Bilmestik, múmkin salǵyrttyq, álde kitap redaktorynyń bilimsizdigi sebep boldy ma eken, qai jylǵy basylymynda hákim Abaidyń “Mahabbatsyz dúnie – dos, haiýanǵa ony balańdar” degen sózi “Mahabbatsyz dúnie – bos, haiýanǵa ony balańdar” bolyp basylyp ketipti.
Ústirt qaraǵan adamǵa “Mahabbatsyz dúnie – bos” degen sózdiń de maǵynasy tereń sekildi.
“Óleń sózdiń patshasy, sóz sarasy” degen hákim Abai óleńderinde tutas óleń joly bylai tursyn, maǵynasy bóten, uiqas úshin aitylǵan basy artyq, bostekti bir sóz tappaisyz. Aqyn Abaidyń ár sózi kirpishpen qalanǵandai óz ornynda turady. Olardyń ornyn aýystyryp qoldaný múmkin emes. Abai aqyndyǵynyń qudireti de osynda.
Eger biz, Abai: “Mahabbatsyz dúnie – bos”,- dep jazdy desek, odan keiin keletin “Haiýanǵa ony balańdar”, - degen joldyń eshqandai maǵynasy bolmai qalar edi. Kimdi, ne úshin haiýanǵa teńeimiz? Túsiniksiz.
Abai: “Mahabbatsyz dúnie – dos”,- dese, júreginde mahabbaty joq adam bailyqqa, dúniege dos iaǵni dúnieni, qazirgi bizdiń tilimizben aitsaq, tek qana materialdyq igilikti ǵana oilaidy, - degen sózi.
Adamǵa bir-aq ret beriler páni ǵumyrda, “dúnie boǵyn domalatqan qara qońyzdai”, ómirdi tek qana dúniemen, bailyqpen baǵalaǵan adamdardy uly Abai “dúniege dos” dep, olardy haiýanǵa teńep otyr, sondyqtan da “Mahabbatsyz dúnie – bos ” emes “Mahabbatsyz dúnie – dos”.
Hákim Abai adam boiyndaǵy eń asyl qasiet dep mahabbatty birinshi orynǵa qoiǵan.
Sonda mahabbat degen ne?
Orystyń uly jazýshysy Dostoevskii: “Sulýlyq álemdi qutqarady”,- depti. Menińshe, bul – ústirt aitylǵan qate pikir. Álemdi qutqaratyn ádemilik emes, álemdi qutqaratyn – meiirim, mahabbat! Iá, mahabbat! Mahabbat, ol –meiirim.
Eger, ananyń balasyna degen meiirimge toly mahabbaty bolmasa, adamdar ómirdi, kókjiekten alaýlap shyǵatyn qasietińnen ainalaiyn altyn kúndi, otbasyn, Otanyn, áke perzentin, perzent ata-anasyn, adamdar birin-biri meiirimge toly shynaiy mahabbatpen súimese, onda ómir súrip keregi ne?
Jazýshy Marhabat Baiǵuttyń “Mashattaǵy mahabbat” povesi biz qazir ǵana aityp otyrǵan mahabbat týraly shyǵarma. Mahabbat bolǵanda da ózimizdiń “Shym qala” Shymkent mańyndaǵy “Mashat” demalys ornynda kezdeisoq kezdesip qalǵan Saia qyz ben bes balasy bar, qyryq bir jastaǵy Sanjar muǵalimniń arasyndaǵy mahabbat týraly.
Shyǵarmanyń ózin oqymai, aty men mazmunyn syrttai estigen keibir aǵaiyn: “...Oi, qaidaǵy mahabbat, ...joq nárseni bosqa shatyp, ...41 jasta, bes balasy bar, ...anaý turmysqa shyqpaǵan qyz, ...bes balasy bar erkekpen bailanysyp, ...qai bir ońǵan qyz deisiń, ...sanatorii degeniń ózi sondailar baratyn jer emes pe? ...baiaǵy partiia joq, ...kórkemdik keńes joq, ...kim bolsa sol jazýshy bolyp, ...ne bolsa sony jazyp ”,- dep san-saqqa júgirteri anyq.
Shyǵarmany oqymaǵan bolsaq ózimiz de dál osyndai pendeshilikpen kósemsýimiz bek múmkin edi. Munyń bári shyǵarmany oqymai turǵandaǵy oi.
Al, shyǵarmany oqyp shyqqan soń dúnie tóńkerilip túsip, kitapty oqyǵanǵa deiingi pikirińe múldem keraǵar, basqa pikirge kelip tirelesiń. Basqa pikirge...
Eń bastysy, ómirde mahabbat baryna senesiń. Adamdar arasyndaǵy súiispenshilik pen meiirim, ómirdegi kúlli jaqsylyqtyń, adamgershiliktiń, erliktiń, namystyń bastaýy – mahabbattan bastalatynyna senip, ilanasyń. Sodan soń mahabbatqa, mahabbatyń bar ekenine sendire bilgen jazýshyǵa alǵyspen bas iesiń.
Mahabbattyń baryna sendire bilgen jazýshy Marhabat Baiǵuttyń “Mashattaǵy mahabbat” povesi Sanjardyń Saiany Almatyǵa shyǵaryp salýymen bastalady.
Súigen qyzy Saiany poiyzǵa mingizip shyǵaryp salyp kelgen Sanjar úshin ainala múldem ózgerip, sanatorii ǵana emes, kúlli álem qańyrap bos qalǵandai. Saiany izdegen Sanjar kóńili alai-dúlei. Áldebir jaqtan, kútpegen tustan Saia shyǵa keletindei. Saia joq. Saia esh jerde joq. Júregi alyp ushyp súigenin izdeidi. Jalǵyz qalǵany, Saianyń joqtyǵy jigitti oidan shatastyryp, seń soqqan balyqtai meń-zeń kúige túsirgen.
