بٸلمەستٸك, مٷمكٸن سالعىرتتىق, ەلدە كٸتاپ رەداكتورىنىڭ بٸلٸمسٸزدٸگٸ سەبەپ بولدى ما ەكەن, قاي جىلعى باسىلىمىندا حەكٸم ابايدىڭ “ماحابباتسىز دٷنيە – دوس, حايۋانعا ونى بالاڭدار” دەگەن سٶزٸ “ماحابباتسىز دٷنيە – بوس, حايۋانعا ونى بالاڭدار” بولىپ باسىلىپ كەتٸپتٸ.
ٷستٸرت قاراعان ادامعا “ماحابباتسىز دٷنيە – بوس” دەگەن سٶزدٸڭ دە ماعىناسى تەرەڭ سەكٸلدٸ.
“ٶلەڭ سٶزدٸڭ پاتشاسى, سٶز ساراسى” دەگەن حەكٸم اباي ٶلەڭدەرٸندە تۇتاس ٶلەڭ جولى بىلاي تۇرسىن, ماعىناسى بٶتەن, ۇيقاس ٷشٸن ايتىلعان باسى ارتىق, بوستەكتٸ بٸر سٶز تاپپايسىز. اقىن ابايدىڭ ەر سٶزٸ كٸرپٸشپەن قالانعانداي ٶز ورنىندا تۇرادى. ولاردىڭ ورنىن اۋىستىرىپ قولدانۋ مٷمكٸن ەمەس. اباي اقىندىعىنىڭ قۇدٸرەتٸ دە وسىندا.
ەگەر بٸز, اباي: “ماحابباتسىز دٷنيە – بوس”,- دەپ جازدى دەسەك, ودان كەيٸن كەلەتٸن “حايۋانعا ونى بالاڭدار”, - دەگەن جولدىڭ ەشقانداي ماعىناسى بولماي قالار ەدٸ. كٸمدٸ, نە ٷشٸن حايۋانعا تەڭەيمٸز? تٷسٸنٸكسٸز.
اباي: “ماحابباتسىز دٷنيە – دوس”,- دەسە, جٷرەگٸندە ماحابباتى جوق ادام بايلىققا, دٷنيەگە دوس ياعني دٷنيەنٸ, قازٸرگٸ بٸزدٸڭ تٸلٸمٸزبەن ايتساق, تەك قانا ماتەريالدىق يگٸلٸكتٸ عانا ويلايدى, - دەگەن سٶزٸ.
ادامعا بٸر-اق رەت بەرٸلەر پەني عۇمىردا, “دٷنيە بوعىن دومالاتقان قارا قوڭىزداي”, ٶمٸردٸ تەك قانا دٷنيەمەن, بايلىقپەن باعالاعان ادامداردى ۇلى اباي “دٷنيەگە دوس” دەپ, ولاردى حايۋانعا تەڭەپ وتىر, سوندىقتان دا “ماحابباتسىز دٷنيە – بوس ” ەمەس “ماحابباتسىز دٷنيە – دوس”.
حەكٸم اباي ادام بويىنداعى ەڭ اسىل قاسيەت دەپ ماحابباتتى بٸرٸنشٸ ورىنعا قويعان.
سوندا ماحاببات دەگەن نە?
ورىستىڭ ۇلى جازۋشىسى دوستوەۆسكيي: “سۇلۋلىق ەلەمدٸ قۇتقارادى”,- دەپتٸ. مەنٸڭشە, بۇل – ٷستٸرت ايتىلعان قاتە پٸكٸر. ەلەمدٸ قۇتقاراتىن ەدەمٸلٸك ەمەس, ەلەمدٸ قۇتقاراتىن – مەيٸرٸم, ماحاببات! يە, ماحاببات! ماحاببات, ول –مەيٸرٸم.
ەگەر, انانىڭ بالاسىنا دەگەن مەيٸرٸمگە تولى ماحابباتى بولماسا, ادامدار ٶمٸردٸ, كٶكجيەكتەن الاۋلاپ شىعاتىن قاسيەتٸڭنەن اينالايىن التىن كٷندٸ, وتباسىن, وتانىن, ەكە پەرزەنتٸن, پەرزەنت اتا-اناسىن, ادامدار بٸرٸن-بٸرٸ مەيٸرٸمگە تولى شىنايى ماحابباتپەن سٷيمەسە, وندا ٶمٸر سٷرٸپ كەرەگٸ نە?
جازۋشى مارحابات بايعۇتتىڭ “ماشاتتاعى ماحاببات” پوۆەسٸ بٸز قازٸر عانا ايتىپ وتىرعان ماحاببات تۋرالى شىعارما. ماحاببات بولعاندا دا ٶزٸمٸزدٸڭ “شىم قالا” شىمكەنت ماڭىنداعى “ماشات” دەمالىس ورنىندا كەزدەيسوق كەزدەسٸپ قالعان سايا قىز بەن بەس بالاسى بار, قىرىق بٸر جاستاعى سانجار مۇعالٸمنٸڭ اراسىنداعى ماحاببات تۋرالى.
شىعارمانىڭ ٶزٸن وقىماي, اتى مەن مازمۇنىن سىرتتاي ەستٸگەن كەيبٸر اعايىن: “...وي, قايداعى ماحاببات, ...جوق نەرسەنٸ بوسقا شاتىپ, ...41 جاستا, بەس بالاسى بار, ...اناۋ تۇرمىسقا شىقپاعان قىز, ...بەس بالاسى بار ەركەكپەن بايلانىسىپ, ...قاي بٸر وڭعان قىز دەيسٸڭ, ...ساناتوريي دەگەنٸڭ ٶزٸ سوندايلار باراتىن جەر ەمەس پە? ...باياعى پارتييا جوق, ...كٶركەمدٸك كەڭەس جوق, ...كٸم بولسا سول جازۋشى بولىپ, ...نە بولسا سونى جازىپ ”,- دەپ سان-ساققا جٷگٸرتەرٸ انىق.
شىعارمانى وقىماعان بولساق ٶزٸمٸز دە دەل وسىنداي پەندەشٸلٸكپەن كٶسەمسۋٸمٸز بەك مٷمكٸن ەدٸ. مۇنىڭ بەرٸ شىعارمانى وقىماي تۇرعانداعى وي.
ال, شىعارمانى وقىپ شىققان سوڭ دٷنيە تٶڭكەرٸلٸپ تٷسٸپ, كٸتاپتى وقىعانعا دەيٸنگٸ پٸكٸرٸڭە مٷلدەم كەراعار, باسقا پٸكٸرگە كەلٸپ تٸرەلەسٸڭ. باسقا پٸكٸرگە...
ەڭ باستىسى, ٶمٸردە ماحاببات بارىنا سەنەسٸڭ. ادامدار اراسىنداعى سٷيٸسپەنشٸلٸك پەن مەيٸرٸم, ٶمٸردەگٸ كٷللٸ جاقسىلىقتىڭ, ادامگەرشٸلٸكتٸڭ, ەرلٸكتٸڭ, نامىستىڭ باستاۋى – ماحابباتتان باستالاتىنىنا سەنٸپ, يلاناسىڭ. سودان سوڭ ماحابباتقا, ماحابباتىڭ بار ەكەنٸنە سەندٸرە بٸلگەن جازۋشىعا العىسپەن باس يەسٸڭ.
ماحابباتتىڭ بارىنا سەندٸرە بٸلگەن جازۋشى مارحابات بايعۇتتىڭ “ماشاتتاعى ماحاببات” پوۆەسٸ سانجاردىڭ سايانى الماتىعا شىعارىپ سالۋىمەن باستالادى.
سٷيگەن قىزى سايانى پويىزعا مٸنگٸزٸپ شىعارىپ سالىپ كەلگەن سانجار ٷشٸن اينالا مٷلدەم ٶزگەرٸپ, ساناتوريي عانا ەمەس, كٷللٸ ەلەم قاڭىراپ بوس قالعانداي. سايانى ٸزدەگەن سانجار كٶڭٸلٸ الاي-دٷلەي. ەلدەبٸر جاقتان, كٷتپەگەن تۇستان سايا شىعا كەلەتٸندەي. سايا جوق. سايا ەش جەردە جوق. جٷرەگٸ الىپ ۇشىپ سٷيگەنٸن ٸزدەيدٸ. جالعىز قالعانى, سايانىڭ جوقتىعى جٸگٸتتٸ ويدان شاتاستىرىپ, سەڭ سوققان بالىقتاي مەڭ-زەڭ كٷيگە تٷسٸرگەن.
