وسىدان بٸراز جىل بۇرىن جەزتاڭداي ەنشٸ, كٶرنەكتٸ سازگەر, دارىندى اقىن ەسەت نايمانبايۇلىنىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويى ەل كٶلەمٸندە اتالىپ ٶتكەن بولاتىن. سودان بەرٸ اقىننىڭ ٶمٸرٸ مەن ٶنەرٸ تۋرالى قالامگەرلەر جيٸ-جيٸ جازىپ جٷر. وسى ورايدا ٶڭٸرٸمٸزدەگٸ ەسەت مۇراجايىن ۇزاق جىلدار باسقارعان, شىعارماشىلىعىنىڭ قىر-سىرىن تەرەڭ بٸلەتٸن ەبەن رازۋەۆپەن جولىعىپ, ەسەت نايمانبايۇلىنا بايلانىستى دەرەكتەر مەن مەلٸمەتتەردٸ تٸلگە تيەك ەتكەن ەدٸك.
جەتٸسۋ مەن التايدى ەسەم ەنٸنە بٶلەپ, الاكٶل مەن ارقا اتىرابىن جىرعا قوسقان دٷلدٷل اقىن, بۇلبۇل ەنشٸ ەرٸ دارىندى سازگەر ەسەت نايمانبايۇلىن مەڭگٸ ەستە قالدىرۋ ماقساتىندا قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسٸنٸڭ قاۋلىسىمەن 1990 جىلى بۇرىنعى ماقانشى اۋدانىندا ەدەبي مەموريالدىق مۇراجاي اشىلعان. العاشىندا وعان اۋدان ورتالىعىنداعى بۇرىنعى ٶلكەتانۋ مۇراجايىنىڭ بٸر بٶلمەسٸ بەرٸلٸپ, اقىن مۇراسى ورنالاستىرىلسا, 1992 جىلى ەسەتتٸڭ 125 جىلدىعى قارساڭىندا مۇراجاي ٶز ەسٸگٸن حالىققا سالتاناتتى تٷردە اشتى.
– ەبەن تۇيعىنۇلى, ەسەت جٶنٸندە ٶزٸڭٸز بٸلەتٸن دەرەكتەردٸ وقىرماندارعا كەڭٸرەك تالداپ ايتساڭىز.
– ەسەتتٸڭ ەنشٸلٸك ٶنەرٸن كەزٸندە ٸليياس جانسٷگٸروۆ جوعارى باعالاپ, ٶزٸنٸڭ «ەنشٸگە» دەگەن ٶلەڭٸن جازعان بولاتىن. شىندىعىندا دا اقىن ەسەت:
«ارعىنمىن, اتىم – ەسەت ارىنداعان,
ارىنداپ ەن سالا ما دارىماعان,
اسپاننىڭ اياسىندا ەن شىرقاعان,
بۇلبۇلمىن داۋسىم كٶكتە دامىلداعان.
تٶگٸلٸپ ٸنجۋ-مارجان ساۋىلداعان», – دەپ جىرلاعان ەدٸ.
مۇحتار ەۋەزوۆ ەسەتتٸڭ اباي اۋىلىندا 1888-1891 جىلدارى بولىپ, ۇلى اقىننان تاعىلىم العانىن جازسا, ابايتانۋشى ق. مۇحامەتقانوۆ «ابايدىڭ اقىن شەكٸرتتەرٸ» جيناعىندا ەسەتكە ٷلكەن ورىن بەرٸپ, سٷبەلٸ تۇجىرىمدار جاسايدى.
اقىننىڭ رۋى – ارعىن, ونىڭ ٸشٸندە قاراكەسەكتەن تارايتىن قاراشورى, ونىڭ ٸشٸندە مايلىق قوجامبەرگٸسٸنەن تاراعان قالىبايدىڭ بالالارى – نايمانباي مەن قايرانباي. بۇلاردىڭ ەرتەدەگٸ اتاقونىستارى بۇرىنعى قارقارالى ۋەزٸنە قاراستى قىزىلاراي تاۋىنىڭ بٶكتەرٸندەگٸ نۋلى قارشىعالى ٶزەنٸنٸڭ بويىندا ورنالاسقان كەرەگەتاس دەگەن جەر. نايمانباي كەسٸپ يەسٸ بولعاندىقتان سوناۋ بٸر اۋىر جىلداردا ارقانىڭ اقشومىرلارىنا ٸلەسٸپ سەمەي جەرٸنە, كەيٸن قىتايمەن شەكتەس ماقانشى ٶڭٸرٸنە كەپ, الاكٶل جاعاسىن جايلاعان ەمٸل-بارلىق بولىسىن مەكەن ەتەدٸ. وسى جەردەن جاڭبىرشى رۋىنىڭ قىزى كەرمەقاسقاعا (كەرٸمبالا) ٷيلەنٸپ, تۇراقتاپ قالعان. نايمانبايدىڭ قىستاۋى مەن زيراتى ماقانشى ٶڭٸرٸنٸڭ الاكٶل جاعاسىنداعى قارابۇلاق اۋىلىنا جاقىن ساسىقكٶل دەگەن جەردە.