“Sonaý stantsiia jaqtan dúrsildep ótip bara jatqan poiyzdyń úni jetti. Baǵanaǵy jolaýshylar poiyzy júrisinen jańylyp, qaita ainalyp jetti me eken? Osyndai oi keshkenine tańdanǵan joq. Nesi bar, Saia Sanjardy jalǵyz qaldyrǵysy kelmei, qaita oralsa, nesi bar... Nesi bar...”
Oiy shatasa bastaǵan Sanjardyń alasapyranǵa ushyraǵan jan dúniesiniń jai-kúiin dóp basyp, dál tapqan jazýshy: “poiyzdyń úni qulaǵyna jetti ”,- demeidi “poiyzdyń úni jetti”,- deidi. Únniń qulaqqa jetetini ózinen-ózi túsinikti. Sózdi barynsha únemdep, ornymen qoldanǵan jazýshynyń bul sózi, sol kezdegi Sanjardyń kóńil-kúiine úilese sezilip, oqyrman oiyn shyǵarmanyń kúrdeli psihologiialyq iirimine jáimen, shym-shymdap batyrady. Osy kishkene ǵana epizodtan jazýshy Marhabat Baiǵuttyń qalyptasyp úlgergen ózine ǵana tán jazýshylyq stili anyq ańǵarylyp tur.
Eger bireý bizge poiyz óz jolynan shyǵyp, keri buryldy dese, mynaý ne aityp tur,- dep kúler edik. Al, jazýshy Marhabat Baiǵut keiipkeri Sanjar: “Saia meni jalǵyz tastaǵasy kelmei poiyzymen keri burylyp kelse, nesi bar”,- dep oilaidy. Biz Sanjar oiyna kúlmeimiz. Nege? Sebebi, jazýshy óz keiipkeriniń súigenimen qoshtasqan sátin, odan keiingi alasapyranǵa túsken psihologiialyq jái-kúiin óte nanymdy, realistik turǵyda shynaiy sýrettegen.
Súigeni Saiasyn izdep oiy shatasa bastaǵan Sanjarǵa oqyrmannyń kúlýi bylai tursyn, bar bolmysymen Sanjarǵa jankúier bolyp, ózi de Saia mingen poiyzdyń jolynan shyǵyp keri burylýyn jan-tánimen tileidi. Aqylǵa syimas bul tilektiń qiialdaǵy arman ekenin bilesiń, sonda da Saia Sanjaryna oralsa eken dep oilaisyń.
Mine, osylai keiipker jan-dúniesin tereńnen terbep, shynaiy jazylǵan shyǵarma ǵana oqýshy qiialyn terbep, áldilei oiatyp, armandai bilýdi úiretse kerek.
Saiasyn oilap oiy shatasa bastaǵan Sanjardy sýretteý arqyly uzaq baiandaýlar men kópsózdilikten boiyn aýlaq ustaityn avtor, Sanjardyń Saiany qanshalyq shynaiy da tereń súietinine oqýshysynyń kózin jetkizgen. Qysqa jazyp, kóp nárseni uqtyrý – talantty jazýshyǵa tán belgi.
Saiasyn joqtap jany shyrqyrap, jan-júiesindegi árbir júike talshyqtary symdai tartylyp, bige shaqyrǵandarǵa da buryla almaǵan Sanjardyń kelesi sáttegi jái-kúiin jazýshy bylai sýretteidi:
Burylmady. Buryla almady. Burylýǵa shamasy joq edi. Keshirim ótingendei bolyp, bige shaqyryp turǵandarǵa nazar aýdarmaǵan kúii, jái ǵana basyn idi. Bólme ishi sýyp ketken eken. Tas búrkenip jatyp qaldy.
Sýyp ketken bólme ishi me, joq álde Sanjardyń jan-júregi me? Ekeýi de sekildi. Qara sózben jazylǵan psihologiialyq parallelizm – utymdy shendestirý túrinde shyǵarmanyń shyraiyn asha túsip, oqiǵa jigimen jymdasyp, birigip ketken.
Osydan keiin ǵana, Sanjarmen birge shyrqyraǵan oqýshy jany az da bolsa baiyz taýyp, sabasyna túsedi. Az ǵana ýaqytta oqyrman janyn san túrli sezim kúiine bóleitin sóz qudireti degenimiz osy!
Osy sátten keiin ǵana oilanasyz “Aý, Sanjarmen birge janym shyrqyraityndai maǵan ne kórindi? Bul ne? Múmkin sezim... Álde, mahabbat qudireti degenimiz osy ma?” Oqýshynyń ón-boiynan osyndai oidyń qylań beretini ras. Biraq, bul oiǵa birden berilip, moiyndai qoimaisyz.
Órisi keń, oiy tereń shyǵarma ǵana oqyrmannyń ón boiyna shym-shymdap, jáimen birte-birte áser eteri haq. Bul – jelisi ómirdiń ózeginen alynǵan naǵyz kórkem shyǵarmaǵa ǵana tán qasiet. Selt etpegen sezimdi zorlyqpen quryqtap, shyńǵyrtqan kúii qulaqtan basyp jetelei jónelse, ol – kórkem shyǵarmanyń álsizdigi bolar edi.
Al, “Mashattaǵy mahabbatta” sýretteletin árbir oqiǵanyń astaryna úńile otyryp, keiipker álemine boilai enip, oilanasyz.
Tereńdigi bolar, dilmársip til bezegen qurǵaq didaktika atymen joq bul shyǵarmada. Sezimge, qisyndy oiǵa baǵynbai turǵan birde-bir qimyl men is-áreketti kóre almaisyz. Shyǵarmanyń qurylysy men mazmuny ádemi órilip kelip, jymdasa birigip, oqýshyny oiǵa shaqyrady. Biz muny shyǵarmanyń tabysty baspaldaǵy,- dep baǵaladyq.
