ماحمۇت قاسىمبەك. جاسامپازدىق دەۋٸرٸ

ۇلتتىڭ شىنايى ۇلىلىعى ەردايىم تەۋەل­سٸز ەرٸ قۋاتتى مەملەكەت قۇرۋ ٷدەرٸسٸندە كٶ­رٸنٸس تاۋىپ كەلدٸ. تاريحي قاۋٸپ-قاتەرلەرگە تولى قيلى كەزەڭدەردە جەتٸستٸككە جەتۋ باقىتى جەر بەتٸندەگٸ مىڭداعان ەتنوستاردىڭ ازداعان بٶلٸگٸنە عانا بۇيىردى. بٷگٸندە ەلەم بويىنشا ەكٸ جٷزدەي ەگەمەندٸ ەل بار. سو­لاردىڭ ٸشٸندە ونداعان مەملەكەت قانا گەو­ساياسي كٷشكە يە بولىپ, ەكونوميكاسىن ٶركەندەتە الدى.

قيىن-قىستاۋ كەزەڭنەن ٶتكەن بۇل تاڭ­داۋ­لى حالىقتار ٶزدەرٸنٸڭ بولاتتاي بەرٸك بولمىسىن قالىپتاستىرىپ, كٷش-قۋاتىنا دەگەن نىق سەنٸمگە يە بولدى. ال ەربٸر ازاماتتىڭ تاريحي ماڭىزى زور مەملەكەت قۇرۋ ٸسٸنە اتسالىسۋى ولاردىڭ بويىندا ۇلتتىق ماقتانىش سەزٸمٸن ۇيالاتىپ, بەرەكە مەن بٸرلٸككە باستادى.

سونىمەن قاتار ەلەم تاريحى كەز كەل­گەن ەلدٸڭ قارقىندى ەرٸ تابىستى دامۋى ۇلت كٶسەمدەرٸنٸڭ ٶز دەۋٸرٸندەگٸ جوعارى سترا­تەگييالىق مٸندەتتەرگە جەنە مٷمكٸندٸكتەر مەن قاۋٸپ-قاتەرلەردٸڭ اۋقىمدى دەڭگەيٸنە بارابار ەرەن ەڭبەگٸنسٸز ەشقاشان جٷزەگە اسپايتىنىن ناقتى دەلەلدەپ بەردٸ. تٸپتٸ ولار ەردايىم جاھاندىق دامۋ كٶشباسشىلارى بولىپ سانالاتىن حالىقتاردىڭ بارلىق ما­ڭىزدى جەتٸستٸكتەرٸ مەن جەڭٸستەرٸندەگٸ شەشۋشٸ فاكتورلاردىڭ بٸرٸ رەتٸندە تانىلدى.

سوندىقتان تاريحتىڭ بەتبۇرىس سەت­تەرٸندە بيٸك بەلەستەردٸ باعىندىرۋ ٷشٸن حالقىن رۋحتاندىرىپ, بولاشاققا جول كٶر­سەتە الاتىن ۇلت كەمەڭگەرٸن دٷنيەگە ەكەلگەن ەلدەر عانا باقىتتى ٶمٸر كەشەدٸ.

ۇلتتىق رۋحتى وياتىپ, مەملەكەتتٸلٸگٸمٸزدٸ جاڭعىرتۋ ميسسيياسى قازٸرگٸ جاھاندىق ساياسات ساردارلارىنىڭ بٸرٸ – نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەنشٸسٸنە تيدٸ. ونىڭ تۇعىرلى تۇلعاسى عاسىرلار بويى باقىتتى ۇرپاعىمىز ٷشٸن تەمٸرقازىقتاي جول سٸلتەپ تۇرادى.

تەۋەلسٸزدٸك تاڭى اتقان كەزدە حالقىمىز جاڭا قازاقستاننىڭ نەگٸزٸن قالاپ, قالىپ­تاس­تىرۋدى دەل وسى ازاماتقا سەنٸپ تاپسىردى. ۋاقىت وسىناۋ ماڭىزدى تاڭداۋدىڭ دۇرىس­تىعىن دەلەلدەدٸ.

ونىڭ شىنايى ەگەمەندٸكتٸڭ نەگٸ­زٸن قالاۋعا, تيٸمدٸ ەكونوميكانى قالىپتاس­تىرۋعا, ٷيلەسٸمدٸ قوعام قۇرۋعا جەنە ۇلت تاريحى­نىڭ جاڭا كەزەڭٸندەگٸ ەل دامۋىنىڭ با­سىم­دىقتارىن انىقتاۋعا باعىتتالعان كٶپقىرلى قىزمەتٸنٸڭ مازمۇنى مەن مەنٸ قا­زاق­ستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتٸن قازٸرگٸ مەم­لەكەتتٸگٸمٸزدٸڭ نەگٸزٸن قالاۋشى ەرٸ ۇلتتىڭ ناعىز كٶشباسشىسى رەتٸندە مويىنداۋ ٷشٸن سالماقتى دەلەل بولادى.

نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاريحي فەنو­مەنٸ ۇلتتىڭ جاسامپاز ەلەۋەتٸن ٷيلەستٸرٸپ, ەلەمدە «قازاقستان بارىسىنىڭ سەكٸرٸسٸ» دەگەن اتاۋعا يە بولعان جارقىن بولاشاققا ۇمتىلۋ ٷشٸن بٷكٸل قوعامدى جۇمىلدىرا الۋىمەن ەرەكشەلەنەدٸ.

ناقتى ٸستەردٸ اتقارۋدى, بارلىق جٷيەدە ورنىقتىلىقتى ساقتاۋدى, ستراتەگييالىق جوس­پارلاۋ مەن كەزەڭ-كەزەڭمەن دامۋدى كٶزدەگەن ەلباسىنىڭ مۇنداي پراگماتيكالىق ۇستانىمى وتىز جىلعا جۋىق ۋاقىت ٸشٸندە ەلٸ­مٸزدٸڭ مەملەكەت قۇرىپ, تاڭعالارلىق نە­تيجەگە قول جەتكٸزۋٸنە مٷمكٸندٸك بەردٸ. قوعام­نىڭ بارلىق سالاسىنداعى ٷزدٸكسٸز ترانسفورماتسييا ٷدەرٸسٸ مەن ماڭىزدى ەرٸ جٷيەلٸ رەفورمالاردىڭ ارقاسىندا دٷنيە جٷزٸ «قازاقستاننىڭ كەرەمەتٸ» جٶنٸندە ايتا باستادى. ەرينە مۇنى جاساعان دا, اۆتورى دا – نۇرسۇلتان نازارباەۆ.

بٷگٸندە مەملەكەتتٸك باسقارۋ مەن كٶش­باس­شىلىقتىڭ حالىقارالىق تەوريياسىندا ۇلت­تىق جاڭعىرۋ مەن ەۆوليۋتسييالىق ٶزگە­رٸس­تەر­دٸڭ جاڭا ەرٸ تابىستى ٷلگٸسٸ جاسالدى دەپ نىق سەنٸممەن ايتا الامىز. بۇلار­دى اۋقىمدىلىعى جاعىنان جاپونييادا مەي­دزي­دٸڭ, تٷركييادا اتاتٷرٸكتٸڭ, اقش-تا فرانكلين رۋزۆەلتتٸڭ, گەرمانييادا ليۋدۆيگ ەرحارد­تىڭ, سينگاپۋردا لي كۋان يۋدٸڭ, قىتايدا دەن سياوپيننٸڭ رەفورمالارىمەن سالىستىرۋعا بولادى.

كٶپتەگەن بەدەلدٸ ساراپشىلاردىڭ پٸكٸرٸ بويىنشا قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتٸ ٶز حالقىنىڭ ٶسٸپ-ٶركەندەۋٸ جەنە يگٸلٸگٸ ٷشٸن قالتقىسىز قىزمەتٸمەن, ساياسي كٶرەگەندٸگٸمەن جەنە بٸرەگەي ستراتەگييالىق ويلاۋ جٷيەسٸندەگٸ ايقىن تالانتىمەن ەرەكشەلەنگەن ەلەمنٸڭ اسا كٶرنەكتٸ مەملەكەت قايراتكەرلەرٸنٸڭ قاتارىنا كٸرەدٸ.

ۇلى دالا سان عاسىرلىق ۇيقىدان ويانىپ, قايتادان جٷزدەگەن جىل بۇرىنعىداي ەلەمدٸك دامۋدىڭ الدىڭعى ساپىنا شىعۋعا ۇمتىلعان كەزدە ساياسي كٶشباسشىلىقتىڭ وسىنداي ساپاسى مەن تيٸمدٸ ستيلٸ عاسىرلار توعىسىندا اسا قاجەت ەدٸ.

شىنايى كٶشباسشىلار بٷگٸنگٸ كٷنمەن ٶمٸر سٷرمەيدٸ جەنە كونيۋنكتۋرالىق كاتەگورييالار تۇرعىسىنان ويلامايدى. ۋينستون چەرچيللدٸڭ ساياساتكەرلەر كەلەسٸ سايلاۋ تۋرالى, ال مەملەكەت قايراتكەرلەرٸ كەلەشەك ۇرپاق جٶنٸندە تولعانادى دەگەن ۇلاعاتتى سٶزٸ بار. نۇرسۇلتان نازارباەۆ كٷردەلٸ دە قيىن جاعدايلاردا ٷنەمٸ باتىل قيمىلداپ, ناقتى شەشٸم قابىلدادى. جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ ٶزٸنە الىپ, ۇلتتىق ستراتەگييالىق جوسپارلاۋ ٸسٸنٸڭ كٶكجيەگٸن ٷزدٸكسٸز كەڭەيتتٸ. 

وسى جىلدارى ول مەملەكەت قۇرىلىسىنىڭ كٷردەلٸ مٸندەتتەرٸن شەشۋدٸڭ وڭتايلى جولدارىن تابۋ ٷشٸن قارقىندى ەرٸ زيياتكەرلٸك تۇرعىدان ٷزدٸكسٸز ٸزدەنٸستە بولدى. سونىڭ نەتيجەسٸندە ٶزەكتٸ ويلار مەن مازمۇندى مەتٸندەر, پەرسپەكتيۆتٸ جوبالار مەن يدەيالار, ٶمٸرگە قاجەتتٸ باستامالار مەن باعدارلامالار دٷنيەگە كەلدٸ. ولار تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ دەيەكتٸ دامۋى جەنە ورنىقتى ٸلگەرٸلەۋٸ ٷشٸن سەنٸمدٸ نەگٸز قالادى. 

ن.نازارباەۆتىڭ يننوۆاتسييالىق فور­مۋلالارى مەن بٸرەگەي جاڭعىرۋ لوگيكاسى­نىڭ دوكتريناسى التى نەگٸزگٸ باعىتپەن – ونىڭ ساياساتىنىڭ جٷيە قۇراۋشى دٸڭگەكتەرٸمەن سەيكەس كەلەدٸ. بۇلار ەگەمەندٸ مەملەكەتتٸڭ جەنە ۇلتتىڭ جىلدام قالىپتاسۋ ٷدەرٸسٸندە ٸشكٸ تەپە-تەڭدٸك پەن بەلگٸلٸ بٸر قارقىندى قام­تاماسىز ەتەدٸ.

ەلباسىنىڭ كونتسەپتۋالدى مودەلٸنٸڭ وسى «التى التىن ەرەجەسٸ» اياسىندا ونىڭ بٷكٸل ماڭىزدى جەتٸستٸكتەرٸ, اسا اۋقىم­دى جۇمىس­تارى جەنە جاڭا جاھاندىق ەلەم­دەگٸ قۋاتتى ەرٸ بەسەكەگە قابٸلەتتٸ قازاق­ستان­دى قۇرۋ جٶنٸن­دەگٸ زور كٷش-جٸگەرٸ ايقىن كٶرٸنەدٸ.

ٸ. قايتا جاڭعىرعان مەملەكەتتٸلٸك

بٷگٸندە, ححٸ عاسىردىڭ ەكٸنشٸ ونجىل­دى­­عىنىڭ سوڭىندا, قازاقستان بٷكٸل ەلەمگە قالىپ­تاسقان ەرٸ جارقىن بولاشاققا ۇمتىلعان مەم­لەكەت رەتٸندە تانىلدى. ەلٸمٸزدٸڭ ٶسكەلەڭ ۇر­پاعى وسى جاعدايدى تاريحي وقيعا جەنە بەرٸك بولمىس رەتٸندە قابىلدايدى. بۇل – نەگٸ­زٸنەن ەدٸلەتتٸ. بٸراق بٸز تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸڭ باس­تاۋىندا كٸم تۇرعانىن جەنە قالىپتاسۋدىڭ اسا ماڭىزدى جىلدارى ونىڭ تەمٸرقازىعى كٸم بولعانىن ەردايىم ەستە ساقتاۋىمىز قاجەت. كەزٸندە الىپ «قىزىل يمپەرييانىڭ» «جارىق­شاقتارىنىڭ» بٸرٸ بولعان قازاقستان بٸرتە-بٸرتە مىقتى ٶڭٸرلٸك دەرجاۆاعا اينالدى.