“سوناۋ ستانتسييا جاقتان دٷرسٸلدەپ ٶتٸپ بارا جاتقان پويىزدىڭ ٷنٸ جەتتٸ. باعاناعى جولاۋشىلار پويىزى جٷرٸسٸنەن جاڭىلىپ, قايتا اينالىپ جەتتٸ مە ەكەن? وسىنداي وي كەشكەنٸنە تاڭدانعان جوق. نەسٸ بار, سايا سانجاردى جالعىز قالدىرعىسى كەلمەي, قايتا ورالسا, نەسٸ بار... نەسٸ بار...”
ويى شاتاسا باستاعان سانجاردىڭ الاساپىرانعا ۇشىراعان جان دٷنيەسٸنٸڭ جاي-كٷيٸن دٶپ باسىپ, دەل تاپقان جازۋشى: “پويىزدىڭ ٷنٸ قۇلاعىنا جەتتٸ ”,- دەمەيدٸ “پويىزدىڭ ٷنٸ جەتتٸ”,- دەيدٸ. ٷننٸڭ قۇلاققا جەتەتٸنٸ ٶزٸنەن-ٶزٸ تٷسٸنٸكتٸ. سٶزدٸ بارىنشا ٷنەمدەپ, ورنىمەن قولدانعان جازۋشىنىڭ بۇل سٶزٸ, سول كەزدەگٸ سانجاردىڭ كٶڭٸل-كٷيٸنە ٷيلەسە سەزٸلٸپ, وقىرمان ويىن شىعارمانىڭ كٷردەلٸ پسيحولوگييالىق يٸرٸمٸنە جەيمەن, شىم-شىمداپ باتىرادى. وسى كٸشكەنە عانا ەپيزودتان جازۋشى مارحابات بايعۇتتىڭ قالىپتاسىپ ٷلگەرگەن ٶزٸنە عانا تەن جازۋشىلىق ستيلٸ انىق اڭعارىلىپ تۇر.
ەگەر بٸرەۋ بٸزگە پويىز ٶز جولىنان شىعىپ, كەرٸ بۇرىلدى دەسە, مىناۋ نە ايتىپ تۇر,- دەپ كٷلەر ەدٸك. ال, جازۋشى مارحابات بايعۇت كەيٸپكەرٸ سانجار: “سايا مەنٸ جالعىز تاستاعاسى كەلمەي پويىزىمەن كەرٸ بۇرىلىپ كەلسە, نەسٸ بار”,- دەپ ويلايدى. بٸز سانجار ويىنا كٷلمەيمٸز. نەگە? سەبەبٸ, جازۋشى ٶز كەيٸپكەرٸنٸڭ سٷيگەنٸمەن قوشتاسقان سەتٸن, ودان كەيٸنگٸ الاساپىرانعا تٷسكەن پسيحولوگييالىق جەي-كٷيٸن ٶتە نانىمدى, رەاليستٸك تۇرعىدا شىنايى سۋرەتتەگەن.
سٷيگەنٸ ساياسىن ٸزدەپ ويى شاتاسا باستاعان سانجارعا وقىرماننىڭ كٷلۋٸ بىلاي تۇرسىن, بار بولمىسىمەن سانجارعا جانكٷيەر بولىپ, ٶزٸ دە سايا مٸنگەن پويىزدىڭ جولىنان شىعىپ كەرٸ بۇرىلۋىن جان-تەنٸمەن تٸلەيدٸ. اقىلعا سىيماس بۇل تٸلەكتٸڭ قييالداعى ارمان ەكەنٸن بٸلەسٸڭ, سوندا دا سايا سانجارىنا ورالسا ەكەن دەپ ويلايسىڭ.
مٸنە, وسىلاي كەيٸپكەر جان-دٷنيەسٸن تەرەڭنەن تەربەپ, شىنايى جازىلعان شىعارما عانا وقۋشى قييالىن تەربەپ, ەلديلەي وياتىپ, ارمانداي بٸلۋدٸ ٷيرەتسە كەرەك.
ساياسىن ويلاپ ويى شاتاسا باستاعان سانجاردى سۋرەتتەۋ ارقىلى ۇزاق بايانداۋلار مەن كٶپسٶزدٸلٸكتەن بويىن اۋلاق ۇستايتىن اۆتور, سانجاردىڭ سايانى قانشالىق شىنايى دا تەرەڭ سٷيەتٸنٸنە وقۋشىسىنىڭ كٶزٸن جەتكٸزگەن. قىسقا جازىپ, كٶپ نەرسەنٸ ۇقتىرۋ – تالانتتى جازۋشىعا تەن بەلگٸ.
ساياسىن جوقتاپ جانى شىرقىراپ, جان-جٷيەسٸندەگٸ ەربٸر جٷيكە تالشىقتارى سىمداي تارتىلىپ, بيگە شاقىرعاندارعا دا بۇرىلا الماعان سانجاردىڭ كەلەسٸ سەتتەگٸ جەي-كٷيٸن جازۋشى بىلاي سۋرەتتەيدٸ:
بۇرىلمادى. بۇرىلا المادى. بۇرىلۋعا شاماسى جوق ەدٸ. كەشٸرٸم ٶتٸنگەندەي بولىپ, بيگە شاقىرىپ تۇرعاندارعا نازار اۋدارماعان كٷيٸ, جەي عانا باسىن يدٸ. بٶلمە ٸشٸ سۋىپ كەتكەن ەكەن. تاس بٷركەنٸپ جاتىپ قالدى.
سۋىپ كەتكەن بٶلمە ٸشٸ مە, جوق ەلدە سانجاردىڭ جان-جٷرەگٸ مە? ەكەۋٸ دە سەكٸلدٸ. قارا سٶزبەن جازىلعان پسيحولوگييالىق پاراللەليزم – ۇتىمدى شەندەستٸرۋ تٷرٸندە شىعارمانىڭ شىرايىن اشا تٷسٸپ, وقيعا جٸگٸمەن جىمداسىپ, بٸرٸگٸپ كەتكەن.
وسىدان كەيٸن عانا, سانجارمەن بٸرگە شىرقىراعان وقۋشى جانى از دا بولسا بايىز تاۋىپ, ساباسىنا تٷسەدٸ. از عانا ۋاقىتتا وقىرمان جانىن سان تٷرلٸ سەزٸم كٷيٸنە بٶلەيتٸن سٶز قۇدٸرەتٸ دەگەنٸمٸز وسى!
وسى سەتتەن كەيٸن عانا ويلاناسىز “اۋ, سانجارمەن بٸرگە جانىم شىرقىرايتىنداي ماعان نە كٶرٸندٸ? بۇل نە? مٷمكٸن سەزٸم... ەلدە, ماحاببات قۇدٸرەتٸ دەگەنٸمٸز وسى ما?” وقۋشىنىڭ ٶن-بويىنان وسىنداي ويدىڭ قىلاڭ بەرەتٸنٸ راس. بٸراق, بۇل ويعا بٸردەن بەرٸلٸپ, مويىنداي قويمايسىز.
ٶرٸسٸ كەڭ, ويى تەرەڭ شىعارما عانا وقىرماننىڭ ٶن بويىنا شىم-شىمداپ, جەيمەن بٸرتە-بٸرتە ەسەر ەتەرٸ حاق. بۇل – جەلٸسٸ ٶمٸردٸڭ ٶزەگٸنەن الىنعان ناعىز كٶركەم شىعارماعا عانا تەن قاسيەت. سەلت ەتپەگەن سەزٸمدٸ زورلىقپەن قۇرىقتاپ, شىڭعىرتقان كٷيٸ قۇلاقتان باسىپ جەتەلەي جٶنەلسە, ول – كٶركەم شىعارمانىڭ ەلسٸزدٸگٸ بولار ەدٸ.
ال, “ماشاتتاعى ماحابباتتا” سۋرەتتەلەتٸن ەربٸر وقيعانىڭ استارىنا ٷڭٸلە وتىرىپ, كەيٸپكەر ەلەمٸنە بويلاي ەنٸپ, ويلاناسىز.
تەرەڭدٸگٸ بولار, دٸلمەرسٸپ تٸل بەزەگەن قۇرعاق ديداكتيكا اتىمەن جوق بۇل شىعارمادا. سەزٸمگە, قيسىندى ويعا باعىنباي تۇرعان بٸردە-بٸر قيمىل مەن ٸس-ەرەكەتتٸ كٶرە المايسىز. شىعارمانىڭ قۇرىلىسى مەن مازمۇنى ەدەمٸ ٶرٸلٸپ كەلٸپ, جىمداسا بٸرٸگٸپ, وقۋشىنى ويعا شاقىرادى. بٸز مۇنى شىعارمانىڭ تابىستى باسپالداعى,- دەپ باعالادىق.
