Osydan biraz jyl buryn jeztańdai ánshi, kórnekti sazger, daryndy aqyn Áset Naimanbaiulynyń 150 jyldyq mereitoiy el kóleminde atalyp ótken bolatyn. Sodan beri aqynnyń ómiri men óneri týraly qalamgerler jii-jii jazyp júr. Osy oraida óńirimizdegi Áset murajaiyn uzaq jyldar basqarǵan, shyǵarmashylyǵynyń qyr-syryn tereń biletin Áben Razýevpen jolyǵyp, Áset Naimanbaiulyna bailanysty derekter men málimetterdi tilge tiek etken edik.
Jetisý men Altaidy ásem ánine bólep, Alakól men Arqa atyrabyn jyrǵa qosqan dúldúl aqyn, bulbul ánshi ári daryndy sazger Áset Naimanbaiulyn máńgi este qaldyrý maqsatynda Qazaq KSR Ministrler keńesiniń qaýlysymen 1990 jyly burynǵy Maqanshy aýdanynda ádebi memorialdyq murajai ashylǵan. Alǵashynda oǵan aýdan ortalyǵyndaǵy burynǵy ólketaný murajaiynyń bir bólmesi berilip, aqyn murasy ornalastyrylsa, 1992 jyly Ásettiń 125 jyldyǵy qarsańynda murajai óz esigin halyqqa saltanatty túrde ashty.
– Áben Tuiǵynuly, Áset jóninde ózińiz biletin derekterdi oqyrmandarǵa keńirek taldap aitsańyz.
– Ásettiń ánshilik ónerin kezinde Iliias Jansúgirov joǵary baǵalap, óziniń «Ánshige» degen óleńin jazǵan bolatyn. Shyndyǵynda da aqyn Áset:
«Arǵynmyn, atym – Áset aryndaǵan,
Aryndap án sala ma darymaǵan,
Aspannyń aiasynda án shyrqaǵan,
Bulbulmyn daýsym kókte damyldaǵan.
Tógilip injý-marjan saýyldaǵan», – dep jyrlaǵan edi.
Muhtar Áýezov Ásettiń Abai aýylynda 1888-1891 jyldary bolyp, uly aqynnan taǵylym alǵanyn jazsa, abaitanýshy Q. Muhametqanov «Abaidyń aqyn shákirtteri» jinaǵynda Ásetke úlken oryn berip, súbeli tujyrymdar jasaidy.
Aqynnyń rýy – arǵyn, onyń ishinde Qarakesekten taraityn Qarashory, onyń ishinde Mailyq Qojambergisinen taraǵan Qalybaidyń balalary – Naimanbai men Qairanbai. Bulardyń ertedegi ataqonystary burynǵy Qarqaraly ýezine qarasty Qyzylarai taýynyń bókterindegi nýly Qarshyǵaly ózeniniń boiynda ornalasqan Keregetas degen jer. Naimanbai kásip iesi bolǵandyqtan sonaý bir aýyr jyldarda Arqanyń aqshomyrlaryna ilesip Semei jerine, keiin Qytaimen shektes Maqanshy óńirine kep, Alakól jaǵasyn jailaǵan Emil-Barlyq bolysyn meken etedi. Osy jerden jańbyrshy rýynyń qyzy Kermeqasqaǵa (Kerimbala) úilenip, turaqtap qalǵan. Naimanbaidyń qystaýy men ziraty Maqanshy óńiriniń Alakól jaǵasyndaǵy Qarabulaq aýylyna jaqyn Sasyqkól degen jerde.
Áset Naimanbaiuly 1867 jyly týǵan. Ásettiń naqty týǵan jeri týraly jazba derek joq. Ázirshe ekiudai pikir qalyptasqan. Biraz zertteýshiler aqyndy Maqanshy óńirinde týdy dese, endi birazy ákesi Naimanbaidyń týǵan jerine silteme jasaidy.