ەلٸمٸز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ اسا كٶرەگەن باسشىلىعىنىڭ ارقاسىندا ٶزٸنٸڭ دامۋ جولىن ايقىنداپ, قايتالانباس ۇلتتىق بٸرەگەيلٸككە قول جەتكٸزۋ ٷشٸن كٷردەلٸ كەزەڭدٸ باستان كەشٸرگەنٸن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. ٶتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارىنىڭ باسىندا جاڭا ەگەمەندٸ ەلٸمٸزدٸڭ نەگٸزٸن قالاۋ جەنە ەكو­نوميكانىڭ تيٸمدٸ نارىقتىق ٷلگٸسٸن قالىپ­تاستىرۋ بارىسىندا كٷردەلٸ ەرٸ جاپپاي ەتەك العان كٶپتەگەن پروبلەمالارعا تاپ بولدىق. حالقىمىزدىڭ كٶپشٸلٸگٸ نە ٸستەرٸن بٸلمەدٸ. ەلەۋمەتتٸك سالا توقىراپ قالدى. ال حالىقارالىق دەڭگەيدە بٸزدٸ تەررا ينكوگنيتو دەپ قابىلدادى.

ەلٸمٸزدەگٸ اۋىر ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكا­لىق داعدارىس جەنە قوعامدىق سانانى سا­پى­رىلىستىرعان ٶزگەرٸستەر جاس مەم­لە­كە­تٸ­مٸزدٸڭ بولاشاعىنا قاتىستى كٶپتەگەن پەس­سيميستٸك پٸكٸرلەردٸڭ تارالۋىنا ەكەپ سوقتىردى.

بەرٸمٸز ٷشٸن سىندارلى بولعان وسى كەزەڭ­دە تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ باس ارحيتەك­تورىنا ەرٸ يدەيالىق تۇرعىدان دەم بەرۋشٸسٸنە اينال­عان ەلباسى نۇرسۇلتان نازار­باەۆتىڭ زور ساياسي تالانتى مەن تۇلعالىق قاسيەتٸ تاريح ساحناسىندا ايقىن كٶرٸندٸ. 

از عانا ۋاقىتتىڭ ٸشٸندە ول ەجەلگٸ ۇلى دالانىڭ قۋاتتى دەرجاۆالارىنىڭ تاري­حي-مەدەني مۇراگەرٸ سانالاتىن جاڭا مەم­لەكەتتٸڭ بازالىق نەگٸزدەرٸنٸڭ بەرٸن اي­قىن­داپ, بٸرتٸندەپ ناقتى ٸسكە اسىردى. ەڭ الدىمەن, تۇڭعىش پرەزيدەنتٸمٸزدٸڭ كٷش-جٸگەرٸ ەلٸمٸزدٸڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق-قۇقىق­تىق نەگٸزدەرٸن, ينستيتۋتسيونالدىق قۇرى­لىستى, قاۋٸپسٸزدٸك پەن حالىقارالىق قاتىناس­تار­دى نىعايتۋعا, قارجىلىق-ەكو­نو­ميكالىق ەگە­مەندٸگٸمٸزدٸ قامتاماسىز ەتۋ­گە جەنە ۇلت­تىق بٸرلٸك پەن كەلٸسٸمگە نە­گٸز­دەلگەن يدەولوگييانى قالىپتاستىرۋعا جۇمىلدىرىلدى. 

1990 جىلعى 25 قازاندا مەملەكەتتٸك ەگە­مەندٸك تۋرالى دەكلاراتسييانىڭ قابىلدانۋى بۇل باعىتتاعى العاشقى قادام بولدى. بٸراق وسى قۇجاتتىڭ زور تاريحي ماڭىزدىلىعىنا قاراماستان, تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ ناقتى تاريحى 1991 جىلعى 16 جەلتوقساندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتٸك تەۋەلسٸزدٸگٸ تۋرالى» زاڭ قابىلداعان سەتتەن باستالادى. اتالعان زاڭ مەملەكەت دامۋىنىڭ العاشقى كەزەڭٸن كونستيتۋتسييا دەڭگەيٸندە رەسٸمدەپ, ەلٸمٸزدٸڭ حالىقارالىق قۇقىقتىق نورمالاردى قۇرمەتتەيتٸنٸن كٶرسەتٸپ, سىرتقى ساياساتتاعى دەربەستٸگٸن بەكٸتتٸ. وسى نەگٸز قالاۋشى زاڭنامالىق اكتٸنٸڭ ارقاسىندا ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك جٷيەسٸن قۇرىپ, ٶزٸندٸك قارجى, سالىق جەنە كەدەندٸك ساياساتىمىزدى قالىپتاستىردىق. سونىمەن قاتار بۇل ەلٸمٸزدٸ قوعامدىق-ساياسي جەنە ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق تۇرعىدان كەشەندٸ جاڭعىرتۋ ٷشٸن سەنٸمدٸ بازا ەرٸ ٷيلەسٸمدٸ قۇقىقتىق مەملەكەت قۇرۋ ٷشٸن مىقتى نەگٸز بولدى.

جاس رەسپۋبليكامىزدىڭ ەگەمەندٸگٸن زاڭدى تٷردە رەسٸمدەپ, ينستيتۋتسيونالدىق تۇرعىدان نىعايتۋ ٷدەرٸسٸنٸڭ مەنٸ زور ەدٸ. ەسٸرەسە ٶزٸمٸزدٸڭ ۇلتتىق رەمٸزدەرٸمٸزدٸ انىق­تاپ, ونى ازاماتتارىمىزعا جەنە بٷكٸل ەلەمگە تانىستىرۋ اسا قاجەت بولدى. 

بۇل قادامنىڭ بٷكٸل يدەولوگييالىق ماڭىزىن تٷسٸنگەن تۇڭعىش پرەزيدەنت قازاقستاننىڭ رەسمي تۋىن, ەلتاڭباسىن, ەن­ۇرانىن ەزٸرلەۋگە تٸكەلەي ٶزٸ اتسالىس­تى. كٷردەلٸ شىعارماشىلىق ٷدەرٸس 1992 جىل­عى 4 ماۋسىمدا اياقتالدى. وسى كٷن جاڭا مەم­لەكەتتٸك رەمٸزدەر كٷنٸ رەتٸندە بەلگٸلەندٸ. 

شامامەن 15 جىلدان كەيٸن ەلٸمٸزدٸڭ ەنۇرانىنىڭ جاڭا نۇسقاسى ماقۇلدان­دى. ەنۇران مەتٸنٸ اۆتورلارىنىڭ بٸرٸ – نۇرسۇلتان نازارباەۆ.

ەگەمەندٸكتٸڭ ماڭىزدى ۆيزۋالدى-رەمٸزدٸك اتريبۋتىنىڭ بٸرٸ سانالاتىن ۇلتتىق ۆاليۋتا 1993 جىلى قاراشادا ەنگٸزٸلدٸ. قازاقستان تەڭ­گەسٸ ەلٸمٸزدٸڭ ەكونوميكالىق دەربەستٸگٸن ايتار­لىقتاي كٷشەيتتٸ جەنە قارجى جٷيەسٸنٸڭ ۇزاق مەرزٸمدٸ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتتٸ. 

سونداي-اق تەۋەلسٸز مەملەكەتتٸڭ نە­گٸزگٸ اتريبۋتى – حالىقارالىق دەڭگەيدە مويىن­دالعان اۋماعىمىز. كٶپتەگەن دالا يمپە­رييا­لارىنىڭ تاريحىندا شەكارا تٷسٸنٸگٸ كٶبٸ­نەسە شارتتى ۇعىم بولاتىن جەنە رەسمي قۇجات­تاردا سيرەك بەلگٸلەنەتٸن. ال دامىعان جاھان­دىق ينستيتۋتتار مەن قازٸرگٸ زامانعى حالىق­ارالىق قۇقىق جاعدايىندا «ەلەمدەگٸ توعى­زىنشى اۋماقتىڭ» مەملەكەتتٸك شەكا­راسى­نىڭ زاڭدى تٷردە رەسٸمدەلۋٸ جاس رەسپۋبليكا ٷشٸن ستراتەگييالىق تۇرعىدان ماڭىزدى بولدى, سونداي-اق قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياسي قىزمەتٸنٸڭ مەنٸ زور باسىمدىعىنا اينالدى.

ەلٸمٸزدٸڭ قۇرلىقتاعى مەملەكەتتٸك شەكارا­سىنىڭ ۇزىندىعى – 13 400 شاقىرىم. قۇر­لىق­تاعى شەكارانى دەليميتاتسييالاۋ ٷدەرٸسٸ قىسقا مەرزٸم ٸشٸندە, 1992-2005 جىل­دار ارالىعىندا جٷزەگە اسىرىلدى. كاسپيي تەڭٸزٸ ارقىلى ٶتەتٸن شەكارامىز 2018 جىلى اقتاۋ قالاسىندا شەكارا ماڭى ەل­دەرٸ­نٸڭ تيٸستٸ قۇقىقتىق كونۆەنتسيياعا قول قويۋىمەن تٷبەگەيلٸ ورناتىلىپ, بەكٸتٸلدٸ. ەندٸ مەملەكەتتٸك شەكارامىزدىڭ بٷكٸل پەري­مەترٸ بويىنشا كٶرشٸلەس ەلدەرمەن ارامىزدا داۋلى جەنە شەشٸلمەگەن مەسەلە جوق. شەكارانىڭ تۇتاستىعى كٶپجاقتى جەنە ەكٸ­جاقتى كەلٸسٸمدەر جٷيەسٸ ارقىلى قامتاماسىز ەتٸلٸپ, كەپٸلدٸك بەرٸلەدٸ. 

قازاقستان ٶز تاريحىندا العاش رەت زاڭ­دى تٷردە رەسٸمدەلگەن جەنە حالىقارالىق دەڭ­گەيدە مويىندالعان مەملەكەتتٸك شەكاراعا يە بولدى. جاھاندىق گەوستراتەگييالىق بەل­گٸسٸزدٸك جەنە تٷرلٸ ەلدەر اراسىنداعى شەكارا مەسەلەسٸنە قاتىستى قاقتىعىستاردىڭ ٶرشۋٸ جاعدايىن ەسكەرسەك, بۇل – ەلباسىنىڭ نەگٸزگٸ جەتٸستٸكتەرٸنٸڭ بٸرٸ.

ەلباسى دەيەكتٸ سىرتقى ساياسي قىزمەتپەن قاتار, مەملەكەتتٸك شەكارانى قورعاۋ ٸسٸن كٷشەيتٸپ, ەلٸمٸزدٸڭ اۋماقتىق تۇتاستىعىن ساقتاۋ مەسەلەسٸنە ەردايىم ايرىقشا كٶڭٸل بٶلدٸ. وسى ستراتەگييالىق مٸندەتتٸ قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن 1992 جىلى 7 مامىردا قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتٸنٸڭ جارلىعىمەن رەسپۋب­ليكامىزدىڭ ەگەمەندٸگٸنٸڭ سەنٸمدٸ كەپٸلٸ سانالاتىن ٶز قارۋلى كٷشتەرٸمٸز قۇرىلدى.

جاس مەملەكەتتٸڭ ٸرگەتاسى ەندٸ قالا­نىپ جاتقان العاشقى جىلدارى نۇرسۇلتان نازار­باەۆ قىسقا مەرزٸمدە ٶتە ماڭىزدى جٷز­دەگەن زاڭ جوبالارىن ەزٸرلەپ, بەكٸتتٸ. بۇل قوعامنىڭ بارلىق سالاسىندا اۋقىمدى رەفور­مالاردى ۋاقتىلى جٷزەگە اسىرۋعا مٷم­كٸن­دٸك بەردٸ. جالپى, تەۋەلسٸزدٸك جىلدارى تۇڭعىش پرەزيدەنتٸمٸز ٷش مىڭعا جۋىق زاڭعا جەنە جەتٸ مىڭداي جارلىققا قول قويدى.

1995 جىلعى 30 تامىزدا ٶتكەن رەسپۋبلي­كا­لىق رەفەرەندۋمدا اتا زاڭنىڭ جاڭا نۇس­قاسىنىڭ قابىلدانۋى مەملەكەتتٸ قۇرۋ­­دىڭ باستاپقى كەزەڭٸندەگٸ ەرەكشە ما­ڭىز­­دى وقيعا بولدى. بۇل قۇجات ەلٸمٸزدٸ جان-جاقتى جاڭعىرتۋ ٷشٸن بەرٸك نەگٸز قالادى. جاڭا كونستيتۋتسييادا «قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسى ٶزٸن دەموكراتييالىق, زايىرلى, قۇقىق­تىق جەنە ەلەۋمەتتٸك مەملەكەت رەتٸن­دە ور­نىقتىرادى, ونىڭ ەڭ قىمبات قۇن­دى­لىقتارى – ادام جەنە ادامنىڭ ٶمٸ­رٸ, قۇقىق­تارى مەن بوستاندىقتارى» دەپ جا­زىل­عان. سونداي-اق «قوعامدىق تاتۋلىق پەن سايا­سي تۇراقتىلىق, بٷكٸل حالىقتىڭ يگٸلٸگٸن كٶزدەيتٸن ەكونوميكالىق دامۋ, قازاقستاندىق پاتريوتيزم» كونستيتۋتسييادا بەكٸتٸلگەن قازاق­ستان رەسپۋبليكاسى قىزمەتٸنٸڭ تٷبە­گەيلٸ پرينتسيپتەرٸ رەتٸندە تانىلدى.