جازۋشىنىڭ تٸلگە جەڭٸل, جٷرەككە جىلى تيەتٸن ەدەمٸ ەزٸلٸ مەن استارلى ەجۋاسى وقىرمانىن قىزىقتىرا جەتەلەپ, كەيٸپكەرلەر ەلەمٸنە ەلەۋسٸز ەنگٸزٸپ جٸبەرەدٸ. باياندالىپ وتىرعان ەپيزودتاعى ەدەبيەتكە عانا تەن ەربٸر ەدەبي بٶلشەك پەن كٶزگە كٶرٸنەر-كٶرٸنبەس ەدەبي شتريح-سىزىقتار كەيٸپكەر بەينەسٸن تەرەڭنەن تانۋعا وقىرمانىنا قىزمەت ەتٸپ تۇر.
جالپى العاندا قازاقى ەجۋا-ەزٸل, ەدەمٸ يۋمور م. بايعۇت ستيلٸنە جات نەرسە ەمەس. سانجار ساناتورييگە جولداما الار سەتتەگٸ مەكتەپ ديرەكتورى ەكەۋٸنٸڭ جانجالىنان كەيٸن جازۋشىنىڭ: “قيىن. مەكتەپتە كٸمگە دە بولسا وڭاي ەمەس. جٷيكەسٸ بٷتٸن, تٸرلٸگٸ تٷگەل جان جوق مەكتەپتە ”, - دەگەن استارلى ويعا تولى ەزٸلٸ كٸمنٸڭ دە بولسا ەزۋٸنە كٷلكٸ ٷيٸرٸلتەدٸ. ويلاناسىز. يە, ۇرانشىلدىق پەن تٷرلٸ “رەفورمالارعا” تولىپ كەتكەن ەلٸمٸزدٸڭ بٸلٸم سالاسىندا جۇمىس جاساۋ, قاي ۋاقىتتا, كٸمگە جەڭٸل بولىپ ەدٸ? ەسٸرەسە, سانجاردى ايايسىز. مەكتەپ ديرەكتورى مەن سانجار اراسىنداعى مىنا ديالوگتى وقىپ كٶرەلٸكشٸ.
مٸنە سونى بٸلگەندە, جٷيكەسٸنٸڭ جۇقارعان جەرلەرٸ پىرت-پىتر ٷزٸلٸپ, ديرەكتورعا جەتٸپ باردى.
- ٶمٸر بويى ٶز پەنٸمنەن بەرە الماي كەلە جاتقانىم مىناۋ,- دەدٸ سانجار.
- ٶز پەنٸم, ٶزگەنٸڭ پەنٸ دەگەن جوق,- دەدٸ ديرەكتور. – سەن, داۆاي, ۇلتشىلدىقتان اۋلاق جٷر. ساعاتىڭ تٷگەل, ساباعىڭدى بەر. باسقا نە كەرەك ساعان?
- جولداما كەرەك.
- بەرٸلمەيدٸ
- بەرٸلەدٸ!
- جۇلقىنبا.
- ٶزٸم بٸلەم نە ٸستەيتٸنٸمدٸ.
وسى شاعىن ديالوگتا ٶمٸر بويى ٶز پەنٸنە جەتە الماي جٷيكەسٸ جۇقارعان مۇعالٸم سانجار سەرپەروۆپەن بٸرگە, ارتى بوستاۋ, ەكٸمشٸل دە ەمٸرشٸل جٷيەدەگٸ مەكتەپ ديرەكتورىنىڭ مٸنەزٸ جان-جاقتى اشىلعان. سانجاردىڭ مٸنەزٸ بارلىق بٸرتوعا جۋاس ادامدار سەكٸلدٸ, جەرٸنە جەتپەي وڭايشىلدىقپەن كٶتەرٸلمەيدٸ. كٶتەرٸلە قالسا, باسىلۋىدا وڭاي ەمەس.
ال, مەكتەپ ديرەكتورىنىڭ مٸنەزٸ كٷردەلٸلەۋ, سان قىرلى. “ٶز پەنٸم, ٶزگەنٸڭ پەنٸ دەگەن جوق”,- دەپ ايتقان مەكتەپ ديرەكتورىنىڭ دەل وسى سٶزٸ, بٸلٸم سالاسى تۋرالى ٶزٸندٸك وي- پٸكٸرٸ جوق, تەك قانا كرەسلوسىن ويلايتىن ناعىز بٸلٸمسٸز, بيۋروكراتتىڭ سٶزٸ ەمەس پە?!
ديرەكتوردىڭ: “سەن, داۆاي, ۇلتشىلدىقتان اۋلاق جٷر”,- دەگەن جالعىز اۋىز سٶزٸمەن-اق قول استىنداعى قىزمەتكەرلەرٸن قورقىتىپ ۇستاعىسى كەلەتٸن ارتى بوستاۋ, كەلتە ويلى, ەپەرباقان ەمٸرشٸل جٷيەنٸڭ,ەكٸمشٸل ديرەكتورىنىڭ وبرازىن جازۋشى تەرەڭنەن اشقان.
مەكتەپ ديرەكتورىنىڭ: “سەن, داۆاي, ۇلتشىلدىقتان اۋلاق جٷر”,- دەگەن بەس اۋىز سٶزٸنە بٸزدٸڭ بار ۇلتتىق ەرەكشەلٸگٸمٸز تٷگەل سيىپ تۇر.
كەشەگٸ 37-نٸڭ نەۋباتى ۇلتتىق جادىمىزدا مەڭگٸلٸككە ساقتالىپ قالعان با, بٸلمەدٸم, بٸز, قازاقتار “ۇلتشىلسىڭ” دەگەن سٶزدەن وسى كٷنگە دەيٸن قورقامىز.
وسىنى بٸلگەن اۆتور, كەيٸپكەرلەرٸنٸڭ بولمىسىن تەرەڭنەن اشۋ ٷشٸن سانجاردى قورقىتقىسى كەلگەن مەكتەپ ديرەكتورىنىڭ اۋزىنا “داۆاي”- دەگەن ورىسشامەن بٸرگە “ۇلتشىلدىقتان اۋلاق جٷر”,- دەگەن سٶزدٸ ەدەيٸ سالىپ وتىر.
وقىرمانىن سانجاردىڭ ساناتورييگە كەلگەنگە دەيٸنگٸ ٶمٸرٸنەن حاباردار ەتۋدٸ ماقسات تۇتقان جازۋشى, كەيٸپكەرلەرٸنٸڭ مٸنەز ەرەكشەلٸگٸن ەزٸل ارلاس ەجۋا ارقىلى ەدەمٸ اشقان. وقىپ وتىرىپ كٷلەسٸڭ. ساناتورييگە جولداما مەن ۇلتشىلدىقتىڭ اراسىندا قانداي بايلانىس بار?
شىعارماداعى نەگٸزگٸ وقيعالار ٶرٸسٸ ساناتورييدە باستالادى.
جالپى, مارحابات بايعۇتتىڭ “ماشاتتاعى ماحاببات” پوۆەسٸندە كەيٸپكەرلەر سانى از. بار بولعانى سەگٸز. ال, نەگٸزگٸ كەيٸپكەرلەر سانى – التاۋ.
مەنٸڭشە, جازۋشى وسى نەگٸزگٸ التى كەيٸپكەردٸڭ التاۋىن دا تيپتٸك دەرەجەگە كٶتەرە بٸلگەن.
سونىمەن, ٷلكەن ايقاي شۋمەن ساناتوريي جولداماسىنا زورعا قولىن جەتكٸزگەن “جٷيكەسٸ جۇقارعان مۇعالٸم” سانجار سەرپەروۆ دەمالىس ورنىنا العاش كەلگەن كٷنٸ اسحانادا, جيىرما جىل كٶرمەگەن كۋرستاسى عالىمگٷلدٸ كٶرەدٸ. جازۋشى عالىمگٷلدٸڭ مٸنەز-بولمىسىن بٸرگە وقىعان كۋرستاسى سانجاردىڭ كٶزٸمەن سۋرەتتەيدٸ.
سول ەكەن, عالىمگٷلدٸڭ تاپ ٶزٸ. ٶزگەرمەگەن. تٸپ-تٸك جٸپتٸكتەي كٷيٸ. ٶڭمەڭٸنەن ٶتە شانشىپ قاراپ, ەزٸلگە وراپ, بەرٸبٸر تٸلٸنٸڭ تٸكەنەك ينەسٸن سۇعىپ-سۇعىپ العاندا ستۋدەنتتەر شوشىپ-شوشىپ تٷسەتٸن. ارتىق-اۋىز سٶز ايتۋعا باتا الماي, اياقتارىن تارتىڭقىراپ جٷرەتٸن. قانداي پەننەن دە جٷيرٸك, سەل قۇرعاقتاۋ, سەل سالقىنداۋ ايتقانىمەن, بٸلمەيدٸ, ٸزدەنبەيدٸ دەي الماي, وقىتۋشىلاردىڭ بەرٸ “بەس” قويۋعا مەجبٷر ەدٸ. اقىرى ارپا ٸشٸندە بٸر بيداي بولىپ, قىزىل ديپلوممەن بٸتٸرٸپ شىقتى.