Jazýshynyń tilge jeńil, júrekke jyly tietin ádemi ázili men astarly ájýasy oqyrmanyn qyzyqtyra jetelep, keiipkerler álemine eleýsiz engizip jiberedi. Baiandalyp otyrǵan epizodtaǵy ádebietke ǵana tán árbir ádebi bólshek pen kózge kóriner-kórinbes ádebi shtrih-syzyqtar keiipker beinesin tereńnen tanýǵa oqyrmanyna qyzmet etip tur.
Jalpy alǵanda qazaqy ájýa-ázil, ádemi iýmor M. Baiǵut stiline jat nárse emes. Sanjar sanatoriige joldama alar sáttegi mektep direktory ekeýiniń janjalynan keiin jazýshynyń: “Qiyn. Mektepte kimge de bolsa ońai emes. Júikesi bútin, tirligi túgel jan joq mektepte ”, - degen astarly oiǵa toly ázili kimniń de bolsa ezýine kúlki úiiriltedi. Oilanasyz. Iá, uranshyldyq pen túrli “reformalarǵa” tolyp ketken elimizdiń bilim salasynda jumys jasaý, qai ýaqytta, kimge jeńil bolyp edi? Ásirese, Sanjardy aiaisyz. Mektep direktory men Sanjar arasyndaǵy myna dialogty oqyp kórelikshi.
Mine sony bilgende, júikesiniń juqarǵan jerleri pyrt-pytr úzilip, direktorǵa jetip bardy.
- Ómir boiy óz pánimnen bere almai kele jatqanym mynaý,- dedi Sanjar.
- Óz pánim, ózgeniń páni degen joq,- dedi direktor. – Sen, davai, ultshyldyqtan aýlaq júr. Saǵatyń túgel, sabaǵyńdy ber. Basqa ne kerek saǵan?
- Joldama kerek.
- Berilmeidi
- Beriledi!
- Julqynba.
- Ózim bilem ne isteitinimdi.
Osy shaǵyn dialogta ómir boiy óz pánine jete almai júikesi juqarǵan muǵalim Sanjar Serperovpen birge, arty bostaý, ákimshil de ámirshil júiedegi mektep direktorynyń minezi jan-jaqty ashylǵan. Sanjardyń minezi barlyq birtoǵa jýas adamdar sekildi, jerine jetpei ońaishyldyqpen kóterilmeidi. Kóterile qalsa, basylýyda ońai emes.
Al, mektep direktorynyń minezi kúrdelileý, san qyrly. “Óz pánim, ózgeniń páni degen joq”,- dep aitqan mektep direktorynyń dál osy sózi, bilim salasy týraly ózindik oi- pikiri joq, tek qana kreslosyn oilaityn naǵyz bilimsiz, biýrokrattyń sózi emes pe?!
Direktordyń: “Sen, davai, ultshyldyqtan aýlaq júr”,- degen jalǵyz aýyz sózimen-aq qol astyndaǵy qyzmetkerlerin qorqytyp ustaǵysy keletin arty bostaý, kelte oily, áperbaqan ámirshil júieniń,ákimshil direktorynyń obrazyn jazýshy tereńnen ashqan.
Mektep direktorynyń: “Sen, davai, ultshyldyqtan aýlaq júr”,- degen bes aýyz sózine bizdiń bar ulttyq ereksheligimiz túgel siyp tur.
Keshegi 37-niń náýbaty ulttyq jadymyzda máńgilikke saqtalyp qalǵan ba, bilmedim, biz, qazaqtar “ultshylsyń” degen sózden osy kúnge deiin qorqamyz.
Osyny bilgen avtor, keiipkerleriniń bolmysyn tereńnen ashý úshin Sanjardy qorqytqysy kelgen mektep direktorynyń aýzyna “davai”- degen orysshamen birge “ultshyldyqtan aýlaq júr”,- degen sózdi ádeii salyp otyr.
Oqyrmanyn Sanjardyń sanatoriige kelgenge deiingi ómirinen habardar etýdi maqsat tutqan jazýshy, keiipkerleriniń minez ereksheligin ázil arlas ájýa arqyly ádemi ashqan. Oqyp otyryp kúlesiń. Sanatoriige joldama men ultshyldyqtyń arasynda qandai bailanys bar?
Shyǵarmadaǵy negizgi oqiǵalar órisi sanatoriide bastalady.
Jalpy, Marhabat Baiǵuttyń “Mashattaǵy mahabbat” povesinde keiipkerler sany az. Bar bolǵany segiz. Al, negizgi keiipkerler sany – altaý.
Menińshe, jazýshy osy negizgi alty keiipkerdiń altaýyn da tiptik dárejege kótere bilgen.
Sonymen, úlken aiqai shýmen sanatorii joldamasyna zorǵa qolyn jetkizgen “júikesi juqarǵan muǵalim” Sanjar Serperov demalys ornyna alǵash kelgen kúni ashanada, jiyrma jyl kórmegen kýrstasy Ǵalymgúldi kóredi. Jazýshy Ǵalymgúldiń minez-bolmysyn birge oqyǵan kýrstasy Sanjardyń kózimen sýretteidi.
Sol eken, Ǵalymgúldiń tap ózi. Ózgermegen. Tip-tik jiptiktei kúii. Óńmeńinen óte shanshyp qarap, ázilge orap, báribir tiliniń tikenek inesin suǵyp-suǵyp alǵanda stýdentter shoshyp-shoshyp túsetin. Artyq-aýyz sóz aitýǵa bata almai, aiaqtaryn tartyńqyrap júretin. Qandai pánnen de júirik, sál qurǵaqtaý, sál salqyndaý aitqanymen, bilmeidi, izdenbeidi dei almai, oqytýshylardyń bári “bes” qoiýǵa májbúr edi. Aqyry arpa ishinde bir bidai bolyp, qyzyl diplommen bitirip shyqty.