تۇرمىس سالتىنىڭ تٷبەگەيلٸ ٶزگەرۋٸنٸڭ كەز كەلگەن كٶرٸنٸستەرٸ جۇرتشىلىقتىڭ زاڭدى قارسىلىعىن تۋعىزارى انىق. بۇل كٶبٸنەسە نارازىلىقتىڭ ەڭ راديكالدى تٷرٸنە اينالۋى مٷمكٸن. ساياسي وپپونەنتتەردٸڭ بٸتٸسپەس قاقتىعىستارىن, راديكالداردىڭ قىرعي-قاباق تارتىسىن, تٸپتٸ كەي جەرلەردە بٸر-بٸرٸن ٶلتٸرۋگە دەيٸن باراتىن ماعىناسىز ەرٸ نەتيجەسٸز ازامات سوعىسىن باستان ٶتكەرگەن پوستكەڭەستٸك ەلدەردٸڭ كٶبٸندە وسىلاي بولدى.

باقىتىمىزعا قاراي, ەسكٸ كەڭەستٸك توتا­ليتارلىق جٷيەنٸڭ قالدىعى جەنە پليۋراليستٸك قوعام مەن نارىقتىق ەكونوميكاعا كٶشۋ ٸسٸ تراگەدييالىق كاتاكليزمگە ۇرىندىرعان جوق. قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتٸنٸڭ ساياسي كەمەلدٸگٸ مەن مەملەكەت ٸسٸندەگٸ دانالىعى كەيبٸر كٶرشٸلەس ەلدەردەگٸدەي كەلەڭسٸز جاع­دايلاردى بولدىرماي, ٷيلەسٸمدٸ ەرٸ جالپى­ۇلتتىق كەلٸسٸم مەن بٸرلٸكتٸڭ ناقتى ٷلگٸسٸن قالىپتاستىرۋعا مٷمكٸندٸك بەردٸ. 

سونىمەن قاتار كەز كەلگەن قوعام جاقسى موتيۆاتسييا مەن پەرمەندٸ جۇمىلدىرۋشى باس­تاماعا زەرۋ. وسىعان وراي ەلباسى  مەدەنيەت پەن دەستٷردٸ جاڭعىرتۋ جەنە قازاق تٸلٸن جان-جاقتى دامىتۋ مەسە­لەسٸن مەملەكەتتٸك ساياساتتىڭ نەگٸزگٸ با­سىمدىقتارىنىڭ بٸرٸنە اينالدىردى. وسى جىلدارى ۇمىتىلعان كٶپتەگەن تاريحي تۇل­عالار اقتالىپ, قاسٸرەتتٸ وقيعالاردىڭ ەدٸل باعاسى بەرٸلدٸ. ەلٸمٸزدٸڭ بارلىق ٶڭٸرٸندە جٷزدەگەن ەسكە الۋ شارالارى مەن سالتاناتتى مەرەيتويلار ٶتكٸزٸلدٸ. مۇنىڭ بەرٸ حالىقتىڭ پاتريوتتىق رۋحىن بٸرتٸندەپ كٷشەيتتٸ جەنە قوعامداعى ۇلتتىق دٷنيەتانىمنىڭ نى­عايۋىنا سەپتٸگٸن تيگٸزدٸ.

دەگەنمەن, رۋحتى كٶتەرەتٸن باستاما­لار­­دىڭ ٸشٸندەگٸ ايرىقشا جوبا – استانا قالاسى. 1990-جىلداردىڭ ورتاسىندا اۋىر ەلەۋمەت­تٸك-ەكونوميكالىق داعدارىس پەن ٷلكەن ساياسي ٶزگەرٸس كەزەڭٸندە نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەلوردانى الماتىدان اقمولاعا – مەملەكەتتٸڭ گەوگرافييالىق ورتالىعىنا كٶشٸرۋ يدەياسىن ۇسىندى. ونىڭ اقىلعا قونىمدىلىعى مەن سيمۆولدىق مەنٸن, ەسٸرەسە ەلٸمٸزدٸڭ دامۋىنا جول اشاتىن پەرسپەكتيۆاسىن سول كەزدە ساناۋلى-اق ادام پايىمداي بٸلدٸ.

ەلباسىنىڭ ساياسي ەرٸك-جٸگەرٸ مەن كٶرەگەندٸگٸنٸڭ ارقاسىندا قازاقستان كەز كەلگەن مەملەكەتتٸڭ شاماسى جەتە بەرمەيتٸن وسىناۋ زور جوبانى تابىستى جٷزەگە اسىردى. از عانا ۋاقىتتىڭ ٸشٸندە استانا ەلٸمٸزدٸڭ عانا ەمەس, سونداي-اق بٷكٸل ٶڭٸردٸڭ شىن مەنٸندەگٸ ساياسي, ەكونوميكالىق, مەدەنيەت جەنە بٸلٸم ورتالىعىنا اينالدى. جاڭا ەلوردا ەۋروپا مەن ازييانىڭ توعىسقان جەرٸندە ورنالاسقان قولايلى گەوگرافييالىق ارتىقشىلىقتى تيٸم­دٸ پايدالانۋعا مٷمكٸندٸك بەردٸ. ۇلتتىق ەكو­نوميكانىڭ نەگٸزگٸ قوزعاۋشى كٷشٸ بولدى. سونداي-اق جۇرتشىلىقتى جۇمىلدىراتىن قۋاتتى ورتالىققا اينالىپ, كٶپتەگەن اۋقىم­­­دى باعدارلامالار مەن ماڭىزدى باس­تا­ما­لار­دى بايلانىستىراتىن دەنەكەر قىزمەتٸن اتقارۋدا.

بۇل ماقالانىڭ فورماتى تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ العاشقى جىلدارىنداعى تاريحي وقيعالاردىڭ بەرٸن تولىق قامتۋعا مٷمكٸندٸك بەرمەيدٸ. دەگەن­مەن, ەڭ باستىسى: نۇرسۇلتان نازارباەۆ باس­­تاعان قازاقستان حالقى قىسقا مەرزٸمدە جاڭ­­­­عىر­عان مەملەكەتتٸڭ بەرٸك ٸرگەتاسىن قالادى.

ەلەم كارتاسىندا جاڭا تەۋەلسٸز ەل – قازاق­­ستان رەسپۋبليكاسى پايدا بولدى! قول جەت­كٸزگەن جەتٸستٸكتەرٸمٸزدٸڭ بەرٸ قۋاتتى مەم­­لەكەتتٸلٸكتٸڭ, جۇدىرىقتاي جۇمىلعان جۇر­تى­مىزدىڭ جەنە مىقتى كٶشباسشىنىڭ ارقاسىندا جٷزەگە استى.

ٸٸ. زاماناۋي ٷلگٸدەگٸ بەسەكەگە قابٸلەتتٸ نارىقتىق ەكونوميكا

تەۋەلسٸز قازاقستان ٷشٸن ەۋەل باستان ەكو­نوميكانى دامىتۋدىڭ باسىمدىعى جاڭا ەلدەگٸ بارلىق قايتا قۇرۋ ٷدەرٸسٸنٸڭ لوگيكاسىن ايقىندادى. تۇڭعىش پرەزيدەنتتٸڭ مۇنداي پراگماتيكالىق ەدٸسٸ بۇرىنعى شەكتەن تىس ورتالىقتاندىرىلعان ەكٸمشٸلٸك-كوماندالىق ەكونوميكادان زاماناۋي نارىق­تىق جٷيەگە كٶشۋ جٶنٸندەگٸ تاريحي مەنٸ زور مەسەلەنٸ تيٸمدٸ ەرٸ قىسقا مەرزٸم ٸشٸندە جٷزەگە اسىرۋعا مٷمكٸندٸك بەردٸ. نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن قازاقستان پوستكەڭەستٸك كەڭٸستٸكتە تابىستى ەرٸ اۋقىمدى نارىقتىق رەفورمالاردى ٸسكە اسىرۋ جاعىنان كٶشباسشىعا اينالدى.

بۇل شارالار كەڭەستٸك شارۋاشىلىقتىڭ ىدىراۋىنان كەيٸنگٸ اۋىر ەكونوميكالىق داعدارىس, ٶندٸرٸستٸڭ قۇلدىراۋى جەنە گيپەرينفلياتسييا جاعدايىندا جٷزەگە اسىرىلدى. بٸراق مەملەكەت باسشىسىنىڭ دەيەكتٸ ساياساتىنىڭ ارقاسىندا قيىندىقتاردى ەڭ­سە­رٸپ قانا قويماي, سونداي-اق ەڭ باستىسى – كەسٸپكەرلٸك پەن بيزنەستٸ ەركٸن دامىتۋ ٷشٸن قاجەتتٸ جاعداي جاساي بٸلدٸك. جاپپاي جەكە­شەلەندٸرۋدٸڭ جٷرگٸزٸلۋٸ, جەكەمەنشٸك ينستيتۋتىنىڭ ەنگٸزٸلۋٸ كەسٸپورىنداردى تيٸمدٸ باسقارۋدى قامتاماسىز ەتٸپ, قازاق­­ستاندا نارىقتىق ەكونوميكانىڭ تولىق­قان­دى تەتٸكتەرٸن قۇرۋعا مٷمكٸندٸك بەردٸ.

1993 جىلى ۇلتتىق ۆاليۋتامىز – تەڭگەنٸڭ اينالىمعا ەنگٸزٸلۋٸ ەلٸمٸزدٸڭ قارجىلىق ەگەمەندٸگٸن نىعايتۋ جولىنداعى ماڭىزدى قادام بولدى. سول ارقىلى قارجى جٷيەسٸن تۇراقتاندىرۋعا جەنە تەۋەلسٸز اقشا-نە­سيە سايا­ساتىن جٷرگٸزۋگە مٷمكٸندٸك الدىق. نەتيجەسٸندە قازاقستان تٸكەلەي شەتەل ينۆەستيتسيياسىن تارتۋ جٶنٸنەن تمد ەلدەرٸ اراسىندا العا شىقتى. بٷگٸندە ونىڭ كٶلەمٸ 320 ميلليارد دوللاردان استى. بۇل – قولايلى ينۆەستيتسييالىق احۋالدىڭ ەرٸ شەتەلدٸك سەرٸكتەستەردٸڭ ەلٸمٸزگە جەنە كٶشباسشىمىزعا دەگەن سەنٸمٸنٸڭ ايقىن دەلەلٸ.

قوماقتى ينۆەستيتسييانىڭ كەلۋٸ وتىن-ەنەرگەتيكا كەشەنٸنٸڭ جەنە تاۋ-كەن مەتال­لۋر­گييا سالاسىنىڭ قارقىندى دامۋىن قام­تاماسىز ەتتٸ. بۇل سالالار ٷشٸنشٸ مىڭ­جىل­دىق قارساڭىندا ەل ەكونوميكاسىن تۇراقتان­دى­رىپ, ونىڭ ەرٸ قاراي ٶركەندەۋٸنە جول اشتى. وسىعان وراي 2001 جىلى ۇلتتىق قور­دىڭ قۇرىلۋى ماڭىزدى قادام سانالدى. قور ۇلتتىق ەكونوميكانى سىرتقى قاتەرلەردەن قورعاۋدىڭ جەنە بولاشاق ۇرپاق ٷشٸن قارجى جيناقتاۋدىڭ تيٸمدٸ ينستيتۋتى بولا بٸلدٸ.

داعدارىسقا قارسى باتىل ساياساتتىڭ جەنە تەرەڭ نارىقتىق ترانسفورماتسييانىڭ ارقا­سىندا قازاقستان 1997-1998 جىلدارداعى ازييا قارجى داعدارىسىنىڭ جەنە 2008-2009 جىل­دارداعى ەلەمدٸك قارجىلىق-ەكونو­ميكا­لىق داعدارىستىڭ قيىندىقتارىن جەڭدٸ.

جاھاندىق نارىقتارداعى جاعدايدىڭ ٶزگەرۋٸ, وزىق ەلدەردٸڭ تٶمەن كٶمٸرسۋتەكتٸ ەكونوميكاعا ٶتۋٸ, تسيفرلى دەۋٸردٸڭ باستالۋى قازاقستان ٷشٸن ححٸ عاسىرداعى جاڭا سىناق كەزەڭدەرٸ بولدى. 