عىلىمدى “سەل قۇرعاقتاۋ, سەل سالقىنداۋ” يگەرگەن عالىمگٷلگە مٸنەزدەمە بەرۋ ارقىلى دا اۆتور سانجار مٸنەزٸندەگٸ بايقامپازدىق, قيسىندى ويلاۋ جٷيەسٸن سۋرەتتەۋ ارقىلى, سانجار بەينەسٸن ەرلەي كەلە كٷردەلەندٸرە تٷسكەن.
عالىمگٷل كەلەسٸ سەتتە-اق وقىرمان الدىنا ەبدەن قالىپتاسقان ٸشكٸ بولمىسىن جايىپ سالىپ, سانجاردىڭ ويى ارقىلى جازۋشى سۋرەتتەگەن مٸنەزٸن دەلەلدەي تٷسەدٸ.
- سول كٷيٸڭدەسٸڭ, جاپ-جاسسىڭ,- دەدٸ عالىمگٷل سانجاردىڭ باس-اياعىنا تەسٸلە قاراپ. – الىستان قاراعاندا, ەرينە.
- ٶزٸڭ دە ٶزگەرمەپسٸڭ, بٸز مىج-تىج بولدىق قوي,- دەدٸ سانجار “الىستان قاراعاندىنىڭ” استارىنا تٷسٸنٸپ. – ايتپاقشى, اتىڭدى اقتادىڭ با? عالىم بولا الدىڭ با, ەيتەۋٸر?
- قاشان كەلدٸڭ? – دەدٸ عالىمگٷل تٷسٸن سەل سۋىتا تٷسٸپ.
- بٷگٸن,- دەدٸ بۇل ىڭعايسىزدانىپ.
- بٷگٸن قايتىپ كەتپەيتٸن شىعارسىڭ, جاتا-جاستانا ايتارمىز كٸمنٸڭ-كٸم بولعانىن.
وقىپ وتىرىپ ەزۋ تارتا, مىرس ەتٸپ كٷلەسٸڭ. سۇراققا سۇراقپەن جاۋاپ بەرۋ – اقىلدى, ويى تەرەڭ, قييالى ۇشقىر, قيقار مٸنەزدٸ كٷردەلٸ ادامدارعا تەن قاسيەت. عالىمگٷل بەينەسٸنٸڭ ٶن بويىندا ارتىق نە كەم تۇرعان بٸز قوزعالىس, نە بٸر اۋىز سٶز جوق. سٶزٸ مەن بار قيمىل-قوزعالىسى اسا بٸر ۇقىپتى دەلدٸككە باعىنعان. عالىمگٷلدٸڭ سىرتقى كەيپٸنە ساي ەربٸر سٶزٸ دە كەيٸپكەر مٸنەزٸن ناقتىلاپ, ايقىنداپ اشا تٷسەدٸ.
بٸلٸم مەن اقىل - ويعا كەندە ەمەس, بٸراق, ٶزٸنە سىن كٶزبەن قاراي المايتىن, ٶزٸنە-ٶزٸ ىرزا, تەك ٶزٸنٸڭ قوعامداعى ورنىنا عانا ىرزا ەمەس, ماقساتىنا جەتە الماعان ەلسٸزدٸگٸن تٸلٸنٸڭ ۋىمەن بٷركەمەلەيتٸن, ٶمٸردە جاقسىلىق بارىنا, مەيٸرٸم بارىنا سەنبەيتٸن قىرشاڭقى ادامدار بولادى.
عالىمگٷل – وسىنداي ادامداردىڭ جيىنتىق بەينەسٸ. جازۋشى عالىمگٷل بەينەسٸن تيپتٸك دەرەجەگە كٶتەرگەن. مەن ٶمٸردە ەركەك ەيەلٸ ارالاس عالىمگٷلدەردٸڭ جٷزدەن استامىن كٶردٸم.
شىعارماداعى مٷستەن كەمپٸر – ٶتە قورقىنىشتى ھەم اياناشتى. قورقىنىشتى بولاتىن سەبەبٸ, “سۇپ-سۇر بەتٸندە بٸر تٷيٸر قان جوق, بٸراق دەنساۋلىعى مىقتى” مٷستەن كەمپٸردٸڭ كٷللٸ بولمىسىندا ەشقانداي جارىق وي جوق. ول ٶمٸرگە سوقىر سەزٸم, قاپ-قارا كٶڭٸلمەن قارايدى. قانداي جامانشىلىق بولسادا قولىنان كەلگەندەي.
ال, ايانىشتى جەرٸ, ادام ٶز عۇمىرىندا ٶمٸردٸڭ سۇلۋلىعىن, سەۋلەسٸن, ٶمٸردەگٸ عاجاپ ٷيلەسٸمدٸلٸكتٸ, مەيٸرٸم مەن ماحابباتتى, جاقسىلىقتى سەزٸنە الماسا, ودان ٶتكەن ايانىشتى نە بولۋى مٷمكٸن?
مٷستەن كەمپٸر بەينەسٸن ويلاعاندا, وقۋشى بويىن قورقىنىش پەن ايانىشقا تولى قوس سەزٸم قاتار بيلەپ الادى.
مەنٸڭ ەسٸمە XV-XVI عاسىرلاردا ٶمٸر سٷرگەن يتالييانىڭ ۇلى سۋرەتشٸسٸ لەوناردو دا ۆينچيدٸڭ “دجاكوندا” دەگەن اتپەن بەلگٸسٸ “مونو ليزاسى” تٷسٸپ وتىر. ادامزات تاريحىنداعى عاجايىپ ٶنەر تۋىندىسى بولىپ سانالاتىن وسى “مونو ليزا” كٷلٸپ تۇر, جوق ول ەشەيٸن كٷلٸمسٸرەپ تۇر, ويلانىپ تۇر, جوق سالقىن قاراپ مىسقىلداپ تۇر, - دەپ “مونو ليزانىڭ” كٶزقاراسىن اجىراتا الماعان ٶنەرتانۋشىلار بەس جٷز جىلدان بەرٸ ەلٸ تالاسىپ كەلە جاتىر.
مەنٸڭ ويىمشا, لەوناردو دا ۆينچيدٸڭ سۋرەتشٸ رەتٸندەگٸ ۇلىلىعى سوندا, سٸز “مونو ليزاعا” قانداي كٶزقاراستاعى كٶڭٸل-كٷيمەن قاراساڭىز, ول دا دەل سونداي كٶڭٸل –كٷيمەن جاۋاپ بەرەدٸ.
ۇلى سۋرەتشٸ ٶزٸنٸڭ مەڭگٸ ٶلمەس ٶنەر تۋىندىسى ارقىلى ادامدارعا: “سٸز ٶمٸرگە قانداي كٶزبەن قاراساڭىز, ٶمٸر دە سٸزگە دەل سونداي كٶزبەن قارايدى”,- دەگەن فيلوسوفييالىق ويدى ايتقىسى كەلگەن سەكٸلدٸ.
ال, مٷستەن كەمپٸر مەن مٷستەن كەمپٸر سەكٸلدٸلەر ٶمٸرگە, جان-جاعىنا ەش ۋاقىتتا جاقسى, جىلى كٶزبەن قاراماعان. سوندىقتان دا ولار ٶمٸردٸڭ جاقسىلىعى مەن جارىق سەۋلەسٸن ەش ۋاقىتتا سەزٸپ, كٶرە الماي, اينالاسىنا تەك ٶشپەندٸلٸكپەن قارايدى. شىعارماداعى مٷستەن كەمپٸر بەينەسٸ ەشكٸمگە ۇقسامايتىن دارا بولمىسىمەن ەرەكشەلەنەدٸ.
م.بايعۇتتىڭ “ماشاتتاعى ماحاببات” پوۆەسٸندەگٸ ايگٷل – مٷستەن كەمپٸرگە جٷز پايىز قاراما-قارسى بەينە. كٶپ وقىعاننان جەي ٶمٸردە شامالى قيياليلاۋ, ادامدارعا تەك جاقسىلىق قانا تٸلەپ, جاقسىلىق قانا جاساعىسى كەلەتٸن, تۇلا بويى مەيٸرٸمنەن عانا جارالعان ايگٷل سەكٸلدٸ ادامدار بولماسا, ٶمٸردٸڭ نەسٸ ٶمٸر? وندا ٶمٸر سٷرٸپ كەرەگٸ نە?
ايگٷل سەكٸلدٸ ادامدار ٶمٸردە بار بولعاندىقتان دا, ٶمٸر باسقالارعا مەندٸ دە نۇرلى بولىپ كٶرٸنەتٸن شىعار. ايگٷل ٶمٸرگە مەيٸرٸمگە تولى نۇر شاشۋ ٷشٸن كەلگەن سەكٸلدٸ.