ەسەت نايمانبايۇلى 1867 جىلى تۋعان. ەسەتتٸڭ ناقتى تۋعان جەرٸ تۋرالى جازبا دەرەك جوق. ەزٸرشە ەكٸۇداي پٸكٸر قالىپتاسقان. بٸراز زەرتتەۋشٸلەر اقىندى ماقانشى ٶڭٸرٸندە تۋدى دەسە, ەندٸ بٸرازى ەكەسٸ نايمانبايدىڭ تۋعان جەرٸنە سٸلتەمە جاسايدى.
مۇراجايدىڭ ەكسپوزيتسييالىق كٶرمەسٸ وسى تۋرالى دەرەكتەرمەن جەنە 1936 جىلعى 26 ماۋسىمدا «سوتسيالدى قازاقستان» گازەتٸندە جارييالانعان ب. ىسقاقوۆتىڭ ماقالاسى, 1941 جىلى «سوتسياليستٸك قازاقستان» گازەتٸندە جارىق كٶرگەن جۋرناليست و. ورىنتاەۆتىڭ «ەسەت» ماقالاسى, جازۋشى ب. نۇرجەكەەۆ جەنە ابايتانۋشى ق. مۇحامەتقانوۆ, زەرتتەۋشٸلەر و. بەكبوسىنوۆ, ب. ابىلقاسىموۆ, ب. ادامباەۆتىڭ دەرەكتٸ قولجازبالارىمەن تولىققان.
بۇدان كەيٸن اقىننىڭ جاستىق شاعى ٶتكەن كٶكتۇما (باقتى) قالاسى مەن ونىڭ 7-14 جاس ارالىعىندا بٸلٸم العان زەينوللا قاجى (عابىشٷكٸر) مەدرەسەسٸ تۋرالى دەرەكتەر ورىن العان. كٶرمەدە اقىن دەرٸس العان مەدرەسە سۋرەتٸ مەن ول ۇستاعان قۇران كٸتابى, اقىننىڭ جۇبايى تەتەجان امانات ەتٸپ, العاشقى كەلٸنٸ كەۋكەنگە تابىستاعان ەسەتتٸڭ بويتۇمارى (دۇعالىعى) ورىن العان.
مەدرەسەدە وقىپ جٷرگەن شاعىنىڭ ٶزٸندە-اق ونىڭ دارىنى تانىلا باستايدى. قۇران سٷرەسٸن ەۋەندەتٸپ ايتقان ەسەت اقىندىق ٶنەردٸڭ جولىنا 13 جاسىنان ارالاسادى.
«ەلۋدەن جاسىم مەنٸڭ بەلەڭ اسقان,
ٶلەڭگە ون ٷش جاستان ارالاسقام», – دەيدٸ اقىن.
ەسەتتٸڭ اقىندىعى تۋرالى ەل اراسىندا ەڭگٸمە كٶپ ايتىلادى. ەسٸرەسە, ونىڭ رىسجان دەگەن قىزبەن قوياندى جەرمەڭكەسٸندەگٸ ايتىسى تۋرالى. وسى ايتىسقا م. ەۋەزوۆ پەن س. مۇقانوۆ جوعارى باعا بەرگەن. كٶرمەگە وسى ايتىس تۋرالى پٸكٸرلەر, ايتىستىڭ قولجازبالارى, ٷزٸندٸلەرٸ قويىلعان. ارقا اقىندارىنىڭ مەككەسٸنە اينالعان قوياندى جەرمەڭكەسٸنٸڭ سۋرەتٸ, وسى تۋرالى ەدەبيەتتەر جەنە ەسەتتٸڭ كەرٸباي, باقتىباي, قالي, قىزىر, مەليكە قىز سىندى اقىندارمەن ايتىسى تۋرالى دا دەرەكتەر ورىن العان.