وسى جاڭا تەحنولوگييالىق جاعدايدى ەس­كەرٸپ, ەلباسى قازاقستان ٶنەر­كەسٸ­بٸن اۋقىمدى تٷردە جاڭعىرتۋدىڭ جولىن بەلگٸ­لەپ بەردٸ. باستى ماقسات – شي­كٸ­زات ەمەس تاۋارلار ٶندٸرۋگە باعىتتالعان بە­سە­­­كەگە قا­بٸ­لەتتٸ ەرٸ ەرتاراپتاندىرىلعان ەكو­نو­­مي­كا قۇرۋ. وسى جولدا ٷدەمەلٸ يندۋس­ترييا­­لىق-ين­نو­ۆاتسييالىق دامۋدىڭ مەملە­كەت­­تٸك باعدارلا­مالارىن جٷزەگە اسىرۋ جەنە «نۇرلى جول» باعدارلاماسى اياسىندا ين­فرا­قۇرى­لىمدىق ەلەۋەتٸمٸزدٸ نىعايتۋ ماڭىزدى بەلەس بولدى. 

نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ زاماناۋي ين­دۋست­رييالىق ساياساتتى ٸسكە اسىرۋداعى باس­تى تالاپ­تارىنىڭ بٸرٸ – قوسىمشا قۇنى جوعا­رى ٶنٸم ٶندٸرۋ. بٷگٸندە بۇل باعىتتا ەلەۋ­لٸ نەتي­جەلەرگە قول جەتكٸزٸلدٸ. سوڭعى جىل­دارى 1250 جاڭا ٶندٸرٸس ورنى ٸسكە قوسى­لىپ, ٶنٸم­نٸڭ جاڭا 500 تٷرٸن شىعارا باستا­دىق. قازاق­ستاننىڭ ٶنٸمٸ ەلەمنٸڭ 110 ەلٸ­نٸڭ نا­رى­عى­نا ەكس­پورتتالادى. 2009 جىلدان بە­رٸ قايتا ٶڭ­دەۋ سەكتورىنداعى ٶندٸرٸس كٶلەمٸ 3 ەسە­دەن استى. 

قايتا ٶڭدەۋ سەكتورىنىڭ ٶنەركەسٸپتەگٸ ٷلەسٸ 36-دان 42 پايىزعا ٶستٸ, ال ەكسپورتتىڭ جال­پى كٶلەمٸندە قايتا ٶڭدەۋ ٶنەركەسٸبٸنٸڭ ەكس­پورتى 28-دەن 32 پايىزعا ارتتى. ماشينا جا­ساۋ, سونىڭ ٸشٸندە اۆتوموبيل قۇراستىرۋ قار­قىندى دامىپ كەلە جاتقان سالالاردىڭ بٸرٸ­نە اينالدى. ەل اۋماعىندا ساتىلعان ەربٸر جاڭا اۆتوكٶلٸكتٸڭ ەكٸنشٸسٸ قازاقستاندا جاسالعان.

تۇڭعىش پرەزيدەنت, سونداي-اق اگروٶنەر­كەسٸپ كەشەنٸنٸڭ بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸگٸن دامىتۋ جەنە ونى ەلەمدٸك دەڭگەيگە كٶتەرۋ مەسەلە­لەرٸنە ەرەكشە مەن بەردٸ. ەڭبەك ٶنٸمدٸ­لٸگٸن ارت­تىرۋعا جەنە ٶڭدەلگەن اۋىل شارۋا­شى­لىعى ٶنٸمٸنٸڭ ەكسپورتىن ۇلعايتۋعا با­عىت­تالعان رەفورمالار اگرارلىق سەكتوردىڭ ٶر­كەن­دەۋٸنە سەپتٸگٸن تيگٸزدٸ. ەلٸمٸز بيداي مەن ۇندى نارىققا شىعاراتىن ەلەمدٸك ەكس­پورت­تاۋشىلاردىڭ بٸرٸنە اينالدى. مال شا­رۋا­شى­لىعىمىز دا بٸرتٸندەپ دامىپ كەلەدٸ.

نۇرسۇلتان نازارباەۆ تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ العاشقى جىلدارىنان باستاپ ەلٸمٸزدٸڭ كٶلٸك ەلەۋەتٸن دامىتۋعا باسا مەن بەردٸ.

تۇڭعىش پرەزيدەنتٸمٸزدٸڭ ستراتەگييالىق كٶرەگەندٸگٸ مەن ەرٸك-جٸگەرٸنٸڭ ارقاسىندا قازاقستان قۇرلىقٸشٸلٸك تۇيىقتالۋدى ەڭسەرٸپ, ەۋرازييالىق ماڭىزى بار ترانزيتتٸك حابقا اينالدى. ۇزىندىعى 2 787 شاقىرىم بولاتىن «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» حالىقارالىق كٶلٸك دەلٸزٸ سالىندى. ترانس­كاسپيي دەلٸزٸ قالىپتاستى. وعان قىتايداعى ليانيۋنگان شىعىس پورتى, «قورعاس – شى­عىس قاقپاسى» قۇرعاق پورتى, كاسپيي تەڭٸ­زٸندەگٸ قازاقستان پورتتارى – قۇرىق پەن اق­تاۋعا دەيٸنگٸ تەمٸر جول جەنە اۆتوموبيل جولدارىنىڭ جەلٸسٸ كٸرەدٸ. زاماناۋي لوگيس­تيكالىق ينفراقۇرىلىم سالىنىپ, تۇراقتى كونتەينەرلٸك قاتىناس ورنادى. وسىلايشا قازاقستان جٷك تاسىمالداۋدىڭ ەلەمدٸك جٷيەسٸنٸڭ ماڭىزدى بٶلٸگٸنە اينالدى. 

جالپى, ەلٸمٸزدە وسى جىلدار ٸشٸندە 12,5 مىڭ شاقىرىمنان استام اۆتوكٶلٸك جول­دارى جەنە 2,5 مىڭ شاقىرىمنان استام تەمٸر جول سالىنىپ, قايتا جٶندەۋدەن ٶتتٸ. سولاردىڭ ٸشٸندە «ورتالىق – وڭتٷستٸك» (استانا – قاراعاندى – الماتى), «ورتالىق – شىعىس» (استانا – پاۆلودار – ٶسكەمەن) جەنە «ورتالىق – باتىس» (استانا – اقتاۋ) ما­گيسترالدارىنىڭ قۇرىلىسى جٷرگٸزٸلۋدە. ەلٸمٸزدٸڭ 16 ەۋەجايىنداعى 12 جولاۋشىلار تەرمينالى جەنە ۇشىپ-قونۋ جولاقتارى قايتا جٶندەۋدەن ٶتتٸ. 

ەل ەكونوميكاسىنىڭ نەگٸزٸ ەرٸ كٶپتەگەن قازاقستاندىقتاردىڭ ەل-اۋقاتىنىڭ قاينار كٶزٸ – شاعىن جەنە ورتا بيزنەس دامىپ كەلەدٸ. شاعىن جەنە ورتا بيزنەسپەن اينالىسىپ جٷرگەندەردٸڭ سانى بٷگٸندە 1,2 ميلليوننان استى. بۇل سالادا 3,2 ميلليون ازامات جۇمىسپەن قامتىلعان. 2018 جىلى شاعىن جەنە ورتا بيزنەستٸڭ ٷلەسٸ 27 پايىزعا جەتتٸ. بۇل كٶرسەتكٸش 2005 جىلى 10 پايىزدان سەل عانا اسقان ەدٸ. 

قازاقستان جاھاندىق ساۋدا جەنە ٶندٸرٸس جٷيەسٸنە تابىستى كٸرٸگە بٸلدٸ. سىرتقى ساۋدا اينالىمى 1995 جىلدان بەرٸ توعىز ەسەدەن اسىپ, 9 ميلليارد دوللاردان 85 ميلليارد دوللارعا دەيٸن ٶستٸ. 

2015 جىلى ۇزاققا سوزىلعان كەلٸسسٶزدەر­دٸڭ نەتيجەسٸندە قازاقستان دٷنيەجٷزٸلٸك ساۋ­دا ۇيىمىنا مٷشە بولدى. سونىڭ ارقاسىندا ەلٸمٸز سىرتقى نارىقتاردا تەڭ قۇقىقتارعا يە بولىپ, دٷنيەجٷزٸلٸك ساۋدا ۇيىمىنىڭ ساۋدا داۋلارىن رەتتەۋ جەنە شەكتەۋ شارالارىنىڭ الدىن الۋ جٶنٸندەگٸ مٷمكٸندٸكتەرٸن پاي­دالانۋعا قول جەتكٸزدٸ. 

ەلٸمٸزدە ورنىقتى ورتا تاپ قالىپتاستى. جان باسىنا شاققانداعى جيناق 1997 جىلدان بەرٸ 240 ەسەدەن اسىپ, 1900 تەڭگەدەن 2018 جىلى 460 000 تەڭگەگە دەيٸن ارتتى. 

سوڭعى شيرەك عاسىردان استام ۋاقىت ٸشٸندە تابىسى كٷنكٶرٸس شەگٸنەن تٶمەن تۇرعىندار سانى 15 ەسە قىسقاردى, ال ناقتى ەڭبەكاقى كٶلەمٸ 4 ەسە ٶستٸ. 

2018 جىلى «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ قۇرىلۋى ەكونوميكانى ەرتاراپتاندىرۋ جەنە قارجى قىزمەتتەرٸنٸڭ يننوۆاتسييالىق كلاستەرٸن قالىپتاستىرۋ ٸسٸندەگٸ جاڭا قادام بولدى. بۇل ينستيتۋتتىڭ قىزمەتٸ باعالى قاعازداردىڭ ۇلتتىق نارىعىن قالىپتاستىرۋعا, ونىڭ حالىقارالىق قارجى نارىقتارىمەن ينتەگراتسييالانۋىنا, شەتەلدەن جەنە ەل ٸشٸنەن ينۆەستيتسييا تارتۋدىڭ بيرجالىق تەتٸگٸن دامىتۋعا باعىتتالعان. 

ەلٸمٸزدە بيزنەس ورتاسىن جاقسارتۋ جەنە ٸسكەرلٸك بەلسەندٸلٸكتٸ دامىتۋ ٷشٸن جٷيەلٸ جۇمىستار اتقارىلۋدا. دٷنيەجٷزٸلٸك بانكتٸڭ «دۋينگ بيزنەس» رەيتينگٸندە قازاقستان تاريحتا بٸرٸنشٸ رەت 28-ورىنعا تۇراقتاپ, بيزنەس جٷرگٸزۋ ٷشٸن ەڭ قولايلى وتىز ەلدٸڭ قاتارىنا قوسىلدى. 

2012 جىلى «قازاقستان-2030» جالپى­ۇلت­تىق ستراتەگيياسىنىڭ بارلىق مٸندەتتەرٸ مەرز­ٸمٸنەن بۇرىن ورىندالدى. ەلٸمٸز ەلەم­دەگٸ بەسەكەگە قابٸلەتتٸ ەلۋ ەلدٸڭ قاتارى­نا جەنە ورتاشا دامۋ دەڭگەيٸندەگٸ مەم­لەكەت­تەر توبىنا قوسىلدى. قازٸرگٸ باع­دارى­­مىز – «قازاقستان-2050» ستراتەگيياسى. سو­نىڭ نە­تي­جەسٸندە بٸزدٸڭ رەسپۋبليكا ەكو­نومي­كا­­لىق ىنت­ى­ماقتاستىق جەنە دامۋ ۇيى­مى­نىڭ جوعارى ستاندارتتارىنا ساي بولىپ, ەلەم­­نٸڭ وزىق دامىعان وتىز ەلٸنٸڭ قاتارىنا قوسىلادى. 

ٸٸٸ. ەۆوليۋتسييالىق ساياسي دامۋ جەنە قوعامدىق تۇراقتىلىق

نۇرسۇلتان نازارباەۆ مەملەكەت قۇرۋ ٸسٸندە ەۋەل باستان «الدىمەن – ەكونومي­كا, سودان كەيٸن – ساياسات» قاعيداتىن ۇستاندى. ول سول جىلدارداعى ساياسي احۋالدىڭ بار­لىق قيىندىقتارىن ٶز باسىنان ٶتكەرٸپ, جۇرت­شىلىقتىڭ كٷدٸگٸ مەن ٷمٸتٸن تەرەڭ سەزٸ­نە بٸلدٸ. جاۋاپكەرشٸلٸك دەڭگەيٸ جوعارى بولعان­دىق­تان جەنە ەر نەرسەگە پراگماتيكالىق تۇر­­عى­دان قاراعاندىقتان ەلباسى تٷرلٸ ەكسپەريمەنتتەر مەن جٶنسٸز قادامدارعا مٷل­دە بارعان جوق. سول سەبەپتٸ, قازاقستاندا ەۆوليۋتسييالىق جەنە كەزەڭ-كەزەڭمەن دامۋ قا­عيداتى باسشىلىققا الىندى. 

ۋاقىت وسىنداي ۇستانىمنىڭ تيٸمدٸلٸگٸن دە­لەلدەدٸ. بٸز مىقتى ەكونوميكا قۇرىپ, بٸر­تە-بٸرتە كٷشتٸ ازاماتتىق قوعامى بار ورنىق­تى­ ەرٸ تەڭگەرٸمدٸ ساياسي جٷيەگە قادام باسىپ كەلەمٸز. 