شىعارماداعى ايگٷل بەينەسٸ – وقىرمان جٷرەگٸن تەرەڭنەن باۋراپ الاتىن بيٸك ادامگەرشٸلٸك قاسيەتٸمەن قىمبات.
شىعارمانىڭ باس كەيٸپكەرٸ سانجار سايانى العاش رەت اسحانادا, عالىمگٷلدٸڭ قاسىنان كٶرگەن. ەرەكشە ەسٸندە قالعانى ٶرٸپ, تٷيٸپ قويعان قالىڭ شاشى مەن ەدەمٸ بويالعان قىسىڭقىلاۋ قارا كٶزدەرٸ.
ادام جان-جٷيەسٸنٸڭ مامانى پسيحولوگتاردىڭ دەلەلدەۋٸ بويىنشا, ەر ادامنىڭ جەكە ٶزٸنە عانا تەن “اۋرا” دەپ اتالاتىن بيو-ەنەرگيياسى بولادى ەكەن. ورتاق تٸل تابىسقان ادامداردىڭ ەڭ بٸرٸنشٸ كەزەكتە وسى بيو-ەنەرگيياسى بٸر-بٸرٸنە تارتىلاتىن كٶرٸنەدٸ. كٶپ جاعدايدا مۇنى ادامداردىڭ ٶزدەرٸ دە بٸلٸپ, سەزە بەرمەسە كەرەك.
وسى عىلىمي تۇجىرىم راس تا بولۋ كەرەك, سەبەبٸ ادامدار بٸرٸن-بٸرٸ سەبەپسٸز جاقسى كٶرٸپ, كەيدە سەبەپسٸز جەك كٶرٸپ, ۇناتپاي جاۋلاسىپ جٷرەدٸ.
ادامدار اراسىنداعى وسى بيو-ەنەرگييالىق بايلانىستى ٶتە نەزٸك, ەرەكشە تٷيسٸكپەن سۋرەتتەگەن شىعارما اۆتورى م.بايعۇت “قىز بۇعان قاراپ, ٶزٸمسٸنە جىميىپ وتىر ەكەن. ...قايتا-قايتا قاراعىسى كەلە بەرەدٸ. وسىلايشا وتىرۋدان ەكەۋٸدە جالىقپايتىنىن سەزدٸرٸپ الدى. ەكەۋٸ دە بٸر مەزەتتە سولاي ويلاعان سيياقتى ەدٸ”,- دەپ جازادى.
بۇدان ارى قاراي كەيٸپكەرٸنٸڭ ٸشكٸ جان-تولعانىسىن اۆتور: “مىنا قىز نەگە سونشا ىستىق كٶرٸنەدٸ? ول نەگە بۇعان بۇلايشا قارايدى? ...قالاي دەسە دە, دەمەسە دە تاپ وسىنىسى بۇرىن باستان كەشپەگەن سەزٸم سەكٸلدٸ, تەرەڭ تٷكپٸردەن لىقسىپ قوزعايتىنداي”.
قىز بەن جٸگٸت اراسىنداعى ماحاببات سەزٸمٸ-تٸلمەن تٷسٸندٸرۋ ٶتە قيىن, اسا كٷردەلٸ سەزٸم.
عاشىقتىڭ تٸلٸ-تٸلسٸز تٸل,
كٶزبەن كٶر دە,ٸشپەن بٸل, - دەگەن سٶزدٸ دانىشپان حەكٸم اباي اسا سەزٸمتال كٶرەگەندٸكپەن ايتقان.
قالاي دەسەك تە, شىعارماداعى سايا مەن سانجار اراسىنداعى كٸرشٸكسٸز سەزٸمگە وقۋشى شىن سەنەدٸ. ولار بٸرٸ ٷشٸن بٸرٸ جارالعانداي. سەبەبٸ, ولاردىڭ جاراتىلىسى, جان-دٷنيەسٸ مەن رۋحاني ەلەمٸ بٸر ەدٸ. ەكەۋٸ دە ەدەبيەتتٸ ەس- تٷسسٸز سٷيەتٸن. ەكەۋٸ دە اۋىز ەدەبيەتٸنٸڭ جاۋھارى “قوبىلاندى باتىر” جىرىن جاتقا بٸلەتٸن. ەكەۋٸ تەز تٸل تابىسىپ, بٷكپەسٸز, ارمانسىز سىرلاستى.
سايا جەڭٸل ٶنەركەسٸپ ينجەنەرٸ, تسەح باستىعى بولسا دا, ٶمٸر بويعى ارمانى ەدەبيەت پەنٸنٸڭ مۇعالٸمٸ بولۋ ەدٸ. سەبەبٸ, ول ەدەبيەتٸ جان-تەنٸمەن سٷيەتٸن. جەنپي-دەن قۇلاپ قالعان سوڭ, ٶر مٸنەزٸ مەن نامىسقويلىعى ەكٸنشٸ رەت قازاق ەدەبيەتٸ فاكۋلتەتٸنە قۇجات تاپسىرتپادى.
سايا بٸربەتكەي, جالاڭ نامىستىڭ عانا ەمەس, ول اينالاسىنا, قوعامىنا سەرگەك كٶزبەن قارايتىن تەرەڭ ويدىڭ دا قىزى. سايانىڭ سانجارعا ايتقان مىنا سٶزدەرٸن وي ەلەگٸنەن ٶتكٸزٸپ كٶرەيٸكشٸ. سايانىڭ تابيعي اقىلى بٸردەن كٶزگە ۇرىپ, وقىرمان ويىن باۋراپ الادى.
“بٸلدەي ينجەنەرمٸن. تسەح باسقارامىن. قاراماعىمدا جٷز جەتپٸس بەس ادام بار. ...قويىڭىزشى. قايداعى باستىق. بٸلەسٸز بە, مەنٸ باسقا نەرسەلەر قينايدى. جاتاحانادا, ٶمٸرٸمٸز سوندا ٶتٸپ جاتىر. وتىزعا شىعىپ بارامىن. ...بٸلەسٸز بە, بٸزدٸڭ جاتاحانادا قىرىقتان اسقان, سٸزبەن تٷيدەي جاستى قىزدار دا تۇرىپ كەلە جاتىر. ...ولار دا, بٸز دە تۇرمىسقا شىعا الماي كەلەمٸز. ال, بٸرەن- ساراندارى كٷيەۋگە شىقپاي-اق بالالى بولعان. ال ەندٸ سول بالالارى جاتاحانادا جٸگٸت بولىپ, جاتاحانادان ەسكەر قاتارىنا كەتٸپ جاتسا,ەسكەر قاتارىنان, اۋعانستاننان سول جاتاحاناداعى شەشەلەرٸنە ورالىپ جاتسا قالاي جىلامايسىڭ. وسى دا ٶمٸر مە, ايتىڭىزشى اعا!”
بۇل – سايانىڭ جانايعايى ەدٸ. ادام – ٶزٸ ٶمٸر سٷرگەن قوعامنىڭ جەمٸسٸ. جوعارعى سانالى, اقىلدى دا ويى تەرەڭ ادام ٶز قوعامىنىڭ شەشٸمٸن تابۋعا تيٸس كٷردەلٸ مەسەلەلەرٸن سٶز ەتەرٸ انىق.
ٶمٸر بويى جاتاحانادا تۇرۋ, كٷيەۋگە شىقپاعان كەرٸ قىزدار مەسەلەسٸ, نەكەسٸز تۋعان بالالار. ەسكەردەن, ٶمٸر مەن ٶلٸم اراسىنداعى اۋعانستاننان سول جاتاحاناعا, ...شەشەلەرٸنە, تارشىلىق پەن جوقشىلىق ٶمٸرگە قايتا ورالىپ جاتىر. نەگە? شەشٸمٸ تەرەڭدە جاتقان ٶتە كٷردەلٸ قوعامدىق مەسەلەلەر...
كٸم كٸنەلٸ? نە ٸستەۋ كەرەك?- دەگەن عاسىرلار بويى قويىلىپ كەلە جاتقان سۇراقتى, ٶزٸڭٸزگە-ٶزٸڭٸز قايتا-قايتا كوياسىز. جاۋاپ جوق.
سايانىڭ جانايعايىنان سوڭ, ۇلت كٶسەمٸ بايتۇرسىنۇلى احمەتتٸڭ: “بالام دەپ باۋىرىنا تارتپاسا, ەلٸم دەپ ەڭٸرەيتٸن ەر قايدان شىعادى?”,- دەگەن اتالى سٶز ەسكە تٷسەدٸ.