– ەسەتتٸڭ ابايمەن بايلانىسى جەنە ەسەت ەندەرٸن ەل اراسىنا ناسيحاتتاۋشىلار تۋرالى تاراتىپ ايتساڭىز.
– اباي – اقىندىق, ەنشٸلٸك جولىندا ەسەتكە ٷلكەن ٶنەگە كٶرسەتكەن ۇستاز. ابايدان باتىس عۇلامالارىنىڭ, شىعىس دانالارىنىڭ ەڭبەكتەرٸن ٷيرەنٸپ, فيلوسوفييالىق وي-تۇجىرىمدارىنا قانىعادى. ايتىسا جٷرٸپ, اتى شىعا باستاعان ەسەتتٸڭ ۇلى اقىننىڭ الدىنا كەلٸپ, كەمەڭگەر سىنىنان ٶتكەن شاعى 21-22 جاس شاماسى ەدٸ.
مۇراجايداعى بٸر كٶرمە اباي مەن ەسەت اراسىنداعى شىعارماشىلىق بايلانىسقا ارنالادى. ەسەتتٸڭ اباي اۋىلىنا كەلۋٸ, ابايدىڭ اقىن شەكٸرتتەرٸ جٶنٸندەگٸ م. ەۋەزوۆتٸڭ سٶزدەرٸ جازىلعان. كٶرمەگە ەدەبيەتشٸ ب. كەنجەباەۆتىڭ, اقىن ع. يگەنسارتوۆتىڭ «اباي مەن ەسەت» ماقالالارى, ابايدىڭ «ەسەتكە» ٶلەڭٸ, ق. مۇحامەتقانوۆتىڭ «ابايدىڭ اقىن شەكٸرتتەرٸ» جيناعى قويىلعان.
ەسەت – كٶرنەكتٸ ليريك اقىن. زاماندى شىنايى سۋرەتتەۋ, تىلسىم دٷنيە بوياۋلارىن ٶلەڭ-جىرمەن, تاماشا سٶزدەرٸمەن سو قالپىندا جەتكٸزۋ – ەسەتكە تەن قاسيەت. اقىننىڭ ەرەكشە قۇندى دٷنيەلەرٸنٸڭ بٸرٸ — قيسسالارى, داستاندارى. بٸزگە ونىڭ 20-دان استام داستانى بەلگٸلٸ. ەسەتتٸڭ شىعىس ەرتەگٸلەرٸنٸڭ جەلٸسٸمەن جازىلعان «رٷستەم – زوراب», «جامساپ», «شەكٸرت – شەكرات», «بوزجٸگٸت», «جٷسٸپ – زىليحا», «التىن بالاق اق سۇڭقار», «باقتييار», «شەريزات», «فرانتسۋز حانى تۋرالى حيكايا» داستاندارىنان باسقا موڭعول ەرتەگٸسٸنٸڭ جەلٸسٸمەن قۇرىلعان «ساليحا – سەمەن», قازاق قوعامىنىڭ تىنىسىن اشا تٷسەتٸن «قىزىل تابان اعاش ات», «كەشۋباي», «تٷسٸپحان», «تٶرت ٶنەرپاز», «نۇعىمان – ناعىم» داستاندارى مەن ونىڭ ابايدان كەيٸنگٸ ەكٸنشٸ بولىپ اۋدارعان پۋشكيننٸڭ «ەۆگەنيي ونەگين» پوەماسى ەدەبيەتٸمٸزدٸڭ التىن قورىنا اينالىپ وتىر. ەسەتتٸڭ العاشقى شىعارعان شىعارمالارىنىڭ بٸرٸ – «ساليحا – سەمەن». 1945 جىلى داستان قىتايدىڭ التاي ايماعىنداعى سارىسٷمبە قالاسىندا باسىلىپ شىققان. مۇراجايدا وسى داستاندارعا ٷلكەن ورىن بەرٸلٸپ, قايسىبٸرٸنٸڭ قولجازبالارى قويىلعان.