وسى جىلدار ٸشٸندە مەملەكەتتٸك-ساياسي قۇرىلىمنىڭ جەنە قوعامدىق قاتىناستار جٷيەسٸنٸڭ جالپى دامۋ لوگيكاسى, ەڭ الدىمەن, مەملەكەتتٸك باسقارۋدىڭ تيٸمدٸ جۇمىس ٸستەيتٸن دەموكراتييالىق ينستيتۋتتارىن قۇرۋعا باعىتتالدى.

اتاپ ايتقاندا, 1995 جىلعى كونس­تيتۋتسيياعا سەيكەس بٸرتۇتاس مەملەكەتتٸك بي­لٸكتٸ جٷزەگە اسىرۋدىڭ ورنىقتى تەتٸگٸ جاسالدى. ونىڭ نەگٸزٸن بيلٸكتٸڭ ٷش تارماعى – اتقارۋشى, زاڭ شىعارۋشى جەنە سوت بيلٸگٸ قۇرايدى. تەپە-تەڭدٸك جەنە تەجەمەلٸك جٷيەسٸ (سەنٸمسٸزدٸك بٸلدٸرۋ ۆوتۋمى, يمپيچمەنت, ۆەتو قۇقىعى جەنە ت.ب.) ارقىلى بي­لٸكتٸڭ تارماقتارعا بٶلٸنۋ قاعيداتىنا كە­پٸلدٸك بەرٸلدٸ. كونستيتۋتسييا پرەزيدەنتتٸك باسقارۋ فورماسىن جارييا ەتتٸ. پرەزيدەنتتٸڭ ەرەكشە مەرتەبەگە يە بولۋى, بيلٸكتٸڭ بار­­لىق تارماقتارىنىڭ ٷيلەسٸمدٸ قىزمەت ەتۋٸن قامتاماسىز ەتۋٸ جەنە مەملەكەتتٸك ور­گان­داردىڭ جۇمىسى ٷشٸن حالىق الدىندا جا­ۋاپتى بولۋى وسى باسقارۋ نىسانىنىڭ ٶزٸنە تەن ەرەكشەلٸگٸ سانالادى.

جالپى, 1990 جىلدىڭ 24 سەۋٸرٸندە قۇرىل­عان پرەزيدەنتتٸك ينستيتۋت ەگەمەن ەلٸ­مٸز­دٸڭ بٷكٸل مەملەكەتتٸك باسقارۋ جٷيەسٸنٸڭ باستى ەلەمەنتٸنە اينالدى. مۇنداي جاعداي 1995 جىلعى 25 سەۋٸردە پرەزيدەنتتٸڭ ٶكٸ­لەتتٸگٸن ۇزارتۋ جٶنٸندەگٸ رەسپۋبليكالىق رە­فەرەندۋم بارىسىندا تٷپكٸلٸكتٸ تٷردە رە­سٸمدەلدٸ. ونىڭ قورىتىندىلارى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستامالارى مەن ساياساتىنا قوعامدىق قولداۋ كٶرسەتۋدٸڭ دەڭگەيٸ جوعارى ەكەنٸن ايقىن كٶرسەتتٸ. كەيٸنگٸ جىلدارى مۇنداي قولداۋ ارتا تٷستٸ. ەلٸمٸزدە ٶتكەن بارلىق پرەزيدەنتتٸك سايلاۋدىڭ نەتيجەلەرٸ سوعان دەلەل. 

ناعىز كٶشباسشىنىڭ ۇلىلىعى مەن بولمىسى ۇزاق مەرزٸمدٸ باسىمدىقتاردى بەلگٸلەپ, مەملەكەتتٸڭ دامۋ باعىتىن دەر كەزٸندە ٷيلەستٸرە بٸلۋٸمەن ايقىندالادى. 

ساياسي جەنە ەكونوميكالىق سالادا تەۋەل­سٸزدٸكتٸڭ العاشقى جىلدارىندا جٷرگٸزٸلگەن تٷبەگەيلٸ قۇرىلىمدىق رەفورمالار مىقتى پرەزيدەنتتٸك بيلٸكتٸ قاجەت ەتتٸ. بٸراق جاڭا تاريحي كەزەڭدە نۇرسۇلتان نازارباەۆ پارلامەنت پەن ٷكٸمەتتٸڭ رٶلٸن كٷشەيتٸپ, بيلٸك ٶكٸلەتتٸكتەرٸن قايتا بٶلگەن دۇرىس دەپ شەشتٸ. سول سەبەپتٸ تۇڭعىش پرەزيدەنت ەلٸمٸزدٸڭ ساياسي جٷيەسٸنٸڭ جاڭا قۇرىلىمى مەن تەپە-تەڭدٸگٸن بەلگٸلەپ, 2017 جىلى كونستيتۋتسييالىق رەفورما جٷرگٸزۋدٸ ۇسىندى. 

بۇل قادام جاڭا دەموكراتييالىق ستان­دارت­تارعا جەنە ازاماتتىق قوعام ينس­تي­تۋت­تارىن دەيەكتٸ تٷردە دامىتۋعا باعىت­تالعان ەلٸمٸزدٸڭ ساياسي جٷيەسٸنٸڭ ەۆوليۋ­تسييا­سىنداعى جاڭا كەزەڭگە جول اشتى. وسى رەفورما ارقىلى قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرە­زيدەنتٸ ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوس­تاندىقتارىن قورعاۋ, ەگەمەندٸگٸمٸزدٸ نى­عايتۋ, دەموكراتييالىق قاعيداتتاردى دامىتۋ جەنە مەملەكەتتٸڭ تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋ ٸسٸندەگٸ پارلامەنت دەپۋتاتتارىنىڭ رٶلٸن كٷشەيتۋدٸڭ ستراتەگييالىق پەرسپەكتيۆالارىن ايقىندادى.

وسىلايشا قازاقستان پارلامەنتارييزمٸ قازاق كسر-نٸڭ ەسكٸرگەن جوعارعى كەڭەسٸنەن زاماناۋي قوس پالاتالى كەسٸبي پارلامەنتكە دەيٸنگٸ كٷردەلٸ ەۆوليۋتسييالىق جولدان ٶتتٸ. قوعامدىق-ساياسي كٷشتەر كەڭٸنەن ٶكٸلەتتٸك الىپ, ەل ٶمٸرٸنە ەلەۋلٸ ىقپال ەتە باستادى. 

بٷگٸنگٸ تاڭدا رەسپۋبليكامىزدا ورنىق­تى كٶپپارتييالى جٷيە قالىپتاستى. قازٸرگٸ ۋاقىتتا 6 ساياسي پارتييا رەسمي تٷردە جۇمىس ٸستەپ كەلەدٸ. سولاردىڭ ٷشەۋٸ پارلامەنت مەجٸلٸسٸنە سايلاندى. سالىستىرمالى تٷردە ايتار بولساق, 1993 جىلدىڭ سوڭىندا ەلٸمٸزدە ەكٸ-اق ساياسي پارتييا (سوتسياليستٸك جەنە قازاق­ستاننىڭ ۇلتتىق كونگرەسٸ) رەسمي تٷردە تٸركەلگەن بولاتىن. 

پرەزيدەنت باسقارعان «Nur Otan» پارتييا­سى ەلەۋمەتتٸك ماڭىزى بار باستامالاردى جەنە جۇرتشىلىق ٷشٸن ٶزەكتٸ جوبالاردى دەيەكتٸ تٷردە ٸسكە اسىرىپ, قازاقستاننىڭ قو­عامدىق-ساياسي كەڭٸستٸگٸنٸڭ مىقتى توپتاس­تىرۋشى بۋىنىنا جەنە حالىقتىڭ تٷرلٸ ٶكٸل­دەرٸنٸڭ مٷددەسٸن قورعايتىن كٷشكە اينالدى. 

قوعامدىق-ساياسي قۇرىلىمداردىڭ قىز­مەتٸن رەتتەيتٸن «ساياسي پارتييالار تۋرالى», «قوعامدىق بٸرلەستٸكتەر تۋرالى» زاڭ­دار پٸكٸر الۋاندىعىن قامتاماسىز ەتٸپ, ازا­ماتتاردىڭ رەسپۋبليكالىق, ٶڭٸرلٸك جەنە جەرگٸلٸكتٸ دەڭگەيدە شەشٸم قابىلداۋ ٸسٸنە اتسالىسۋى ٷشٸن بارلىق مٷمكٸندٸكتەردٸ بەردٸ. بۇل جاعداي ەلٸمٸزدٸڭ قارقىندى قوعامدىق-ساياسي ٶمٸرٸندە ايقىن كٶرٸنٸس تاپتى. مەسەلەن, ەدٸلەت مينيسترلٸگٸنٸڭ مەلٸمەتتەرٸنە سەيكەس, قازٸر ەلٸمٸزدە رەسپۋب­ليكا­لىق جەنە ٶڭٸرلٸك دەڭگەيدە 23 مىڭعا جۋىق قوعامدىق بٸرلەستٸك تٸركەلگەن.

تەۋەلسٸزدٸك العان سوڭ تٶرتٸنشٸ بيلٸك قارقىندى دامي تٷستٸ. ەلٸمٸزدە تٷرلٸ مەم­لەكەتتٸك ەمەس كوممەرتسييالىق, قوعامدىق راديوستانسالار, تەلەارنالار مەن مەرزٸمدٸ باسىلىمدار اشىلىپ, تابىستى جۇمىس ٸستەپ كەلەدٸ. بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ ەركٸندٸگٸ قامتاماسىز ەتٸلدٸ. باق ەركٸندٸگٸنە زاڭ جٷزٸندە كەپٸلدٸك بەرٸلدٸ.

نەتيجەسٸندە وتاندىق جۋرناليستيكا حالىقتى ەل ٸشٸندەگٸ جەنە ەلەمدەگٸ جاعداي تۋرالى اقپاراتپەن قامتاماسىز ەتەتٸن تيٸمدٸ قوعامدىق باقىلاۋ ينستيتۋتىنا اينالدى. قازٸرگٸ تاڭدا قازاقستاندا تٷرلٸ مەنشٸك نىسانىن­داعى 3 393 بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى تٸركەل­گەن. سولاردىڭ ٸشٸندە 2 829 مەرزٸمدٸ باسىلىم, 133 تەلەارنا, 70 راديو جەنە 361 اقپارات اگەنتتٸگٸ مەن جەلٸلٸك اقپارات كٶزدەرٸ بار. 

سونىمەن قاتار ەلباسى مەم­لەكەت­­تٸك قىز­مەتتٸڭ جاڭا مەريتوكراتييا­لىق جٷ­يە­س­ٸنٸڭ قالىپتاسۋىنا زور مەن بەردٸ. ونىڭ باستى قاعيداتتارى – دەموكرا­تييا­لى­لىق, جال­پىعا قولجەتٸمدٸلٸك, قىزمەتتٸڭ اشىق­­تىعى, قوعام­دىق پٸكٸردٸڭ ەسكەرٸلۋٸ جەنە جۇرت­­شى­لىق­پەن ۇدايى ديالوگ جٷرگٸزۋ, مەم­­لەكە­تتٸك قىز­مەت­شٸلەردٸڭ كەسٸبيلٸگٸ مەن قۇزىرەتتٸلٸگٸ. 

ٶتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارى كەڭەس وداعى ىدىراعان سەتتە عالىمدار مەن ساياسات­كەرلەردٸڭ كٶپشٸلٸگٸ ەتنوستىق جەنە كونفەس­سيياارالىق قاراما-قايشىلىقتاردىڭ سالدارىنان قازاقستان قۇردىمعا كەتەدٸ دەپ بولجادى. امەريكانىڭ اتاقتى ساياساتتانۋشىسى زبيگنەۆ بجەزينسكيي يۋگوسلاۆييانىڭ كٶپكە بەلگٸلٸ بايانسىز تەجٸريبەسٸنە سٷيەنە وتىرىپ, بٸزدٸڭ ٶڭٸردٸ, تٸپتٸ «ەۋرازييالىق بالقان» دەپ اتادى. وقيعانىڭ وسىلاي ٶربۋ قاۋپٸنٸڭ جوعارى بولعانىن اتاپ ٶتكەن جٶن. دەگەنمەن قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتٸ بەيبٸت ٶمٸردٸڭ, ەتنوسارالىق جەنە كونفەسسيياارا­لىق قاتىناستاردىڭ نەزٸكتٸگٸ جوعارى ەكەنٸن تٷسٸنٸپ, ستراتەگييالىق ماڭىزى زور وسى سا­لاداعى بارلىق جاعىمسىز ٷردٸستەردٸڭ الدىن الىپ, ولاردى تيٸمدٸ تٷردە بەيتاراپتاندىرۋ ٷشٸن بٸرقاتار جٷيەلٸ شارالار ۇسىندى.   

اتاپ ايتقاندا, مەملەكەت دٸني نانىم-سەنٸم بوستاندىعىنا كەپٸلدٸك بەرٸپ, ەلٸ­مٸزدەگٸ دەستٷرلٸ دٸني بٸرلەستٸكتەردٸڭ ەركٸن جۇمىس ٸستەۋٸن قامتاماسىز ەتتٸ.