ٶز قوعامىنىڭ ەڭ جاندى جەرٸنٸڭ جان-جاراسىن اشىپ كٶرسەتكەن سايا قىزدى ەشكٸم دە جەڭٸل ويلى, اقىماق قىز دەپ اتاي المايدى.
جازۋشى سايا بەينەسٸنٸڭ بار قىرىن وقىرمانىنا كٶرسەتۋ ٷشٸن تٷرلٸ تەسٸل قولدانادى. كەيدە سايانىڭ وي سەزٸمٸ مەن جانايعايى اشىق ەڭگٸمە تٷرٸندە بەرٸلسە, كەيدە سايا بولمىسى وقيعا ٸشٸندە اشىلىپ جاتادى. “ماشات” سٶزٸنٸڭ ماعىناسىن “قوبىلاندى” جىرىنان تاۋىپ تٷسٸندٸرگەن سايانىڭ قۋانىشى مەن جانىنىڭ پەكتٸگٸ مٶلدٸرەپ تۇر-اۋ, مٶلدٸرەپ تۇر.
بۇل ەپيزودتا تەك قانا سايا بەينەسٸ عانا ەمەس, باسقا كەيٸپكەرلەردٸڭ دە تابيعي بولمىسى تەرەڭنەن اشىلعان. وقىپ كٶرەلٸك...
- وسى سٸزدەر ويلايسىزدار ما, مىنا ماشات دەگەن ات قايدان شىققان ەكەن?- دەدٸ لەسكەر-جەرلەس جەردەن جەتٸ قويان تاپقانداي قۋانىپ. ەرينە, جاڭا ەڭگٸمە تاپقانىنا شاتتانار.
- ماشات,- دەدٸ عالىمگٷل. – شىنىندا دا, نە سٶز ەكەن? ماشات. ماشات....
- ونى بٸلگەندە نەعىلاتىن ەدٸڭدەر?- دەپ مٷستەن كەمپٸر رەنجٸدٸ.
- مىنا بٸزدٸڭ كۋرستاسىمىز, نەمٸس تٸلٸ پەنٸنٸڭ مۇعالٸمٸ سانجار ايتار,- دەدٸ عالىمگٷل. - باياعىدا نەشە تٷرلٸ سٶزدەردٸ تاۋىپ الىپ, نەشە تٷرلٸ بولجامدار ايتاتىن ەدٸك, قويدىق قوي. ال بۇل سەرپەروۆ سانجار بولسا, وسى جاقتىڭ جٸگٸتٸ. بٸلۋٸ تيٸس ەرينە...
- سونىمەن “ماشات” سٶزٸنٸڭ نەدەن شىققانىن, تٷپ-تٶركٸنٸن تٷسٸندٸرٸپ بەرە المادىڭىزدار,- دەدٸ لەسكەر-جەرلەس. – بٷگٸنگٸنٸڭ مۇعالٸمدەرٸ نە بوپ كەتتٸ, قۇدايىم-اي, بٸز سەكٸلدٸ تەحنوكراتتارعا سىن جوق...
ال سايا:
- تاپتىم, تاپتىم! تابىلدى! - دەپ ايقايلاپ جٸبەرگەن. - مٸنە, تىڭداڭىزىدار! جاقسىلاپ تىڭداڭىزدارشى:
بۇلداڭداعان بۋرىلدىڭ
ماڭدايىندا ماشات بار,
مارال ٸشسە,تاۋسىلماس,...
سايا:
- ماشات بار, ماشات بار دەپ!- دەپ قايتا-قايتا قايتالادى.- ماڭدايىندا ماشات بار دەيدٸ بٸلدٸڭٸزدەر مە?! بٸلمەسەڭٸزدەر, بٸلٸپ قويىڭىزدار, ماشات دەگەن بۇلاقتىڭ بالاماسى. تٷركٸ تٸلٸندە بولعان, قازٸر بٸزدٸڭ باۋىرلاستاردان قىرعىز تٸلٸندە “باشات” تٷرٸندە قولدانىلادى عوي, بٸلەسٸزدەر مە ولاردا وسىلايشا ساقتالىپ قالعان.
ەپيزودتا جازۋشى عالىمگٷلدٸڭ عىلىمعا بوي ۇرعىسى كەلگەن ٶتكەن ٶمٸرٸ مەن تٸستەپ سٶيلەيتٸن قىرشاڭقى مٸنەزٸن, جاقسى وي ويلاپ, جاقسىلىققا ەش ۋاقىتتا قۋانبايتىن مٷستەن كەمپٸر مەن ٶزٸنٸڭ بٸلٸمسٸزدٸگٸن “بٸز تەحنوكراتتارمىز”,- دەپ بٷركەمەلەي وتىرىپ, سايانىڭ الدىندا سانجاردى بٸر مۇقاتىپ قالعىسى كەلگەن لەسكەر-جەرلەستٸڭ ٶزدەرٸنە عانا تەن ادامي بولمىستارىن تەرەڭدەتە اشا وتىرىپ, بۇلتارتپاس دەلەلدەر ارقىلى “ماشات”سٶزٸنٸڭ كٶنە ماعىناسىن وقىرمانعا تٷسٸندٸرٸپ كەتەدٸ. شىعارمانىڭ اتاۋىندا بار بولاعاندىقتان ماشات سٶزٸنٸڭ تاريحي ماعاسىن بٸلۋ – شىعارمانىڭ نارقىن بيٸكتەتٸپ, وقىرمان قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرا تٷسكەن.
لەسكەر-جەرلەس – بٸز تەحنيكالىق ماماندىقتاردىڭ يەسٸ, “تەحنوكراتتارمىز” دەگەن سىلتاۋمەن, ٶز ۇلتىنىڭ تاريحى مەن ەدەبيەتٸنەن حابارسىز, تەن راحاتىن باستى ورىنعا شىعارعان, بارىنشا مەدەنيەتتٸ دە اقىلدى بولىپ كٶرٸنگٸسٸ كەلەتٸن, رۋحاني جانى كەدەي, “دٷنيە – دوس” – ۇلت زييالىلارى ٶكٸلدەرٸنٸڭ تيپتٸك بەينەسٸ.
ەڭ قىزىعى, دەل وسى لەسكەر-جەرلەس سەكٸلدٸ تەحنيكالىق ماماندىقتارىنىڭ يەلەرٸ, ٶز ماماندىقتارىن دا تەرەڭ بٸلمەيدٸ. ولار مازمۇنىنان گٶرٸ پٸشٸندٸ ەر ۋاقىتتا جوعارى باعالاعان.
جان-دٷنيەسٸ مەن رۋحاني ەلەمٸ قالتىقسىز تٸل تابىسقان سايا مەن سانجار اراسىنداعى ماحاببات, العاشقى ماحابباتتاي ريياسىز, كٸرشٸكسٸز دە پەك بولاتىن. جاستارى بٸرازعا كەلسە دە, ەكەۋٸ دە العاشقى ماحابباتتارىن كەشٸكتٸرٸپ جولىقتىرعان بەيباقتار ەدٸ.
مٷمكٸن, كەشٸگٸپ جەتكەن العاشقى ماحاببات بولعاندىقتان بولار, مٷمكٸن جاس ايىرماشىلىعىنىڭ الشاقتىعى شىعار, سايا مەن سانجار ماحابباتى شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ “بوراندى بەكەتٸندەگٸ” رايمالى جىراۋ مەن بەگٸماي سۇلۋدىڭ اراسىنداعى تراگەدييالىق ماحابباتتى وقىرمان ەسٸنە تٷسٸرەتٸنٸ راس.
وسى جەيتتٸ انىق سەزٸنگەن جازۋشى, عالىمگٷل مەن ساناتوريي كٸتاپحاناشىسى ۇيىمداستىرعان ەدەبي كەشتە رايمالى جىراۋ مەن بەگٸماي سۇلۋدىڭ العاشقى كەزدەسۋٸنەن تٷپنۇسقا بويىنشا كٶرٸنٸس بەرگەن. رايمالى رٶلٸندە – سانجار, بەگٸماي رٶلٸندە – سايا. شىعارماداعى ٷزدٸك ەپيزودتاردىڭ دا بٸرٸ وسى.
مويىنداۋعا تيٸستٸمٸز, شىڭعىس ايتماتوۆ سەكٸلدٸ ەلەمدٸك دەڭگەيدەگٸ ۇلى جازۋشىنىڭ اسا سەتتٸ شىققان شىعارماسىنان كٶرٸنٸس بەرٸپ, ونى ٶز شىعارماسىنا قييۋلاستىرا كٸرٸكتٸرٸپ جٸبەرۋٸ – اۆتورلىق سەتتٸ شەشٸم ەرٸ ٷلكەن باتىلدىق!