Ǵylymdy “sál qurǵaqtaý, sál salqyndaý” igergen Ǵalymgúlge minezdeme berý arqyly da avtor Sanjar minezindegi baiqampazdyq, qisyndy oilaý júiesin sýretteý arqyly, Sanjar beinesin árlei kele kúrdelendire túsken.
Ǵalymgúl kelesi sátte-aq oqyrman aldyna ábden qalyptasqan ishki bolmysyn jaiyp salyp, Sanjardyń oiy arqyly jazýshy sýrettegen minezin dáleldei túsedi.
- Sol kúiińdesiń, jap-jassyń,- dedi Ǵalymgúl Sanjardyń bas-aiaǵyna tesile qarap. – Alystan qaraǵanda, árine.
- Óziń de ózgermepsiń, biz myj-tyj boldyq qoi,- dedi Sanjar “alystan qaraǵandynyń” astaryna túsinip. – Aitpaqshy, atyńdy aqtadyń ba? Ǵalym bola aldyń ba, áiteýir?
- Qashan keldiń? – dedi Ǵalymgúl túsin sál sýyta túsip.
- Búgin,- dedi bul yńǵaisyzdanyp.
- Búgin qaityp ketpeitin shyǵarsyń, jata-jastana aitarmyz kimniń-kim bolǵanyn.
Oqyp otyryp ezý tarta, myrs etip kúlesiń. Suraqqa suraqpen jaýap berý – aqyldy, oiy tereń, qiialy ushqyr, qiqar minezdi kúrdeli adamdarǵa tán qasiet. Ǵalymgúl beinesiniń ón boiynda artyq ne kem turǵan biz qozǵalys, ne bir aýyz sóz joq. Sózi men bar qimyl-qozǵalysy asa bir uqypty dáldikke baǵynǵan. Ǵalymgúldiń syrtqy keipine sai árbir sózi de keiipker minezin naqtylap, aiqyndap asha túsedi.
Bilim men aqyl - oiǵa kende emes, biraq, ózine syn kózben qarai almaityn, ózine-ózi yrza, tek óziniń qoǵamdaǵy ornyna ǵana yrza emes, maqsatyna jete almaǵan álsizdigin tiliniń ýymen búrkemeleitin, ómirde jaqsylyq baryna, meiirim baryna senbeitin qyrshańqy adamdar bolady.
Ǵalymgúl – osyndai adamdardyń jiyntyq beinesi. Jazýshy Ǵalymgúl beinesin tiptik dárejege kótergen. Men ómirde erkek áieli aralas Ǵalymgúlderdiń júzden astamyn kórdim.
Shyǵarmadaǵy Mústán kempir – óte qorqynyshty hám aianashty. Qorqynyshty bolatyn sebebi, “sup-sur betinde bir túiir qan joq, biraq densaýlyǵy myqty” Mústán kempirdiń kúlli bolmysynda eshqandai jaryq oi joq. Ol ómirge soqyr sezim, qap-qara kóńilmen qaraidy. Qandai jamanshylyq bolsada qolynan kelgendei.
Al, aianyshty jeri, adam óz ǵumyrynda ómirdiń sulýlyǵyn, sáýlesin, ómirdegi ǵajap úilesimdilikti, meiirim men mahabbatty, jaqsylyqty sezine almasa, odan ótken aianyshty ne bolýy múmkin?
Mústán kempir beinesin oilaǵanda, oqýshy boiyn qorqynysh pen aianyshqa toly qos sezim qatar bilep alady.
Meniń esime XV-XVI ǵasyrlarda ómir súrgen Italiianyń uly sýretshisi Leonardo da Vinchidiń “Djakonda” degen atpen belgisi “Mono Lizasy” túsip otyr. Adamzat tarihyndaǵy ǵajaiyp óner týyndysy bolyp sanalatyn osy “Mono Liza” kúlip tur, joq ol ásheiin kúlimsirep tur, oilanyp tur, joq salqyn qarap mysqyldap tur, - dep “Mono Lizanyń” kózqarasyn ajyrata almaǵan ónertanýshylar bes júz jyldan beri áli talasyp kele jatyr.
Meniń oiymsha, Leonardo da Vinchidiń sýretshi retindegi ulylyǵy sonda, siz “Mono Lizaǵa” qandai kózqarastaǵy kóńil-kúimen qarasańyz, ol da dál sondai kóńil –kúimen jaýap beredi.
Uly sýretshi óziniń máńgi ólmes óner týyndysy arqyly adamdarǵa: “Siz ómirge qandai kózben qarasańyz, ómir de sizge dál sondai kózben qaraidy”,- degen filosofiialyq oidy aitqysy kelgen sekildi.
Al, Mústán kempir men Mústán kempir sekildiler ómirge, jan-jaǵyna esh ýaqytta jaqsy, jyly kózben qaramaǵan. Sondyqtan da olar ómirdiń jaqsylyǵy men jaryq sáýlesin esh ýaqytta sezip, kóre almai, ainalasyna tek óshpendilikpen qaraidy. Shyǵarmadaǵy Mústán kempir beinesi eshkimge uqsamaityn dara bolmysymen erekshelenedi.
M.Baiǵuttyń “Mashattaǵy mahabbat” povesindegi Aigúl – Mústán kempirge júz paiyz qarama-qarsy beine. Kóp oqyǵannan jái ómirde shamaly qiialilaý, adamdarǵa tek jaqsylyq qana tilep, jaqsylyq qana jasaǵysy keletin, tula boiy meiirimnen ǵana jaralǵan Aigúl sekildi adamdar bolmasa, ómirdiń nesi ómir? Onda ómir súrip keregi ne?
Aigúl sekildi adamdar ómirde bar bolǵandyqtan da, ómir basqalarǵa mándi de nurly bolyp kórinetin shyǵar. Aigúl ómirge meiirimge toly nur shashý úshin kelgen sekildi.