زايىرلى مەملەكەتتٸڭ كونستيتۋتسييالىق قاعيداتىن جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن جاعداي جاسالدى. سوعان سەيكەس ەشبٸر دٸن مەملەكەتتٸك جەنە جالپىعا مٸندەتتٸ دٸن رەتٸندە بەلگٸلەنبەيدٸ. مۇنداي قادام يسلام, حريستيان, يۋدايزم جەنە باسقا دا كونفەسسييا ٶكٸلدەرٸنٸڭ ٷيلەسٸمدٸ قاتار ٶمٸر سٷرۋٸن قامتاماسىز ەتتٸ.  نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بەيبٸت باستامالارى استانادا تۇراقتى تٷردە ٶتكٸزٸلٸپ كەلە جاتقان ەلەمدٸك جەنە دەستٷرلٸ دٸندەر كٶشباسشىلارىنىڭ سەزٸ اياسىندا ينستيتۋتسييالانىپ, بەلسەندٸ ٸلگەرٸلەپ كەلەدٸ. 

ەتنوسارالىق كەلٸسٸم مەن قوعامداعى تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن 1995 جىلى ەلٸمٸزدەگٸ 130-عا جۋىق ەتنوستىڭ باسىن قوسقان بٸرەگەي قوعامدىق ينستيتۋت – قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى قۇرىلدى. 

جالپى, بٷگٸندە تۇڭعىش پرەزيدەنتتٸڭ ٷشتۇعىرلى تٸل جەنە بارلىق ەتنوستار مەن كونفەسسييا ٶكٸلدەرٸنٸڭ تەڭدٸگٸ ساياساتىنىڭ نەگٸزٸندە قوعامدى دەموكراتييالاندىرۋ, قا­زاقستان پارلامەنتارييزمٸ مەن ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىن دامىتۋ, سونداي-اق ەلٸمٸزدە جالپىۇلتتىق بٸرلٸك پەن كەلٸسٸمدٸ قامتاماسىز ەتۋ ٸسٸندە باستى رٶل اتقارعانىن نىق سەنٸممەن ايتۋعا بولادى. 

ٸV. ەلەۋمەتتٸك باعىتتاعى مەملەكەت قۇرۋ

ەلەۋمەتتٸك باعىتتاعى مەملەكەت – تەۋەل­سٸز قازاقستاننىڭ نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن قول جەتكٸزگەن باستى جەتٸستٸكتەرٸنٸڭ بٸرٸ. بيلٸكتٸڭ بولمىسىن زاماناۋي تۇرعىدا تٷسٸنۋدٸڭ ٶزٸ ونىڭ قوعام مەن ادامدارعا باعىتتالعانىن بٸلدٸرەدٸ. تۇڭعىش پرەزيدەنتٸمٸز ادامنىڭ, ونىڭ بٸلٸمٸ مەن قابٸلەتٸ ەلٸمٸزدٸڭ باستى كاپيتالى ەرٸ قۇندىلىعى ەكەنٸن ٷنەمٸ ايتىپ كەلەدٸ. قابىلدانعان بارلىق باعدارلامالار مەن قۇجاتتار, شىن مەنٸندە, ٷيلەسٸمدٸ تٷردە دامىعان تۇلعانى قالىپتاستىرۋدى كٶزدەيدٸ. تەك ەلەۋمەتتٸك باعىتتاعى مەملەكەت جوعارى تۇرمىس ساپاسىن جەنە ادامي كاپيتالدىڭ تولىقتاي جٷزەگە اسۋىن قامتاماسىز ەتە الادى. سونىمەن بٸرگە نارىق جاعدايىندا قوعامداعى ماسىلدىق پەن پاتەرناليزم بەلگٸلەرٸنەن ارىلىپ, ەلەۋمەتتٸك باسىمدىقتاردى بەلگٸلەۋ ٸسٸندە اقىلعا قونىمدى تەپە-تەڭدٸكتٸ تابۋ قاجەت.

ەلٸمٸزدٸڭ ەلەۋمەتتٸك ساياساتى وسى قاعي­داتتاردى باسشىلىققا الۋ ارقىلى قالىپ­تاستى. ونىڭ نەگٸزگٸ باسىمدىقتارى – ساپالى مەديتسينا جەنە بٸلٸم بەرۋ سالاسى, ٶنٸمدٸ جۇمىسپەن قامتۋ جەنە اتاۋلى ەلەۋمەتتٸك كٶمەك كٶرسەتۋ. دەنساۋلىق ساقتاۋ, بٸلٸم بەرۋ جەنە ەلەۋمەتتٸك قامتاماسىز ەتۋ سالالارىن­دا جٷرگٸزٸلگەن رەفورمالار وسىعان قول جەت­كٸزۋگە مٷمكٸندٸك بەردٸ.

2000-جىلداردىڭ باسىندا دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى رەفورمالاندى. بۇل مەدي­تسينا­داعى باسقارۋدىڭ جاڭا ٷلگٸسٸن قالىپ­تاس­تىرۋعا جول اشىپ, مەملەكەتتٸك ەمەس سەك­تور­دىڭ دامۋىن قامتاماسىز ەتتٸ, سونداي-اق وزىق ەمدەۋ ورتالىقتارىن سالۋعا مٷمكٸندٸك بەردٸ.

وسى سالانى ودان ەرٸ جەتٸلدٸرۋ ماقساتى­مەن بٸرقاتار باعدارلامالىق قۇجاتتار مەن زاڭدار قابىلداندى, سونداي-اق ەلەۋمەتتٸك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ قورى قۇرىلدى.

دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى تۇتاستاي جاڭ­عىرىپ, ينفراقۇرىلىمى جاڭارتىلدى, مە­دي­تسينالىق قىزمەت كٶرسەتۋ مەن باسقارۋ­­دىڭ ەلەمدٸك ستاندارتتارى ەنگٸزٸلدٸ, زاماناۋي مەدي­تسينا ماماندارى دايارلاندى.

دەنساۋلىق ساقتاۋ ٸسٸنە بٶلٸنگەن قاراجات مٶلشەرٸ 1991 جىلى 6 ميلليون تەڭگەنٸ قۇرا­سا, 2017 جىلى 1,2 تريلليون تەڭگەگە جەتتٸ. بۇل جىلدارى قازاقستاندا 219 اۋرۋحانا, 1200-گە جۋىق ەمحانا, امبۋلاتورييالار مەن مەديتسينا ورتالىقتارى سالىندى.

جاڭا مەديتسينالىق سەرۆيستٸك قىزمەتتەر, سونىڭ ٸشٸندە سكرينينگ باعدارلاماسى, كار­ديولوگييالىق قىزمەت كٶرسەتۋ جٷيەسٸ پايدا بولدى. ەلٸمٸزدٸڭ بٷكٸل ٶڭٸرٸندە ٶز ماماندارىمىز زەرتتەۋلەر جٷرگٸزٸپ, جوعارى تەحنولوگييالى وتانىڭ بارلىق تٷرٸن جاساپ كەلەدٸ. قازاقستان وزىق مەديتسينالىق كلاستەر قالىپتاستىرىپ, حالىقارالىق مەديتسينالىق تۋريزمنٸڭ ورتالىعىنا اينالدى.

ەڭ باستىسى, تۇرعىندار دەنساۋلىعىنىڭ كٶرسەتكٸشٸ ايتارلىقتاي جاقساردى. مەسەلەن, ەلٸمٸزدە ورتاشا ٶمٸر سٷرۋ ۇزاقتىعى 1991 جىلى 67,6 جاس بولسا, 2018 جىلى 72,5 جاسقا جەتتٸ. مەملەكەتٸمٸزدٸڭ ەلەۋمەتتٸك ساياساتى­نىڭ جەتٸستٸگٸ دەموگرافييالىق كٶرسەتكٸشتٸڭ ارتۋىنان بايقالادى. جىل سايىن ەلٸمٸزدە شامامەن 400 مىڭ بالا ٶمٸرگە كەلەدٸ. انا ٶلٸمٸنٸڭ دەڭگەيٸ 5 ەسە, سەبيلەردٸڭ شەتٸنەۋٸ 3 ەسە ازايدى.

تۇڭعىش پرەزيدەنتٸمٸز بۇل سالانى ٷنەمٸ نازاردا ۇستاعاندىقتان بٷگٸندە ەلٸمٸزدە دەن­ساۋلىق ساقتاۋدىڭ تيٸمدٸ ەرٸ ساپالى جٷيەسٸ قالىپتاستى.

مەديتسينامەن قاتار بٸلٸم بەرۋ سالاسى مەم­لەكەتتٸڭ ەلەۋمەتتٸك ساياساتىنىڭ ماڭىز­دى قۇرامداس بٶلٸگٸ سانالادى. شىعىستا «بٸلٸم – ەڭ قىمبات قازىنا. ٶيتكەنٸ ونى ۇر­لاپ كەتۋ, جوعالتىپ الۋ, جويىپ جٸبەرۋ مٷم­كٸن ەمەس» دەگەن قاناتتى سٶز بار. قا­زٸر­­گٸ تاڭدا ونىڭ قۇندىلىعى ەسەلەنٸپ ارتىپ وتىر. بٸلٸم دەڭگەيٸ بارشا ەلدەر مەن كون­تي­نەنت­تەردٸڭ ناقتى دامۋ ينديكاتورى سانالىپ, ولار­دىڭ ٸلگەرٸلەۋٸ مەن جاھاندىق بەسەكەگە قابٸ­لەت­تٸ­لٸگٸنٸڭ پەرسپەكتيۆاسىن ايقىندايدى.

قازاقستاندا بٸلٸم بەرۋ سالاسىنداعى رەفور­­مالار وقىتۋدىڭ ەلەمدٸك ستاندارت­تارىن ەنگٸزۋگە, مەملەكەتتٸك ەمەس بٸلٸم بەرۋ سەك­تورىن قالىپتاستىرۋعا, قاجەتتٸ ما­مان­داردى ماقساتتى تٷردە دايارلاۋعا, اق­­پا­رات­تىق تەحنولوگييالار مەن ەلەكتروندى وقىتۋ ٷدە­رٸسٸنٸڭ ەلەمەنتتەرٸن ەنگٸزۋگە باعىت­تال­عان. بٸرىڭعاي ۇلتتىق تەستٸلەۋدٸڭ ەنگٸزٸلۋٸ بار­لىق مەكتەپ تٷلەكتەرٸ ٷشٸن جوعارى وقۋ ورىن­دارىنا تٷسۋ كەزٸندە تەڭ مٷمكٸندٸككە يە بولۋىنا جەنە ونىڭ اشىق بولۋىنا جاعداي تۋعىزدى. قازاقستان 2010 جىلى بٸلٸم سالاسىندا بولونيا دەكلاراتسييا­سىنا قوسىلدى. نەتيجەسٸندە, جوعارى وقۋ ورىندارىندا حالىقارالىق قاۋىمداستىق تاراپىنان مويىندالعان ٷش ساتىلى «باكالاۆريات – ماگيستراتۋرا – دوكتورانتۋرا» مودەلٸ ەنگٸزٸلدٸ. 

بٸلٸم سالاسىنىڭ ينفراقۇرىلىمدىق بازاسى تٷبەگەيلٸ جاقساردى. تەۋەلسٸزدٸك جىلدارى بٸلٸم سالاسىندا 2837 نىسان بوي كٶتەردٸ, سونىڭ ٸشٸندە 888 بالاباقشا جەنە 1949 مەكتەپ سالىندى.

ەلباسى ەگەمەندٸكتٸڭ العاشقى جىل­دارىندا-اق ەلٸمٸزدٸڭ ماماندارىن بٸلٸم بەرۋدٸڭ حالىقارالىق ستاندارتتارى بويىنشا دايارلاۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا باسا مەن بەردٸ. «بولاشاق» باعدارلاماسى ماڭىزدى جەتٸستٸكتەردٸڭ بٸرٸنە اينالدى. سونىڭ اياسىندا 1993 جىلدان بەرٸ 13 مىڭنان استام قازاقستاندىق ەلەمنٸڭ ٷزدٸك جوعارى وقۋ ورىندارىندا بٸلٸم الدى.

نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتتٸ جەنە زيياتكەر­لٸك مەكتەپتەردٸڭ جەلٸسٸن قۇرۋ بەسەكەگە قابٸ­لەتتٸ زاماناۋي بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸن قالىپتاس­تى­رىپ, «بٸلٸم ەكونوميكاسى» ٷشٸن ماماندار دايار­لاۋ ٸسٸندەگٸ تاعى بٸر قادام بولدى. سونى­مەن بٸرگە تەحنيكا سالاسى بويىنشا كادر­لار دايارلاۋ جٷيەسٸن جەتٸلدٸرۋ شارالارى قابىلداندى.

بۇل جۇمىستاردىڭ بەرٸ ەلٸمٸزدٸ دامىتۋ­دىڭ ستراتەگييالىق مٸندەتتەرٸن شەشۋگە ار­نال­عان ماڭىزدى زيياتكەرلٸك رەسۋرستى قالىپ­تاس­تىردى. تەۋەلسٸزدٸك جىلدارى جو­عارى بٸلٸم­دٸ 2,8 ميلليون مامان ەزٸرلەندٸ. 1991 جىلى جالپى 40 مىڭنان استام ادام جوعا­رى بٸلٸم السا, 2018 جىلى ولاردىڭ سانى 150 مىڭنان استى.