ەڭ باستىسى جازۋشى مارحابات بايعۇت شىڭعىس ايتماتوۆ كٶلەڭكەسٸندە قالىپ, جەتەگٸندە كەتٸپ قالماي, ايتايىن دەگەن ويىن وقىرمانىنا تٷگەل جەتكٸزٸپ, ٶزٸنە عانا تەن اۆتورلىق قول تاڭباسى مەن بەت- بەينەسٸن ساقتاپ قالعان.
ەربٸر ەدەبي بٶلشەكتٸ ٶز پايداسىنا سەتٸمەن شەشەتٸن اۆتور, بۇل ەپيزودتا دا كٷللٸ ساناتورييدەگٸ دەمالۋشىلارعا سانجار مەن سايانى “تەرەڭنەن تٸستەي” تانىستىرعان عالىمگٷل بەينەسٸ مەن ەدەبي كەش تاقىرىبىنا ەدەمٸ ٷيلەسكەن مۇقاعالي ٶلەڭدەرٸن وقىعان ايگٷل بەينەسٸ ٶز ەلەمٸن وقۋشىسىنا قاپىسىز اشىپ, ودان ەرٸ بيٸكتەپ, ەرلەنە تٷسكەن. ساناتوريي كٸتاپحاناشىسى, ساناتورييدە قازاق تٸلٸندە مۇنداي ەدەبي كەشتٸڭ العاش رەت ٶتٸپ وتىرعانىن اتاپ كٶرسەتتٸ,- دەگەن جازۋشىنىڭ ساركازمگە تولى اۆتورلىق بايانداۋى, ٶز ەلٸمٸزدەگٸ ٶز انا تٸلٸمٸزدٸڭ بەيشارا حالٸنەن سىر شەرتٸپ تۇرعانداي.
رايمالى-بەگٸماي ساحناسىن جازۋ ارقىلى اۆتور, ماحاببات جاسقا قارامايتىن, ۋاقىتقا باعىنبايتىن ۇلى سەزٸم. بٷگٸنگٸنٸڭ رايمالى مەن بەگٸمايى – سانجار مەن سايا! جولى ازاپتى بولىپ, قوسىلا الماسا دا ماحاببات سەزٸمٸن باستان كەشٸرگەن ادامدار شىن مەنٸندە باقىتتى! جٷرەگٸندە ماحابباتى بار ادامنان ەش ۋاقىتتا قارا جٷزدٸ جاۋىزدىق پەن جامانشىلىق شىقپايدى. سەبەبٸ, ماحاببات اتتى ۇلى سەزٸم, مەيٸرٸمنەن باستاۋ الادى,- دەگەن ويدى ايتقىسى كەلگەن سەكٸلدٸ.
اۆتور سانجار مەن سايا سەزٸمٸن سۋرەتتەۋدە اق ٶلەڭ فورماسى مەن دراما جانرىنىڭ ساحنالىق قويىلىم ٷلگٸسٸن مولىنان پايدالانعان. بٸر ارنادان ەكٸنشٸ ارناعا جەڭٸل اۋىسىپ وتىراتىن اۆتور, عالىمگٷل, مٷستەن كەمپٸر, لەسكەر-جەرلەستەردٸڭ سايا مەن سانجاردى ايىپتاعان سوت پروتسەسٸن دراما جانرىندا سۋرەتتەپ, كەيٸپكەر بەينەسٸن ەرلەي تٷسٸپ, سوڭىننان دراما جانرىنان پروزا جانرىنا ٶتە وڭاي اۋىسىپ كەتكەن.
بۇل ەدٸس شىعارمانىڭ شىرايىن بۇزىپ وقيعانىڭ شيىرشىقتالىپ شيەلەنٸسە تٷسۋٸنە نۇسقان كەلتٸرٸپ تۇرعان جوق. بٸز مۇنى وقيعا جەلٸسٸن سۋرەتتەۋدەگٸ اۆتوردىڭ ٶزٸندٸك ەرەكشەلٸگٸ, ٶزٸندٸك قولتاڭبا ٷلگٸسٸ,- دەپ تٷسٸندٸك.
شىعارمانىڭ تاعى دا بٸر ٶزگەشەلٸگٸ, مٷمكٸن ۇلتىمىزدىڭ ەدەبي تٸلدٸك قورىن وڭتٷستٸككە تەن ايماقتىق سٶزدەرمەن بايىتا تٷسكٸسٸ كەلگەن بولۋ كەرەك, تەك وڭتٷستٸك اۋماعى عانا قولداناتىن “اۋقات”, “شىلي”, “جٷدە” سەكٸلدٸ سٶزدەردٸ اۆتور ٶز شىعارماسىندا قولدانا وتىرىپ, شىعارما تٸلٸنە وڭتٷستٸككە تەن رەڭ بەرٸپ وتىرعان.
كٶنە شىعىس شايىرلارىنىڭ ەسكٸ عازالدارىندا ماحاببات اللادان كەلگەن سىناق,- دەپ جىرلانادى. بۇل – شىندىق! سەبەبٸ, ماحابباتتا راحات پەن مۇڭ, ازاپ پەن لەززات قاتار جٷرەدٸ.
ماحابباتتىڭ مۇڭ ارالاس راحاتىنىڭ بال دەمٸن تاتقان سانجار, ماحاببات ازابىنا شىداي الماي, جٷرەك تالماسىنا ۇشىراپ, ەسٸنەن اداسىپ تالىپ قالادى. تالىپ جاتقان سٷيگەنٸنٸڭ باسىن سٷيەپ: “جانىم, جانىم”,- دەپ شىرىلداي جىلاعان سايا داۋىسىندا مەيٸرٸم دە, مۇڭ دا, ٷرەي مەن قورقىنىش تا بەرٸ, بەرٸ بار.
سانجارعا وڭاي ەمەس ەدٸ. تارازىنىڭ بٸر باسىندا بەس بٸردەي بالاسى مەن سىيلاستىقپەن عۇمىر كەشٸپ جاتقان ٶمٸرلٸك جولداسى ەيەلٸ تۇرسا, تارازىنىڭ ەكٸنشٸ باسىندا العاشقى ماحابباتى, شىن عاشىعى – سايا تۇردى.
يە, سانجارعا ٶتە اۋىر ەدٸ. ول بٸر شەشٸمگە كەلۋگە تيٸس بولاتىن. بٸراق, شەشٸمدٸ سايا قابىلدادى.
سانجار تالىپ قالاتىن وقيعادان تۋرا بٸر اي ٶتكەن سوڭ سانجار سايادان ٷيلەنۋ تويىنا شاقىرۋ قاعازى مەن حات الادى. حاتتا:“ ...نەتكەن ادال ەدٸڭ سەن, جا-نىم. ...مەن بەرٸنە ەزٸر ەدٸم, جا-نىم. ...ەندٸ بەرٸ كەش, كەشٸر مەنٸ, كەلە الساڭ تويعا كەلٸپ بٸر كٶرٸنٸپ كەتكەيسٸڭ. كەلە الماساڭ كٸنەلەمايمىن”,- دەپ جازىلعان.
بۇل حات سايا مەن سانجار اراسىندا ەشقانداي تٶسەك قاتىناسى بولماعانىنا دەلەل ەدٸ. اقيقاتىنا كەلگەندە, ولاردىڭ ادال دا شىنايى ماحابباتتارى جەي عانا قۇمارلىق سەزٸمٸ الىپ كەلەتٸن تٶسەك قاتىناسىنان ەلدە قايدا بيٸك تۇر.
كٶنە دانىشپان عۇلامالاردان: “ٶمٸردە باقىتتى بولعىڭ كەلسە, ەكٸ نەرسەدەن قاتەلەسپە, بٸرٸنشٸسٸ – ٶمٸرلٸك جار تاڭداۋدان, ەكٸنشٸسٸ – ماماندىق, كەسٸپ تاڭداۋدان”,- دەگەن, ەربٸر جاستىڭ ٶمٸرلٸك باعدارشامى بولاتىنداي ماعىناسى اسا تەرەڭ سٶز قالعان.
شىن مەنٸندە سايا ٶمٸردە ٶتە باقىتسىز ەدٸ. كٸسٸ قىزىعارلىقتاي تابىسقا جەتسە دە, ول ٶمٸر بويى ٶزٸ قالاماعان ماماندىق بويىنشا جۇمىس ٸستەدٸ. ەندٸ ٶزٸ سٷيمەيتٸن ادامعا تۇرمىسقا شىعىپ, سول اداممەن بٸر شاڭىراقتىڭ استىندا, ٶمٸر بويى بٸرگە عۇمىر كەشپەك. قانداي ايانىشتى تاعدىر... نەگە مەن عانا باقىتسىز بولۋىم كەرەك, - دەپ, سايانىڭ ٶز باقىتى ٷشٸن كٷرەسۋٸنە تولىق قۇقىسى بار ەدٸ. بٸراق, ول سانجاردىڭ ەيەلٸ مەن بالاسىنىڭ نالاسى مەن كٶز جاسىنا شومىلىپ, باقىتتى بولعىسى كەلمەدٸ. ونىڭ ادامگەرشٸلٸگٸ مول ەدٸ, نامىسقوي دا بولاتىن. سايا شىن عاشىق بولىپ, سانجاردى جان-تەنٸمەن سٷيدٸ. سوندىقتان دا ول ادال ماحابباتى مەن عاشىعىنىڭ جولىنا سەزٸمٸن كٷشپەن توقتاتىپ, ٶز قولىمەن ٶزٸن بۋىندىرعانداي ەدٸ.