Shyǵarmadaǵy Aigúl beinesi – oqyrman júregin tereńnen baýrap alatyn biik adamgershilik qasietimen qymbat.
Shyǵarmanyń bas keiipkeri Sanjar Saiany alǵash ret ashanada, Ǵalymgúldiń qasynan kórgen. Erekshe esinde qalǵany órip, túiip qoiǵan qalyń shashy men ádemi boialǵan qysyńqylaý qara kózderi.
Adam jan-júiesiniń mamany psihologtardyń dáleldeýi boiynsha, ár adamnyń jeke ózine ǵana tán “aýra” dep atalatyn bio-energiiasy bolady eken. Ortaq til tabysqan adamdardyń eń birinshi kezekte osy bio-energiiasy bir-birine tartylatyn kórinedi. Kóp jaǵdaida muny adamdardyń ózderi de bilip, seze bermese kerek.
Osy ǵylymi tujyrym ras ta bolý kerek, sebebi adamdar birin-biri sebepsiz jaqsy kórip, keide sebepsiz jek kórip, unatpai jaýlasyp júredi.
Adamdar arasyndaǵy osy bio-energiialyq bailanysty óte názik, erekshe túisikpen sýrettegen shyǵarma avtory M.Baiǵut “Qyz buǵan qarap, ózimsine jymiyp otyr eken. ...Qaita-qaita qaraǵysy kele beredi. Osylaisha otyrýdan ekeýide jalyqpaitynyn sezdirip aldy. Ekeýi de bir mezette solai oilaǵan siiaqty edi”,- dep jazady.
Budan ary qarai keiipkeriniń ishki jan-tolǵanysyn avtor: “Myna qyz nege sonsha ystyq kórinedi? Ol nege buǵan bulaisha qaraidy? ...Qalai dese de, demese de tap osynysy buryn bastan keshpegen sezim sekildi, tereń túkpirden lyqsyp qozǵaityndai”.
Qyz ben jigit arasyndaǵy mahabbat sezimi-tilmen túsindirý óte qiyn, asa kúrdeli sezim.
Ǵashyqtyń tili-tilsiz til,
Kózben kór de,ishpen bil, - degen sózdi danyshpan hákim Abai asa sezimtal kóregendikpen aitqan.
Qalai desek te, shyǵarmadaǵy Saia men Sanjar arasyndaǵy kirshiksiz sezimge oqýshy shyn senedi. Olar biri úshin biri jaralǵandai. Sebebi, olardyń jaratylysy, jan-dúniesi men rýhani álemi bir edi. Ekeýi de ádebietti es- tússiz súietin. Ekeýi de aýyz ádebietiniń jaýhary “Qobylandy batyr” jyryn jatqa biletin. Ekeýi tez til tabysyp, búkpesiz, armansyz syrlasty.
Saia jeńil ónerkásip injeneri, tseh bastyǵy bolsa da, ómir boiǵy armany ádebiet pániniń muǵalimi bolý edi. Sebebi, ol ádebieti jan-tánimen súietin. JenPi-den qulap qalǵan soń, ór minezi men namysqoilyǵy ekinshi ret qazaq ádebieti fakýltetine qujat tapsyrtpady.
Saia birbetkei, jalań namystyń ǵana emes, ol ainalasyna, qoǵamyna sergek kózben qaraityn tereń oidyń da qyzy. Saianyń Sanjarǵa aitqan myna sózderin oi eleginen ótkizip kóreiikshi. Saianyń tabiǵi aqyly birden kózge uryp, oqyrman oiyn baýrap alady.
“Bildei injenermin. Tseh basqaramyn. Qaramaǵymda júz jetpis bes adam bar. ...Qoiyńyzshy. Qaidaǵy bastyq. Bilesiz be, meni basqa nárseler qinaidy. Jatahanada, ómirimiz sonda ótip jatyr. Otyzǵa shyǵyp baramyn. ...Bilesiz be, bizdiń jatahanada qyryqtan asqan, sizben túidei jasty qyzdar da turyp kele jatyr. ...Olar da, biz de turmysqa shyǵa almai kelemiz. Al, biren- sarandary kúieýge shyqpai-aq balaly bolǵan. Al endi sol balalary jatahanada jigit bolyp, jatahanadan ásker qataryna ketip jatsa,ásker qatarynan, Aýǵanstannan sol jatahanadaǵy sheshelerine oralyp jatsa qalai jylamaisyń. Osy da ómir me, aityńyzshy aǵa!”
Bul – Saianyń janaiǵaiy edi. Adam – ózi ómir súrgen qoǵamnyń jemisi. Joǵarǵy sanaly, aqyldy da oiy tereń adam óz qoǵamynyń sheshimin tabýǵa tiis kúrdeli máselelerin sóz eteri anyq.
Ómir boiy jatahanada turý, kúieýge shyqpaǵan kári qyzdar máselesi, nekesiz týǵan balalar. Áskerden, ómir men ólim arasyndaǵy Aýǵanstannan sol jatahanaǵa, ...sheshelerine, tarshylyq pen joqshylyq ómirge qaita oralyp jatyr. Nege? Sheshimi tereńde jatqan óte kúrdeli qoǵamdyq máseleler...
Kim kináli? Ne isteý kerek?- degen ǵasyrlar boiy qoiylyp kele jatqan suraqty, ózińizge-ózińiz qaita-qaita koiasyz. Jaýap joq.
Saianyń janaiǵaiynan soń, ult kósemi Baitursynuly Ahmettiń: “Balam dep baýyryna tartpasa, elim dep eńireitin er qaidan shyǵady?”,- degen ataly sóz eske túsedi.
Óz qoǵamynyń eń jandy jeriniń jan-jarasyn ashyp kórsetken Saia qyzdy eshkim de jeńil oily, aqymaq qyz dep atai almaidy.