1997 جىلعى زەينەتاقى رەفورماسى ەلەۋمەتتٸك قامسىزداندىرۋ سالاسىنىڭ زاماناۋي جٷيەسٸن قۇرۋ ٸسٸندەگٸ ماڭىزدى شەشٸم بولدى. قازاقستان تمد-دا العاشقىلاردىڭ بٸرٸ بولىپ زەينەتاقىنىڭ بٶلٸپ-تاراتۋ جٷيەسٸنەن جيناقتاۋشى جٷيەسٸنە كٶشتٸ.

ەلەۋمەتتٸك قامسىزداندىرۋدىڭ ٷش دەڭ­گەيلٸ جٷيەسٸن ەنگٸزۋ اتاۋلى ەلەۋمەت­تٸك ساياساتتى كٷشەيتۋگە سەپتٸگٸن تيگٸزدٸ. ەكو­نومي­كانىڭ ودان ەرٸ دامۋى بيۋدجەت سالا­سىنداعى جۇ­مىسشىلاردىڭ جالاقىسىن كٶبەيتۋگە, ەلەۋمەتتٸك جەردەماقىلار مەن تٶلەمدەر كٶلەمٸن ارتتىرۋعا مٷمكٸندٸك بەردٸ. مەسەلەن, ون جىل ٸشٸندە, ياعني 2005 جىلدان 2015 جىلعا دەيٸن, ەلەۋمەتتٸك سالاعا جۇمسالعان قارجى ٷش ەسە ٶستٸ. 1,5 ميلليوننان استام ازاماتىمىز تۇراقتى تٷردە جەردەماقى مەن تٶلەمدەر الدى. قازاقستاندىقتارعا ەلەۋمەتتٸك قولداۋ كٶرسەتٸپ, تابىسىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان شارالاردىڭ جاڭا كەشەنٸن جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن قوسىمشا 2 تريلليون تەڭگەدەن استام قاراجات بٶلٸنەتٸن بولادى.

دەمەك قازاقستان وسى جىلدار ٸشٸندە ەلەۋمەتتٸك ساياساتىن بٸرتە-بٸرتە كٷشەيتٸپ, بۇل سالاعا تارتىلعان ينۆەستيتسييا كٶلەمٸن ارتتىرا تٷستٸ. 2006 – 2016 جىلدار ارالى­عىندا جٷرگٸزٸلگەن اۋقىمدى باسپانا سالۋ جۇمىستارىنىڭ نەتيجەسٸندە ەلٸمٸزدٸڭ تۇر­عىن ٷي قورى 86,5 ميلليون شارشى مەترگە ارتتى. 628 مىڭنان استام وتباسى نەمەسە شامامەن 1,8 ميلليون ادام جاڭا پەتەرگە قونىستاندى. بٸر ادامعا شاققانداعى تۇرعىن جايمەن قامتۋ كٶلەمٸ 1,5 ەسە كٶبەيٸپ, 14,4 شارشى مەتردەن 21,8 شارشى مەترگە جەتتٸ.

ەگەر 1991 جىلى ەلٸمٸزدەگٸ ەربٸر التىنشى وتباسىنىڭ عانا اۆتوكٶلٸك الۋعا جاعدايى بولسا, 2017 جىلى ەربٸر ەكٸنشٸ شاڭىراق جەكە كٶلٸك الۋعا قول جەتكٸزدٸ.

بۇۇ-نىڭ باعالاۋى بويىنشا, بٷگٸندە قازاقستان ادامي ەلەۋەتٸ جوعارى ەلدەر توبىنا كٸرەدٸ. بۇل تۇڭعىش پرەزيدەنتٸمٸز جٷرگٸزگەن ەلەۋمەتتٸك ساياساتتىڭ تابىستى بولعانىن ايعاقتايدى.

V. بەلسەندٸ جەنە بەيبٸت سىرتقى ساياسات

ەگەمەندٸككە قول جەتكٸزگەن قازاقستان حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ دەربەس سۋبەك­تٸسٸنە اينالدى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇلتتىق مٷددەمٸزدٸ ەسكەرە وتىرىپ, كٶپۆەكتورلى جەنە بەيبٸت سىرتقى ساياسات جٷرگٸزۋ جٶنٸندەگٸ باعىتىمىزدى ناقتى بەلگٸلەپ بەردٸ. ونىڭ نەگٸزٸ ەلٸمٸزدەگٸ العاشقى قۇجاتتاردىڭ بٸرٸ – 1992 جىلى قابىلدانعان «قازاقستاننىڭ ەگەمەن مەملەكەت رەتٸندەگٸ قالىپتاسۋ جەنە دامۋ ستراتەگيياسىندا» قالاندى.

حالىقارالىق قاتىناستارىمىزدى جا­ڭادان باستادىق. كٶپ نەرسە نۇرسۇلتان نازار­باەۆتىڭ ٶزگە مەملەكەتتەردٸڭ, شەتەل­دٸك ٸرٸ كومپانييالار مەن ۇيىمداردىڭ باس­شى­­لارىمەن تٸكەلەي كەزدەسۋلەرٸنە جەنە ولار­مەن ٶتكٸزگەن كەلٸسسٶزدەرٸنە بايلانىس­تى بولدى. تەك 1992 جىلدىڭ ٶزٸندە تۇڭعىش پرەزيدەنت جۇمىس ساپارىمەن شۆەيتساريياعا, ٷندٸستانعا, اۋستريياعا, پەكٸستانعا, اقش-قا, فينليانديياعا, تٷركيياعا, گەرمانيياعا, فرانتسيياعا باردى. مۇنداي جۇمىس قارقىنى كەيٸنگٸ جىلداردا دا جالعاسىن تاپتى.

سەمەي يادرولىق پوليگونىن جابۋ تۋرالى شەشٸم ەلباسىنىڭ باتىل قادامدارىنىڭ بٸرٸ بولدى. 1991 جىلى 29 تامىزدا قازاق كسر پرەزيدەنتٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆ تاريحي قۇجاتقا – «سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىن جابۋ تۋرالى» جارلىققا قول قويدى.

وسى ماڭىزدى شەشٸم ارقىلى تۇڭعىش پرەزيدەنتٸمٸز جاس مەملەكەتتٸڭ ۇستا­نى­مى بەيبٸتشٸلٸك ەكەنٸن بٷكٸل حالىقارالىق قوعام­داستىققا جارييا ەتتٸ. بۇل قادام قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بەلسەندٸ جاھان­دىق انتييادرولىق قىزمەتٸنٸڭ باستاۋى بولدى. كەيٸننەن بۇۇ-نىڭ باس اسسامبلەياسى 29 تامىزدى حالىقارالىق يادرولىق سىناقتارعا قارسى ٸس-قيمىل كٷنٸ دەپ جارييالادى.

كسرو-نىڭ كٶپتەگەن يادرولىق ارسەنالىنان باس تارتۋى تاعى بٸر ماڭىزى زور شە­شٸمدەردٸڭ بٸرٸ بولدى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋدىڭ ايتارلىقتاي مول قورىنا ٷمٸت ارتپاي, اشىقتىققا, بەي­بٸت­سٷيگٸشتٸككە, اقىلعا جٷگٸنٸپ, مورالدىق بەدەلگە سەنٸم ارتتى. ۋاقىت بۇل ۇستانىمنىڭ تاريحي تۇرعىدان ورىندى بولعانىن دەلەلدەدٸ. قازاقستان جاھاندىق انتييادرولىق قوزعالىس كٶشباسشىلارىنىڭ بٸرٸنە اينالدى.

2016 جىلعى 31 ناۋرىزدا ۆاشينگتوندا ٶت­كەن يادرولىق قاۋٸپسٸزدٸك جٶنٸندەگٸ IV سام­­­­ميتتە قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزي­دەنتٸ­­­نٸڭ «ەلەم. ححٸ عاسىر» مانيفەسٸ جا­رييا­­­لان­دى. وندا ۇلتتاردىڭ سوعىستار مەن قاق­­­تى­عى­س­تار­دى بولدىرماۋ جٶنٸندەگٸ كەلٸ­سٸلگەن ٸس-قي­مىل­دارى ايقىندالدى. مانيفەست بۇۇ-نىڭ باس اسسامبلەياسى مەن قاۋٸپسٸزدٸك كە­ڭە­سٸ­نٸڭ رەس­مي قۇجاتى مەرتەبەسٸنە يە بولدى.

تۇڭعىش پرەزيدەنتٸمٸز تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ العاشقى جىلدارىندا ازيياداعى قاۋٸپسٸزدٸك جٷيەسٸن قۇرۋ ٷشٸن بٸرٸنشٸ بولىپ قادام جاسادى. 1992 جىلعى 5 قازاندا بۇۇ-نىڭ باس اسسامبلەياسىنىڭ 47-شٸ سەسسيياسىندا, ياعني بۇۇ مٸنبەرٸنەن العاش رەت سٶز سٶيلەگەن نۇرسۇلتان نازارباەۆ ازييانىڭ اۋقىمدى كەڭٸس­تٸگٸندەگٸ قاۋٸپسٸزدٸكتٸ قامتاماسىز ەتەتٸن ۇيىم قۇرۋدى ۇسىندى. پرەزيدەنتتٸڭ وسى يدەيا­­سى حالىقارالىق قوعامداستىق تاراپىنان كەڭ قولداۋ تاۋىپ, كەيٸننەن ازيياداعى ٶزارا ىقپالداستىق پەن سەنٸم شارالارى كەڭەسٸ قۇرىلدى.

قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتٸ كٶپ­تەگەن حالىقارالىق ينتەگراتسييالىق باس­تامالاردىڭ اۆتورى سانالادى. نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بەلسەندٸ اتسالىسۋىنىڭ ارقا­سىندا جاپپاي دٷربەلەڭنٸڭ جەنە كەڭەس ودا­عى­نىڭ باسقارۋسىز ىدىراۋىنىڭ الدىن العان تەۋەلسٸز مەملەكەتتەر دوستاستىعى قۇ­رىلد­ى. ول سودان كەيٸنگٸ جىلدارى بٸرنەشە رەت تمد-نى ەۋروپا وداعىنىڭ ٷلگٸسٸمەن تيٸمدٸ قۇرىلىمعا اينالدىرۋعا باعىتتالعان باستامالار كٶتەردٸ. سونداي-اق ەلباسى ۇسىنعان ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ جوباسىن ايرىقشا اتاپ ٶتكەن جٶن. ٶڭٸرلٸك ىقپالداستىقتى نىعايتۋ ٷشٸن 2018 جىلعى ناۋرىزدا استانادا ورتالىق ازييا مەملەكەتتەرٸ باسشىلارىنىڭ العاشقى كون­سۋلتاتيۆتٸك جۇمىس كەزدەسۋٸ ٶتتٸ.

ەۋروپاداعى قاۋٸپسٸزدٸك جەنە ىنتى­ماق­تاستىق ۇيىمى سامميتٸنٸڭ 2010 جىلى استانادا ٶتۋٸ حالىقارالىق دەڭگەيدەگٸ ماڭىزد­ى وقيعا ەرٸ قازاقستاننىڭ سىرتقى سايا­ساتىنداعى ايتۋلى جەتٸستٸك بولدى. ەقىۇ-عا تٶراعالىق ەتۋ – قازاقستان ٷشٸن تاريحي وقيعا. بۇل ەلٸمٸزدٸڭ ٸرٸ حالىقارالىق تابىسى سانالدى.

2016 جىلعى 28 ماۋسىمدا بۇۇ-نىڭ نيۋ-يوركتەگٸ شتاب-پەتەرٸندە ٶتكەن داۋىس بەرۋ رەسٸمٸ كەزٸندە قازاقستان العاش رەت بۇۇ قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنٸڭ 2017-2018 جىلدارداعى تۇراقتى ەمەس مٷشەسٸ بولىپ سايلاندى.

ەلٸمٸزدٸڭ بۇۇ قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنە سايلانۋى جاھاندىق بەيبٸتشٸلٸك پەن قاۋٸپ­سٸزدٸكتٸڭ ماڭىزدى پروبلەمالارىن شەشۋ ٸسٸندەگٸ قازاقستان مەن ەلباسىنىڭ بەلسەندٸ رٶلٸ حالىق­ارالىق قوعام­داس­تىق تاراپىنان كەڭٸنەن مويىن­دالعانىن كٶر­سەتتٸ. 2018 جىلعى قاڭتاردا قازاقستان دەلە­گاتس­يياسى ٶز تاريحىندا العاش رەت باستى ورگان – بۇۇ قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنٸڭ جۇمى­سىنا جەتەكشٸلٸك ەتتٸ. 2018 جىلعى 18 قاڭ­تاردا نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تٶراعا­لى­عىمەن بۇۇ قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنٸڭ «جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋدى تاراتپاۋ: سەنٸم شارالارى» اتتى جوعارى دەڭگەيدە ٶتكەن تاقىرىپتىق بري­فينگ قازاقستاننىڭ نەگٸزگٸ ٸس-شاراسى بولدى.