ول ٶزٸن-ٶزٸ قۇرباندىققا شالدى. سايانىڭ بۇل قادامى ەرلٸك ەدٸ. سايا ەرلٸگٸنٸڭ تٷپ نەگٸزٸندە ادامگەرشٸلٸك, مەيٸرٸم, سانجارىنا دەگەن شەكسٸز ادال دا پەك ماحابباتى تۇردى.
يە, ماحابباتتىڭ تٷپ نەگٸزٸندە مەيٸرٸم, ادامگەرشٸلٸك, ەرلٸك جاتادى. سوندىقتان دا بٸز ەلەمدٸ قۇتقاراتىن ەدەمٸلٸك ەمەس, ەلەمدٸ قۇتقاراتىن – مەيٸرٸم, ماحاببات دەيمٸز.
سايا ٶز ماحابباتى ٷشٸن ٶزٸن-ٶزٸ قۇرباندىققا شالىپ, ەرلٸككە باردى,- دەيسٸز. بٸراق, ول تۋرالى اۆتور ٶز شىعارماسىندا ەشنەرسە ايتپاعان عوي,- دەپ كەيبٸر اعايىن داۋ ايتۋى مٷمكٸن.
ول راس, اۆتور ەش نەرسەنٸ اشىق ايتپاعان. شىعارما ٶز وقىرمانىنا دەل وسى قاسيەتٸمەن دە قۇندى.
مەنٸڭشە, كٶركەم شىعارمادا كٶپ نەرسە اشىق ايتىلۋعا تيٸس ەمەس. سوندا عانا شىعارما وقۋشىسىن وي-ورمانىنا جەتەلەيدٸ. بۇل ەدٸس – وقىرمان تالعامى مەن وي-ٶرٸسٸن بيٸكتەتە تٷسەرٸ حاق.
جازۋشى مارحابات بايعۇت ٶز شىعارماسىندا ٶمٸردٸڭ ٶزەگٸنەن ٶز كەرەگٸن ويىپ الىپ, ەش ٶزگەرتپەستەن, دەل سول قالپىندا وقىرمان الدىنا تاستاي سالعان سەكٸلدٸ. ٶمٸردٸڭ تٷرلٸ-تٷستٸ, سان قىرلى بوياۋىن, ەر ادام ٶز كٶكٸرەك كٶزٸنٸڭ پايىم-تٷسٸنٸگٸنە قاراي اجىراتىپ الۋىن, اۆتور وقىرماننىڭ ٶز ەنشٸسٸنە قالدىرعان. جازۋشىنىڭ بۇل ەدٸسٸ شىعارمانىڭ وقىرمان الدىنداعى قۇنىن بيٸكتەتە تٷسكەن.
كٸتاپتى وقىپ بولعان سوڭ, جازۋشى سومداعان سايا بەينەسٸن, كٶز الدىڭىزعا كەلتٸرٸپ, تٷكپٸرلەي ويلانساڭىز, شىعارما كەيٸپكەرٸ سايانىڭ ٶز ماحابباتى ٷشٸن ەرلٸككە بارا الاتىنىنا سەنەسٸز.
كەز-كەلگەن جازۋشىنىڭ ەڭ باستى مٸندەتٸ, ول – وقىرمانىنا وي سالا وتىرىپ, ويعا شاقىرۋ. وسى تۇرعىدان كەلگەندە جازۋشى مارحابات بايعۇت, مٸندەت ٷدەسٸنەن شىعىپ, ٶز ماقساتىنا جەتە بٸلدٸ.
بٸز ەدەبيەتتٸڭ وقۋشى تالعامىن بيٸكتەتەر كٶركەم ٶنەر تٷرٸ عانا ەمەس, تەربيە قۇرالى ەكەنٸن ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك.
يە, ەدەبيەت – تەربيە قۇرالى! بۇل – اقيقات!
XVIII عاسىردان باستاپ ەكونوميكادا, عىلىم مەن تەحنيكادا دٷنيە جٷزٸلٸك باستامشىل, جەتەكشٸ كٷشكە يە بولعان باتىس ەۋروپا, ادامنىڭ تۇرمىسى مەن بولمىسىن, جان-جٷيەسٸن سۋرەتتەۋدە رەاليزم ەدٸسٸ ارقىلى ەدەبيەتتە دە قوماقتى جەتٸستٸككە جەتتٸ. بٸز مۇنى جوققا شىعارمايمىز.
XIX عاسىردان باستاپ باتىس ەدەبيەتٸ, ەسٸرەسە فرانتسۋز ەدەبيەتٸ ٶزدەرٸنٸڭ سەنٸمٸ مەن تٷسٸنٸگٸنە وراي عاشىقتىقتى – قۇمارلىق, جىنىستىق قاتىناستى – ماحاببات,- دەپ تٷسٸندٸردٸ.
وسى تٷسٸنٸك ورىس ەدەبيەتٸ ارقىلى XX عاسىردىڭ ەكٸنشٸ جارتىسىندا بٸزدٸڭ قازاق ەدەبيەتٸندە دە بەرٸك ورىن الىپ, قۇمارلىق پەن جىنىستىق قاتىناستى ماحاببات ,- دەپ تٷسٸندٸرەتٸن ارزانقول شىعارمالار تٸپتەن كٶبەيٸپ كەتتٸ.
بٸز دە قۇمارلىق پەن جىنىستىق قاتىناستى ماحاببات,- دەپ تٷسٸندٸك. سەبەبٸ, بٸزدٸ تەربيەلەپ جاتقان باتىس اعىمىنداعى ەدەبيەت ەدٸ.
ۇلى ابايدىڭ:
عاشىقتىق قۇمارلىقپەنول ەكٸ جول,
قۇمارلىق بٸر نەپسٸ ٷشٸن بولادى سول, - دەپ, دانىشپاندىقپەن ايتقان فيلوسوفييالىق ويىنا تەرەڭدەپ بويلاي المادىق. تٷسٸنبەدٸك.
تٷسٸنٸپ بويلاۋعا باتىس مەدەنيەتٸنەن ٷلگٸ العان بٸزدٸڭ رۋحاني جان بايلىعىمىز بەن بٸلٸمٸمٸز جەتپەدٸ.
ال, جازۋشى مارحابات بايعۇت “ماشاتتاعى ماحاببات” اتتى شىعارماسى ارقىلى بٸزدٸڭ سانامىزعا سٸڭٸپ كەتكەن باتىستىق ٷلگٸدەگٸ ماحابباتتى جوققا شىعارىپ, سٸرەسٸپ تۇرعان سەڭدٸ بۇزعانداي ەتٸپ, دانىشپان حەكٸم اباي ايتقانداي, عاشىقتىق پەن قۇمارلىق بٸر-بٸرٸنە وت پەن سۋ سەكٸلدٸ مٷلدەم كەراعار, ەكەۋٸ ەكٸ باسقا دٷنيە ەكەنٸن ٶز وقىرمانىنا تەرەڭٸنەن تٷسٸندٸرگەن.
بۇل – شىعارمانىڭ ەڭ باستى تابىسى مەن جەتٸستٸگٸ!
“سٶز تٷزەلدٸ, وقۋشىم سەن دە تٷزەل”,- دەيتٸن زاماننىڭ تابالدىرىعىنا ٸلٸككەندەيمٸز. شٷكٸر!
وقىرمانىن تٷرلٸ سەزٸم كٷيٸنە بٶلەپ, ادام بويىنداعى نامىستى, ادامگەرشٸلٸكتٸ, سٷيٸسپەنشٸلٸك پەن مەيٸرٸمدٸ, “دٷنيە – دوس” پەندەلەر تٷسٸنە بەرمەيتٸن بيٸك ماحاببات دەرەجەسٸنە كٶتەرگەن وسى كٸتاپتى – قازاق ەدەبيەتٸنە قوسىلعان سٷبەلٸ ٷلەس,- دەپ باعالايمىز.
كٸتاپ اتى: “ماشاتتاعى ماحاببات”, اۆتورى – مارحابات بايعۇت.
نۇرعالي ماحانوۆ
تٷركٸستان وبلىسى,
سوزاق اۋدانى