Jazýshy Saia beinesiniń bar qyryn oqyrmanyna kórsetý úshin túrli tásil qoldanady. Keide Saianyń oi sezimi men janaiǵaiy ashyq áńgime túrinde berilse, keide Saia bolmysy oqiǵa ishinde ashylyp jatady. “Mashat” sóziniń maǵynasyn “Qobylandy” jyrynan taýyp túsindirgen Saianyń qýanyshy men janynyń páktigi móldirep tur-aý, móldirep tur.
Bul epizodta tek qana Saia beinesi ǵana emes, basqa keiipkerlerdiń de tabiǵi bolmysy tereńnen ashylǵan. Oqyp kórelik...
- Osy sizder oilaisyzdar ma, myna Mashat degen at qaidan shyqqan eken?- dedi Lásker-jerles jerden jeti qoian tapqandai qýanyp. Árine, jańa áńgime tapqanyna shattanar.
- Mashat,- dedi Ǵalymgúl. – Shynynda da, ne sóz eken? Mashat. Mashat....
- Ony bilgende neǵylatyn edińder?- dep Mústán kempir renjidi.
- Myna bizdiń kýrstasymyz, nemis tili pániniń muǵalimi Sanjar aitar,- dedi Ǵalymgúl. - Baiaǵyda neshe túrli sózderdi taýyp alyp, neshe túrli boljamdar aitatyn edik, qoidyq qoi. Al bul Serperov Sanjar bolsa, osy jaqtyń jigiti. Bilýi tiis árine...
- Sonymen “Mashat” sóziniń neden shyqqanyn, túp-tórkinin túsindirip bere almadyńyzdar,- dedi Lásker-jerles. – Búginginiń muǵalimderi ne bop ketti, qudaiym-ai, biz sekildi tehnokrattarǵa syn joq...
Al Saia:
- Taptym, taptym! Tabyldy! - dep aiqailap jibergen. - Mine, tyńdańyzydar! Jaqsylap tyńdańyzdarshy:
Buldańdaǵan Býryldyń
Mańdaiynda mashat bar,
Maral ishse,taýsylmas,...
Saia:
- Mashat bar, mashat bar dep!- dep qaita-qaita qaitalady.- Mańdaiynda mashat bar deidi bildińizder me?! Bilmeseńizder, bilip qoiyńyzdar, mashat degen bulaqtyń balamasy. Túrki tilinde bolǵan, qazir bizdiń baýyrlastardan qyrǵyz tilinde “bashat” túrinde qoldanylady ǵoi, bilesizder me olarda osylaisha saqtalyp qalǵan.
Epizodta jazýshy Ǵalymgúldiń ǵylymǵa boi urǵysy kelgen ótken ómiri men tistep sóileitin qyrshańqy minezin, jaqsy oi oilap, jaqsylyqqa esh ýaqytta qýanbaityn Mústán kempir men óziniń bilimsizdigin “biz tehnokrattarmyz”,- dep búrkemelei otyryp, Saianyń aldynda Sanjardy bir muqatyp qalǵysy kelgen Lásker-jerlestiń ózderine ǵana tán adami bolmystaryn tereńdete asha otyryp, bultartpas dálelder arqyly “Mashat”sóziniń kóne maǵynasyn oqyrmanǵa túsindirip ketedi. Shyǵarmanyń ataýynda bar bolaǵandyqtan Mashat sóziniń tarihi maǵasyn bilý – shyǵarmanyń narqyn biiktetip, oqyrman qyzyǵýshylyǵyn arttyra túsken.
Lásker-jerles – biz tehnikalyq mamandyqtardyń iesi, “tehnokrattarmyz” degen syltaýmen, óz ultynyń tarihy men ádebietinen habarsyz, tán rahatyn basty orynǵa shyǵarǵan, barynsha mádenietti de aqyldy bolyp kóringisi keletin, rýhani jany kedei, “dúnie – dos” – ult ziialylary ókilderiniń tiptik beinesi.
Eń qyzyǵy, dál osy Lásker-jerles sekildi tehnikalyq mamandyqtarynyń ieleri, óz mamandyqtaryn da tereń bilmeidi. Olar mazmunynan góri pishindi ár ýaqytta joǵary baǵalaǵan.
Jan-dúniesi men rýhani álemi qaltyqsyz til tabysqan Saia men Sanjar arasyndaǵy mahabbat, alǵashqy mahabbattai riiasyz, kirshiksiz de pák bolatyn. Jastary birazǵa kelse de, ekeýi de alǵashqy mahabbattaryn keshiktirip jolyqtyrǵan beibaqtar edi.
Múmkin, keshigip jetken alǵashqy mahabbat bolǵandyqtan bolar, múmkin jas aiyrmashylyǵynyń alshaqtyǵy shyǵar, Saia men Sanjar mahabbaty Shyńǵys Aitmatovtyń “Borandy beketindegi” Raimaly jyraý men Begimai sulýdyń arasyndaǵy tragediialyq mahabbatty oqyrman esine túsiretini ras.
Osy jáitti anyq sezingen jazýshy, Ǵalymgúl men sanatorii kitaphanashysy uiymdastyrǵan ádebi keshte Raimaly jyraý men Begimai sulýdyń alǵashqy kezdesýinen túpnusqa boiynsha kórinis bergen. Raimaly rólinde – Sanjar, Begimai rólinde – Saia. Shyǵarmadaǵy úzdik epizodtardyń da biri osy.
Moiyndaýǵa tiistimiz, Shyńǵys Aitmatov sekildi álemdik deńgeidegi uly jazýshynyń asa sátti shyqqan shyǵarmasynan kórinis berip, ony óz shyǵarmasyna qiiýlastyra kiriktirip jiberýi – avtorlyq sátti sheshim ári úlken batyldyq!