Murajaidyń ekspozitsiialyq kórmesi osy týraly derektermen jáne 1936 jylǵy 26 maýsymda «Sotsialdy Qazaqstan» gazetinde jariialanǵan B. Ysqaqovtyń maqalasy, 1941 jyly «Sotsialistik Qazaqstan» gazetinde jaryq kórgen jýrnalist O. Oryntaevtyń «Áset» maqalasy, jazýshy B. Nurjekeev jáne abaitanýshy Q. Muhametqanov, zertteýshiler O. Bekbosynov, B. Abylqasymov, B. Adambaevtyń derekti qoljazbalarymen tolyqqan.
Budan keiin aqynnyń jastyq shaǵy ótken Kóktuma (Baqty) qalasy men onyń 7-14 jas aralyǵynda bilim alǵan Zeinolla qajy (Ǵabyshúkir) medresesi týraly derekter oryn alǵan. Kórmede aqyn dáris alǵan medrese sýreti men ol ustaǵan quran kitaby, aqynnyń jubaiy Tátejan amanat etip, alǵashqy kelini Káýkenge tabystaǵan Ásettiń boitumary (duǵalyǵy) oryn alǵan.
Medresede oqyp júrgen shaǵynyń ózinde-aq onyń daryny tanyla bastaidy. Quran súresin áýendetip aitqan Áset aqyndyq ónerdiń jolyna 13 jasynan aralasady.
«Elýden jasym meniń beleń asqan,
Óleńge on úsh jastan aralasqam», – deidi aqyn.
Ásettiń aqyndyǵy týraly el arasynda áńgime kóp aitylady. Ásirese, onyń Rysjan degen qyzben Qoiandy jármeńkesindegi aitysy týraly. Osy aitysqa M. Áýezov pen S. Muqanov joǵary baǵa bergen. Kórmege osy aitys týraly pikirler, aitystyń qoljazbalary, úzindileri qoiylǵan. Arqa aqyndarynyń Mekkesine ainalǵan Qoiandy jármeńkesiniń sýreti, osy týraly ádebietter jáne Ásettiń Káribai, Baqtybai, Qali, Qyzyr, Málike qyz syndy aqyndarmen aitysy týraly da derekter oryn alǵan.
– Ásettiń Abaimen bailanysy jáne Áset ánderin el arasyna nasihattaýshylar týraly taratyp aitsańyz.
– Abai – aqyndyq, ánshilik jolynda Ásetke úlken ónege kórsetken ustaz. Abaidan batys ǵulamalarynyń, shyǵys danalarynyń eńbekterin úirenip, filosofiialyq oi-tujyrymdaryna qanyǵady. Aitysa júrip, aty shyǵa bastaǵan Ásettiń uly aqynnyń aldyna kelip, kemeńger synynan ótken shaǵy 21-22 jas shamasy edi.
Murajaidaǵy bir kórme Abai men Áset arasyndaǵy shyǵarmashylyq bailanysqa arnalady. Ásettiń Abai aýylyna kelýi, Abaidyń aqyn shákirtteri jónindegi M. Áýezovtiń sózderi jazylǵan. Kórmege ádebietshi B. Kenjebaevtyń, aqyn Ǵ. Igensartovtyń «Abai men Áset» maqalalary, Abaidyń «Ásetke» óleńi, Q. Muhametqanovtyń «Abaidyń aqyn shákirtteri» jinaǵy qoiylǵan.
Áset – kórnekti lirik aqyn. Zamandy shynaiy sýretteý, tylsym dúnie boiaýlaryn óleń-jyrmen, tamasha sózderimen so qalpynda jetkizý – Ásetke tán qasiet. Aqynnyń erekshe qundy dúnieleriniń biri — qissalary, dastandary. Bizge onyń 20-dan astam dastany belgili. Ásettiń shyǵys ertegileriniń jelisimen jazylǵan «Rústem – Zorab», «Jamsap», «Shákirt – Shákrat», «Bozjigit», «Júsip – Zyliha», «Altyn balaq aq suńqar», «Baqtiiar», «Sherizat», «Frantsýz hany týraly hikaia» dastandarynan basqa mońǵol ertegisiniń jelisimen qurylǵan «Saliha – Sámen», qazaq qoǵamynyń tynysyn asha túsetin «Qyzyl taban aǵash at», «Keshýbai», «Túsiphan», «Tórt ónerpaz», «Nuǵyman – Naǵym» dastandary men onyń Abaidan keiingi ekinshi bolyp aýdarǵan Pýshkinniń «Evgenii Onegin» poemasy ádebietimizdiń altyn qoryna ainalyp otyr. Ásettiń alǵashqy shyǵarǵan shyǵarmalarynyń biri – «Saliha – Sámen». 1945 jyly dastan Qytaidyń Altai aimaǵyndaǵy Sarysúmbe qalasynda basylyp shyqqan. Murajaida osy dastandarǵa úlken oryn berilip, qaisybiriniń qoljazbalary qoiylǵan.