كەلەسٸ بٸر ٷلكەن بٶلٸم – «ەسەت – ەنشٸ-كومپوزيتور». جازۋشى س. بەگالين اقىن كەنەن ەزٸرباەۆتان «وسى ەسەتتٸڭ داۋىسى قانداي ەدٸ?» دەپ سۇراپتى. سوندا كەنەكەڭ: «مەن وسى جاسىما دەيٸن ەسەتتٸڭ داۋىسىنداي زور داۋىستى ەستٸمەگەن ەدٸم, بولسا ەمٸرەنٸڭ داۋىسى ەسەتكە جەتەعابىل بولار» دەگەن ەكەن. شىنىندا, ەسەتتٸڭ ەن ايتۋ ەرەكشەلٸكتەرٸ ٶتە كٷردەلٸ. ەۋەن قۇرىلىمى دا ايتۋشىعا جەڭٸل تٷسپەسٸ حاق. ەسەتتٸڭ «ٸنجۋ – مارجان» ەنٸ قازاق ەن ٶنەرٸنٸڭ بيٸك شىڭى دەسە بولعانداي. بۇدان باسقا ەسەتتٸڭ «ماقپال», «قاراكٶز», «مايدا قوڭىر», «لەيلٸم شىراق», «قىسىمەت», «قوڭىر قاز», «شاما», «ارداق», «جەلدٸرمە», «كٶكتاس», «گاۋhار قىز», «ەپيتٶك», «قاناپييا», «جيىرما بەس», «ىرعاقتى» ەندەرٸ – دياپوزونى جوعارى, كەڭ تىنىستى ەندەر. ەسەت ەندەرٸ بٷگٸندە درامالىق شىعارمالاردان باسقا وپەرالىق قويىلىمداردا, كينوفيلمدەردە پايدالانىلۋدا. «قازاقستان» تەلەارناسىنىڭ «عاسىرلار ٷنٸ» دەستٷرلٸ كونتسەرتٸنٸڭ شىمىلدىعى جىل سايىن «ٸنجۋ – مارجان» ەۋەنٸمەن اشىلادى. ەسەت ەندەرٸنٸڭ بٸزگە جەتۋٸ ەنشٸ, حالىق ەرتٸسٸ دەنەش راقىشوۆتىڭ 1959 جىلى وتانىنا كەلۋٸمەن بايلانىسادى. دەنەشتەن كەيٸن م. ەشەكەەۆتٸڭ, ج. كەرمەنوۆتٸڭ, ب. تٸلەۋحانوۆتىڭ, ن. جانپەيٸسوۆتٸڭ ورىنداۋىندا عانا ەسەت ەندەرٸن تىڭداۋعا مٷمكٸندٸك الدىق.
زەرتتەۋشٸلەردٸڭ ەسەت شەكٸرتتەرٸ جٶنٸندەگٸ تٷرلٸ ماتەريالدارى دا وسى بٶلٸمگە قويىلعان.
مۇراجايداعى قۇندى جەدٸگەردٸڭ بٸرٸ – 1918 جىلى مۇحامەدجان يۋسۋپوۆ تٷسٸرگەن ەسەتتٸڭ شەۋەشەك قالاسىنداعى قازاق زييالىلارىمەن بٸرگە تٷسكەن سۋرەتٸ. سۋرەتتە ورتادا وتىرعان – الاش قايراتكەرلەرٸ م. دۋلاتوۆ, ر. مەرسەكوۆ, ا. بايتۇرسىنۇلى. شەتتە جەكە وتىرعان – ەسەت.
ەسەت ٶمٸرٸنٸڭ سوڭى شىڭجاڭنىڭ ٸلە, التاي, تارباعاتاي ايماقتارىندا ٶتەدٸ. اقىننىڭ وسى ٶڭٸردەن شىعارعان شىعارمالارى مەن ٶمٸرٸنٸڭ سوڭى تۋرالى ماتەريالدار كٶرمەدەن ورىن العان. ەكسپوزيتسيياداعى ەرەكشە قىزىعۋشىلىق تۋدىراتىن ماتەريالداردىڭ بٸرٸ ۇرپاقتارى جٶنٸندە. جارتىلاي كيٸز ٷي ماكەتٸنٸڭ ٸشٸنە جيناقتالعان جەدٸگەرلەر ٸشٸنەن ەسەتتٸڭ ٶزٸنٸڭ, ەيەلٸ تەتەجاننىڭ, قىزى سەمەگٶيدٸڭ, ۇلى قوجەكەنٸڭ ۇستاعان دٷنيە-مٷلٸكتەرٸن تاماشالاي الاسىز. سونداي-اق, ەسەتتٸڭ كەلٸنٸ قامارييانىڭ كەيبٸر جيhازدارى دا وسىندا. اقىننىڭ ۇرپاقتارى تۋرالى, اتا تەگٸ تۋرالى شەجٸرەسٸ دە جازىلعان. كٶرمەنٸڭ سوڭعى بٶلٸمٸ قازاسى جەنە زيراتى جايىنداعى دەرەكتەرمەن تولىققان.