Eń bastysy jazýshy Marhabat Baiǵut Shyńǵys Aitmatov kóleńkesinde qalyp, jeteginde ketip qalmai, aitaiyn degen oiyn oqyrmanyna túgel jetkizip, ózine ǵana tán avtorlyq qol tańbasy men bet- beinesin saqtap qalǵan.
Árbir ádebi bólshekti óz paidasyna sátimen sheshetin avtor, bul epizodta da kúlli sanatoriidegi demalýshylarǵa Sanjar men Saiany “tereńnen tistei” tanystyrǵan Ǵalymgúl beinesi men ádebi kesh taqyrybyna ádemi úilesken Muqaǵali óleńderin oqyǵan Aigúl beinesi óz álemin oqýshysyna qapysyz ashyp, odan ári biiktep, árlene túsken. Sanatorii kitaphanashysy, sanatoriide qazaq tilinde mundai ádebi keshtiń alǵash ret ótip otyrǵanyn atap kórsetti,- degen jazýshynyń sarkazmge toly avtorlyq baiandaýy, óz elimizdegi óz ana tilimizdiń beishara halinen syr shertip turǵandai.
Raimaly-Begimai sahnasyn jazý arqyly avtor, mahabbat jasqa qaramaityn, ýaqytqa baǵynbaityn uly sezim. Búginginiń Raimaly men Begimaiy – Sanjar men Saia! Joly azapty bolyp, qosyla almasa da mahabbat sezimin bastan keshirgen adamdar shyn máninde baqytty! Júreginde mahabbaty bar adamnan esh ýaqytta qara júzdi jaýyzdyq pen jamanshylyq shyqpaidy. Sebebi, mahabbat atty uly sezim, meiirimnen bastaý alady,- degen oidy aitqysy kelgen sekildi.
Avtor Sanjar men Saia sezimin sýretteýde aq óleń formasy men drama janrynyń sahnalyq qoiylym úlgisin molynan paidalanǵan. Bir arnadan ekinshi arnaǵa jeńil aýysyp otyratyn avtor, Ǵalymgúl, Mústán kempir, Lásker-jerlesterdiń Saia men Sanjardy aiyptaǵan sot protsesin drama janrynda sýrettep, keiipker beinesin árlei túsip, sońynnan drama janrynan proza janryna óte ońai aýysyp ketken.
Bul ádis shyǵarmanyń shyraiyn buzyp oqiǵanyń shiyrshyqtalyp shielenise túsýine nusqan keltirip turǵan joq. Biz muny oqiǵa jelisin sýretteýdegi avtordyń ózindik ereksheligi, ózindik qoltańba úlgisi,- dep túsindik.
Shyǵarmanyń taǵy da bir ózgesheligi, múmkin ultymyzdyń ádebi tildik qoryn ońtústikke tán aimaqtyq sózdermen baiyta túskisi kelgen bolý kerek, tek ońtústik aýmaǵy ǵana qoldanatyn “aýqat”, “shyli”, “júdá” sekildi sózderdi avtor óz shyǵarmasynda qoldana otyryp, shyǵarma tiline ońtústikke tán reń berip otyrǵan.
Kóne shyǵys shaiyrlarynyń eski ǵazaldarynda mahabbat Alladan kelgen synaq,- dep jyrlanady. Bul – shyndyq! Sebebi, mahabbatta rahat pen muń, azap pen lázzat qatar júredi.
Mahabbattyń muń aralas rahatynyń bal dámin tatqan Sanjar, mahabbat azabyna shydai almai, júrek talmasyna ushyrap, esinen adasyp talyp qalady. Talyp jatqan súigeniniń basyn súiep: “Janym, janym”,- dep shyryldai jylaǵan Saia daýysynda meiirim de, muń da, úrei men qorqynysh ta bári, bári bar.
Sanjarǵa ońai emes edi. Tarazynyń bir basynda bes birdei balasy men syilastyqpen ǵumyr keship jatqan ómirlik joldasy áieli tursa, tarazynyń ekinshi basynda alǵashqy mahabbaty, shyn ǵashyǵy – Saia turdy.
Iá, Sanjarǵa óte aýyr edi. Ol bir sheshimge kelýge tiis bolatyn. Biraq, sheshimdi Saia qabyldady.
Sanjar talyp qalatyn oqiǵadan týra bir ai ótken soń Sanjar Saiadan úilený toiyna shaqyrý qaǵazy men hat alady. Hatta:“ ...Netken adal ediń sen, ja-nym. ...Men bárine ázir edim, ja-nym. ...Endi bári kesh, keshir meni, kele alsań toiǵa kelip bir kórinip ketkeisiń. Kele almasań kinálámaimyn”,- dep jazylǵan.
Bul hat Saia men Sanjar arasynda eshqandai tósek qatynasy bolmaǵanyna dálel edi. Aqiqatyna kelgende, olardyń adal da shynaiy mahabbattary jái ǵana qumarlyq sezimi alyp keletin tósek qatynasynan álde qaida biik tur.
Kóne danyshpan ǵulamalardan: “Ómirde baqytty bolǵyń kelse, eki nárseden qatelespe, birinshisi – ómirlik jar tańdaýdan, ekinshisi – mamandyq, kásip tańdaýdan”,- degen, árbir jastyń ómirlik baǵdarshamy bolatyndai maǵynasy asa tereń sóz qalǵan.
Shyn máninde Saia ómirde óte baqytsyz edi. Kisi qyzyǵarlyqtai tabysqa jetse de, ol ómir boiy ózi qalamaǵan mamandyq boiynsha jumys istedi. Endi ózi súimeitin adamǵa turmysqa shyǵyp, sol adammen bir shańyraqtyń astynda, ómir boiy birge ǵumyr keshpek. Qandai aianyshty taǵdyr... Nege men ǵana baqytsyz bolýym kerek, - dep, Saianyń óz baqyty úshin kúresýine tolyq quqysy bar edi. Biraq, ol Sanjardyń áieli men balasynyń nalasy men kóz jasyna shomylyp, baqytty bolǵysy kelmedi. Onyń adamgershiligi mol edi, namysqoi da bolatyn. Saia shyn ǵashyq bolyp, Sanjardy jan-tánimen súidi. Sondyqtan da ol adal mahabbaty men ǵashyǵynyń jolyna sezimin kúshpen toqtatyp, óz qolymen ózin býyndyrǵandai edi.