Kelesi bir úlken bólim – «Áset – ánshi-kompozitor». Jazýshy S. Begalin aqyn Kenen Ázirbaevtan «Osy Ásettiń daýysy qandai edi?» dep surapty. Sonda Kenekeń: «Men osy jasyma deiin Ásettiń daýysyndai zor daýysty estimegen edim, bolsa Ámireniń daýysy Ásetke jeteǵabyl bolar» degen eken. Shynynda, Ásettiń án aitý erekshelikteri óte kúrdeli. Áýen qurylymy da aitýshyǵa jeńil túspesi haq. Ásettiń «Injý – Marjan» áni qazaq án óneriniń biik shyńy dese bolǵandai. Budan basqa Ásettiń «Maqpal», «Qarakóz», «Maida qońyr», «Láilim shyraq», «Qysymet», «Qońyr qaz», «Shama», «Ardaq», «Jeldirme», «Kóktas», «Gaýhar qyz», «Ápitók», «Qanapiia», «Jiyrma bes», «Yrǵaqty» ánderi – diapozony joǵary, keń tynysty ánder. Áset ánderi búginde dramalyq shyǵarmalardan basqa operalyq qoiylymdarda, kinofilmderde paidalanylýda. «Qazaqstan» telearnasynyń «Ǵasyrlar úni» dástúrli kontsertiniń shymyldyǵy jyl saiyn «Injý – Marjan» áýenimen ashylady. Áset ánderiniń bizge jetýi ánshi, halyq ártisi Dánesh Raqyshovtyń 1959 jyly Otanyna kelýimen bailanysady. Dáneshten keiin M. Eshekeevtiń, J. Kármenovtiń, B. Tileýhanovtyń, N. Janpeiisovtiń oryndaýynda ǵana Áset ánderin tyńdaýǵa múmkindik aldyq.
Zertteýshilerdiń Áset shákirtteri jónindegi túrli materialdary da osy bólimge qoiylǵan.
Murajaidaǵy qundy jádigerdiń biri – 1918 jyly Muhamedjan Iýsýpov túsirgen Ásettiń Sháýeshek qalasyndaǵy qazaq ziialylarymen birge túsken sýreti. Sýrette ortada otyrǵan – Alash qairatkerleri M. Dýlatov, R. Mársekov, A. Baitursynuly. Shette jeke otyrǵan – Áset.
Áset ómiriniń sońy Shyńjańnyń Ile, Altai, Tarbaǵatai aimaqtarynda ótedi. Aqynnyń osy óńirden shyǵarǵan shyǵarmalary men ómiriniń sońy týraly materialdar kórmeden oryn alǵan. Ekspozitsiiadaǵy erekshe qyzyǵýshylyq týdyratyn materialdardyń biri urpaqtary jóninde. Jartylai kiiz úi maketiniń ishine jinaqtalǵan jádigerler ishinen Ásettiń óziniń, áieli Tátejannyń, qyzy Sámegóidiń, uly Qojekeniń ustaǵan dúnie-múlikterin tamashalai alasyz. Sondai-aq, Ásettiń kelini Qamariianyń keibir jihazdary da osynda. Aqynnyń urpaqtary týraly, ata tegi týraly shejiresi de jazylǵan. Kórmeniń sońǵy bólimi qazasy jáne ziraty jaiyndaǵy derektermen tolyqqan.