سونداي-اق ماڭىزى زور شارالاردىڭ قاتارىندا ەلٸمٸزدٸڭ سيريياداعى داعدارىستى جەنە باسقا دا جاھاندىق دەڭگەيدەگٸ قاقتى­عىستاردى, سونىڭ ٸشٸندە جۋىردا بولعان تٷركييا مەن رەسەي اراسىنداعى شيەلەنٸستٸ رەتتەۋگە اتسالىسقانىن ايتقان جٶن. 

1991-2018 جىلدار ارالىعىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قاتىسۋىمەن ەكٸجاقتى قارىم-قاتىناستار اياسىندا شەتەلگە بارعان 283 ساپارىن قوسا العاندا حالىقارالىق دەڭگەيدە 611 ٸس-شارا, 233 مەملەكەتارالىق سامميت جەنە 95 حالىقارالىق فورۋم ٶتتٸ.

جالپى, ەلباسى ەكٸجاقتى قاتىناستار اياسىندا شەتەلدەرگە 283 رەت ساپار جاسادى, ونىڭ 32-سٸ – مەملەكەتتٸك, 164-ٸ – رەسمي, 87-سٸ – جۇمىس ساپارلارى. 

تۇڭعىش پرەزيدەنتٸمٸز ەكٸجاقتى قارىم-قاتىناستار اياسىندا ەلەمنٸڭ 70 ەلٸنە ساپارمەن باردى.

نۇرسۇلتان نازارباەۆ قاتىسقان 233 مەم­لەكەتارالىق سامميتتٸڭ 26-سى قازاق­­ستان­دا, 207-سٸ ٶزگە ەلدەردە ٶتتٸ. 95 حالىق­­ارا­­لىق فورۋم­نىڭ 22-سٸ ەلٸمٸزدە, 73-ٸ ٶزگە مەم­لەكەت­تەردٸڭ اۋماعىندا ۇيىمداستىرىلدى.

قازاقستان بۇۇ-عا مٷشە بولعان سەتتەن باستاپ نۇرسۇلتان نازارباەۆ نيۋ-يوركتە بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ نەگٸزگٸ مٸنبەرٸنەن 8 رەت سٶز سٶيلەدٸ. 

سونىمەن قاتار تۇڭعىش پرەزيدەنتٸمٸز ەلٸ­مٸزدە 255 مەملەكەتتٸڭ باسشىلارىمەن كەز­دەسٸپ, شەتەلدەردٸڭ 127 ٷكٸمەت باسشىلارىن قابىلدادى.

جالپى, قازاقستان تاراپىنان وسى جىل­دار ٸشٸندە نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باس­شىلىعىمەن ەلٸمٸزدٸڭ حالىقارالىق ارەنادا لايىقتى ورىن الۋىنا مٷمكٸندٸك بەرگەن بەلسەندٸ سىرتقى ساياسي جەنە بٸتٸمگەرشٸلٸك قىزمەت اتقارىلدى. 

VI. بولاشاقتىڭ جاڭا بەينەسٸ

ەلدٸ دامىتۋ ٸسٸندەگٸ ستراتەگييالىق جوس­پارلاۋ – مەملەكەتتٸك باسقارۋ مەن تيٸمدٸ ساياسي كٶشباسشىلىقتىڭ ماڭىزدى فۋنكتسييا­سى. ماقساتتاردى ايقىنداۋ, مٸندەتتەردٸ بەلگٸلەۋ, ولارعا قول جەتكٸزۋدٸڭ تەتٸكتەرٸ مەن الگوريتمٸن ەزٸرلەۋ ەردايىم مەملەكەت پەن ونىڭ كٶشباسشىسىنىڭ ايرىقشا قۇزى­رەتٸ سانالادى. ەلباسى مۇنىڭ ٶزارا تىعىز بايلانىستى دٷنيە ەكەنٸن جاقسى بٸلەدٸ. 

«بولاشاق بٷگٸننەن باستالادى» دەگەن ۇلاعات – نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سايا­سي فيلوسوفيياسىنىڭ نەگٸزٸن قۇرايتىن تۇجىرىمدارىنىڭ بٸرٸ. تۇڭعىش پرەزي­دەنت جاۋاپتى ساياسي قايراتكەر جەنە ەلباسى رەتٸن­دە ەردايىم ۋاقىتتان وزىق جٷرەتٸن جەنە كەلەشەكتٸڭ كٶكجيەگٸن كەڭەي­تەتٸن شەشٸم­دەر قابىلداپ, يدەيالار ۇسى­نىپ وتىردى. ەلباسى كٶتەرگەن باستامالار ەلٸمٸزدٸڭ XXI عاسىرداعى دامۋى مەن جاسامپازدىعىنا باعىتتالعان ٶركەندەۋدٸڭ ستراتەگييالىق باعىتىن ايقىندادى.

نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تىنىمسىز زيياتكەرلٸك قىزمەتٸنٸڭ نەتيجەسٸندە وندا­عان كٸتاپتار مەن دوكترينالار, تۇجىرىم­دامالىق جەنە باعدارلامالىق ماقالالار جارىق­قا شىقتى. ول ەلٸمٸز بەن جالپى ادام­زاتتىڭ كەلەشەكتەگٸ كەلبەتٸن قالىپ­تاستىراتىن سەرپٸندٸ جوبالار مەن باعدار­لامالارعا باستاماشى بولدى.

بۇل رەتتە, ەلباسى دەيەكتٸ تٷردە ۇسىن­عان ستراتەگييالىق قۇجاتتاردىڭ بەرٸ باسقارۋ­شى­لاردىڭ جاڭا بۋىنى ٷشٸن باعىت-باعدار بەرەدٸ.

بۇل قۇجاتتار مەملەكەتٸمٸزدٸڭ ۇزاق مەر­زٸمدٸ ماقساتتارىنىڭ بەرٸك نەگٸزٸن ايقىنداپ, ەلٸمٸزدٸڭ XXI عاسىرداعى دامۋىنىڭ بارلىق باستى باعىتتارىنا قاتىستى تۇڭعىش پرەزي­دەنتتٸڭ جاھاندىق كٶزقاراسىن تانىتادى. 

زاماناۋي تسيفرلى ٶركەنيەت جاع­دايىن­دا حالىقارالىق ەكسپو-2017 مامان­­دان­دىرىلعان كٶرمەسٸنٸڭ ٶتكٸزٸلۋٸ ەلەم­­دەگٸ جاڭا تەحنولوگييالىق ترەندتەردٸ ٷيلەسٸم­دٸ يگەرۋگە جەنە وعان قاتىسۋعا مٷمكٸندٸك بەر­گەن قازاقستاننىڭ باستاماسى ەدٸ. وعان 4 ميل­ليونعا جۋىق ادام, سونىڭ ٸشٸندە ەلەم­نٸڭ 187 ەلٸنەن 600 مىڭنان استام تۋريست كەلدٸ. ەكسپو-2017 ەلٸمٸزدٸ جەنە قازاق­ستان ۇلتتىق برەندٸن جاھاندىق كەڭٸس­تٸكتە يننوۆاتسييالىق تۇرعىدان ٸلگەرٸ­لەتۋدٸڭ جاڭا بەلەسٸ بولدى.

جاھاندانۋ ٷدەرٸسٸنٸڭ قارقىندى جٷرۋٸ جەنە مەملەكەتتٸك شەكارالاردىڭ جويىلۋى ۇلتتىق بٸرتەكتٸلٸكتٸڭ كٷشەيە تٷسۋٸن تالاپ ەتەدٸ. ەلباسىنىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» باع­­دار­لاماسى مەن «ۇلى دالانىڭ جەتٸ قىرى» اتتى ماقالاسىندا قامتىلعان يدەيا­لار­دىڭ نەگٸزٸندە ۇلتتىڭ رۋحاني-مەدەني كو­دىن دەيە­كتٸ تٷردە زەرتتەۋ جەنە دامىتۋ حال­قى­مىز­دىڭ جاسامپازدىق ەلەۋەتٸن اي­تارلىقتاي ارت­تىرۋعا جول اشادى. قازاق ەلٸپبيٸن لاتىن قارپٸنە كٶشٸرۋ ۇلتتىڭ جاھان­دىق بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸگٸن كٷشەيتۋ ٸسٸنە زور ٷلەس قوسادى. سونداي-اق بۇل شارا قازاقستاننىڭ ەلەمدٸك اقپاراتتىق-مە­دەني جەنە عىلىمي كەڭٸستٸككە ەنۋٸنە جاڭا مٷمكٸندٸكتەر تۋعىزادى.

جاستار – كەلەشەكتٸڭ باستى اكتيۆٸ. نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەردايىم كٶپقىرلى ەرٸ جٷيەلٸ تٷردە جوسپارلانعان جاستار سايا­ساتىن جٷرگٸزدٸ. بۇل ستراتەگييالىق تە­سٸل ەلٸ­مٸزدٸ ەلەمنٸڭ وزىق دامىعان 30 مەم­لەك­ەتٸنٸڭ قاتارىنا قوسا الاتىن, بٸلٸمٸ تەرەڭ جاس پاتريوتتاردىڭ مىقتى شوعىرىن قالىپ­تاس­تىرۋعا مٷمكٸندٸك بەردٸ.

*   *   *

كەز كەلگەن ٸستٸ باستاۋ وڭاي ەمەس. سەبەبٸ كٶش باستاۋشىلار نەگٸزٸنەن تەۋەكەلگە بارىپ, تۇماننان جول تابادى. ادامزات تاريحىندا ازاتتىق پەن تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ شىنايى دەمٸن تاتپاعان, داعدارىستار مەن دٷر­بە­لەڭ­دەردٸڭ شىرماۋىنان شىعا الماعان ەلدەر كٶپتەپ كەزدەسەدٸ.

تۇڭعىش پرەزيدەنتتٸڭ ساياسي دانالىعى­نىڭ, سارقىلماس كٷش-قۋاتىنىڭ, قايتپاس ەرٸك-جٸگەرٸ مەن كٶرەگەندٸلٸك قابٸلەتٸنٸڭ ار­قاسىندا باعىت-باعدارىمىزدى ايقىنداپ, ەگە­مەندٸكتٸڭ دامۋ جولىمەن نىق جٷرٸپ كەلەمٸز.

عالامدىق اۋقىمدا ويلايتىن, ناقتى ٸس­تەرمەن اينالىساتىن, پراگماتيك, جاڭاشىل­دىققا ەرقاشان اشىق, ناعىز پاتريوت, ىن­تى­ماقتاستىققا ۇمتىلاتىن باسشى كەز كەلگەن حالىقتىڭ پەشەنەسٸنە جازىلا بەرمەيدٸ. 

نۇرسۇلتان نازارباەۆ – ٶز زامانىنان وزا تۋعان, ويلارى ەردايىم باتىلدىعىمەن جەنە جاڭاشىلدىعىمەن ەرەكشەلەنٸپ, تاڭعالدىراتىن جاھاندىق دەڭگەيدەگٸ اسا كٶرنەكتٸ مەملەكەت قايراتكەرٸ.

ول – مەملەكەتتٸك ينستيتۋتتارى بەرٸك, ەكو­نوميكالىق ٸرگەتاسى مىقتى جەنە بەل­سەندٸ ەرٸ ٶمٸرشەڭ قوعامى بار زاماناۋي قا­زاقستاننىڭ نەگٸزٸن قالاۋشى ەرٸ جاسامپاز تۇلعاسى. ەلٸمٸزدٸڭ تٶرتكٷل دٷنيەگە تانىلۋى نۇر­سۇلتان نازارباەۆتىڭ ەسٸمٸمەن تٸكەلەي باي­لانىستى. بۇل – تۇڭعىش پرەزيدەنتتٸڭ سٸڭٸر­گەن زور ەڭبەگٸنٸڭ جەمٸسٸ. ونىڭ الىپ تۇلعا­سىنا ۋاقىت پەن ٶمٸردٸڭ ٶزٸ جوعارى باعا بەردٸ.

بٸز نازارباەۆتىڭ دەۋٸرٸمەن ماقتانا الامىز. بۇل كەزەڭدە ەڭ باستىسى – مەم­لەكەت­تٸلٸك­تٸ, تٸلٸمٸز بەن تٶل مەدەنيەتٸمٸزدٸ قايتا جاڭ­­عىر­تۋعا مٷمكٸندٸك الدىق. سونداي-اق ەر­كٸن وي­لاۋعا جەنە جاڭارۋعا, ٷنەمٸ دامۋ مەن جەتٸلۋ ٷشٸن شابىت الۋعا, جاڭا ەرٸ ودان دا بيٸك شىڭداردى باعىندىرۋعا جول اشىلدى.

ماحمۇت قاسىمبەكوۆ, 

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتٸ – ەلباسى كەڭسەسٸنٸڭ باسشىسى

"ەگەمەن قازاقستان" گازەتٸ