Ol ózin-ózi qurbandyqqa shaldy. Saianyń bul qadamy erlik edi. Saia erliginiń túp negizinde adamgershilik, meiirim, Sanjaryna degen sheksiz adal da pák mahabbaty turdy.
Iá, mahabbattyń túp negizinde meiirim, adamgershilik, erlik jatady. Sondyqtan da biz álemdi qutqaratyn ádemilik emes, álemdi qutqaratyn – meiirim, mahabbat deimiz.
Saia óz mahabbaty úshin ózin-ózi qurbandyqqa shalyp, erlikke bardy,- deisiz. Biraq, ol týraly avtor óz shyǵarmasynda eshnárse aitpaǵan ǵoi,- dep keibir aǵaiyn daý aitýy múmkin.
Ol ras, avtor esh nárseni ashyq aitpaǵan. Shyǵarma óz oqyrmanyna dál osy qasietimen de qundy.
Menińshe, kórkem shyǵarmada kóp nárse ashyq aitylýǵa tiis emes. Sonda ǵana shyǵarma oqýshysyn oi-ormanyna jeteleidi. Bul ádis – oqyrman talǵamy men oi-órisin biiktete túseri haq.
Jazýshy Marhabat Baiǵut óz shyǵarmasynda ómirdiń ózeginen óz keregin oiyp alyp, esh ózgertpesten, dál sol qalpynda oqyrman aldyna tastai salǵan sekildi. Ómirdiń túrli-tústi, san qyrly boiaýyn, ár adam óz kókirek kóziniń paiym-túsinigine qarai ajyratyp alýyn, avtor oqyrmannyń óz enshisine qaldyrǵan. Jazýshynyń bul ádisi shyǵarmanyń oqyrman aldyndaǵy qunyn biiktete túsken.
Kitapty oqyp bolǵan soń, jazýshy somdaǵan Saia beinesin, kóz aldyńyzǵa keltirip, túkpirlei oilansańyz, shyǵarma keiipkeri Saianyń óz mahabbaty úshin erlikke bara alatynyna senesiz.
Kez-kelgen jazýshynyń eń basty mindeti, ol – oqyrmanyna oi sala otyryp, oiǵa shaqyrý. Osy turǵydan kelgende jazýshy Marhabat Baiǵut, mindet údesinen shyǵyp, óz maqsatyna jete bildi.
Biz ádebiettiń oqýshy talǵamyn biikteter kórkem óner túri ǵana emes, tárbie quraly ekenin esten shyǵarmaýymyz kerek.
Iá, ádebiet – tárbie quraly! Bul – aqiqat!
XVIII ǵasyrdan bastap ekonomikada, ǵylym men tehnikada dúnie júzilik bastamshyl, jetekshi kúshke ie bolǵan batys Eýropa, adamnyń turmysy men bolmysyn, jan-júiesin sýretteýde realizm ádisi arqyly ádebiette de qomaqty jetistikke jetti. Biz muny joqqa shyǵarmaimyz.
XIX ǵasyrdan bastap batys ádebieti, ásirese frantsýz ádebieti ózderiniń senimi men túsinigine orai ǵashyqtyqty – qumarlyq, jynystyq qatynasty – mahabbat,- dep túsindirdi.
Osy túsinik orys ádebieti arqyly XX ǵasyrdyń ekinshi jartysynda bizdiń qazaq ádebietinde de berik oryn alyp, qumarlyq pen jynystyq qatynasty mahabbat ,- dep túsindiretin arzanqol shyǵarmalar tipten kóbeiip ketti.
Biz de qumarlyq pen jynystyq qatynasty mahabbat,- dep túsindik. Sebebi, bizdi tárbielep jatqan batys aǵymyndaǵy ádebiet edi.
Uly Abaidyń:
Ǵashyqtyq qumarlyqpenol eki jol,
Qumarlyq bir nápsi úshin bolady sol, - dep, danyshpandyqpen aitqan filosofiialyq oiyna tereńdep boilai almadyq. Túsinbedik.
Túsinip boilaýǵa batys mádenietinen úlgi alǵan bizdiń rýhani jan bailyǵymyz ben bilimimiz jetpedi.
Al, jazýshy Marhabat Baiǵut “Mashattaǵy mahabbat” atty shyǵarmasy arqyly bizdiń sanamyzǵa sińip ketken batystyq úlgidegi mahabbatty joqqa shyǵaryp, siresip turǵan seńdi buzǵandai etip, danyshpan hákim Abai aitqandai, ǵashyqtyq pen qumarlyq bir-birine ot pen sý sekildi múldem keraǵar, ekeýi eki basqa dúnie ekenin óz oqyrmanyna tereńinen túsindirgen.
Bul – shyǵarmanyń eń basty tabysy men jetistigi!
“Sóz túzeldi, oqýshym sen de túzel”,- deitin zamannyń tabaldyryǵyna ilikkendeimiz. Shúkir!
Oqyrmanyn túrli sezim kúiine bólep, adam boiyndaǵy namysty, adamgershilikti, súiispenshilik pen meiirimdi, “dúnie – dos” pendeler túsine bermeitin biik mahabbat dárejesine kótergen osy kitapty – qazaq ádebietine qosylǵan súbeli úles,- dep baǵalaimyz.
Kitap aty: “Mashattaǵy mahabbat”, avtory – Marhabat Baiǵut.
Nurǵali Mahanov
Túrkistan oblysy,
Sozaq aýdany
