Maǵjan Jumabaev 1938 jyly atyldy ma? Bastaýysh synypta – ana tilin, orta býynda – ádebietti oqydyq. Bala kúnimnen Maǵjandy súiip oqýshy edim. Shyǵarmalaryn erekshe qyzyǵyp oqydym, patriottyq rýhqa toly óleńderinen nár aldym. Sońǵy kezderi meni bir suraq mazalap júr. Barlyq oqýlyqtarda Maǵjannyń ómirbaiany qysqa jazylatyn, tiisishne bir ǵana sóilemmen aiaqtalatyn.
Áli de solai. Onda: Maǵjan Jumabaev 1938 jyly naýryz aiynyń 19-y kúni qaitys bolǵan delinedi. Másele ádebiet kitaptary iaki Maǵjan týraly taraýdyń qalai aiaqtalýynda da emes, másele mynada bolyp otyr. Keiingi kezde “Repressiiada Maǵjan, Sáken, Mirjaqyptar tiri qalǵan” degen sózder aýyzdan-aýyzǵa aitylyp ta, jazba betterinde jarysa jazylyp ta júr. Jel turmasa – shótpiń basy qimyldamasy anyq. Sáken Seifýllin, Mirjaqyp Dýlatovtar týraly sál keiinirek. Qazir marjan jyrdyń iesi Maǵjan týraly hám onyń jumbaq ólimi jaily oqyǵan, estigenderimdi ortaǵa salmaqpyn. Iá, repressiia kezinde Alash jurty «Alashtyqtar» dep at qoiyp, aidar taqqan Maǵjan Jumabaev, Máskeýdiń Ádebiet institýtynda bilim alǵan zerdeli aqynǵa saiasattyń salqyny sezilmedi emes, sezildi. Sol kezdegi salqyn saiasatqa Maǵjan óz pikirin aityp, ustanymynan tanbaǵany úshin de bolshevikter qolynan kelgenderin aiap qalǵan joq. Bir emes birneshe ret túrmege japty, azaptap, qinap, soqqyǵa da jyqty.
1918 jyly alty aiǵa qamalǵany azdai, 1929 jyly 10 jylǵa taǵy da sottady. Onyń jeti jylyn Solovetsk kontslagerinde ótedi. Sosyn Maksim Gorkiidiń aralasýymen 1936 jyly bostandyq alady. Biraq bir jyldan soń-aq, 1937 jyldyń 30 jeltoqsanynda «Japon tyńshysy» degen jalamen qaita tutqyndalyp, eń aýyr jazaǵa kesilgeni tarihtan belgili. Olai bolsa, joǵarydaǵy sózder qaidan shyqty? Sonymen aldymda eki suraq tur. Birinshisi, «Maǵjan Jumabaev 1938 jyly atylmaǵan» degen sóz qaidan shyqty? Ekinshisi, Maǵjan Jumabaev 1938-de atylmaǵanyna kimder kýá, qandai dálel bar? Sonymen birinshi suraq: «Maǵjan Jumabaev 1938 jyly atylmaǵan» degen sóz qaidan shyqty? Eń áýeli bolyp «Men Maǵjandy kórdim» dep tarihty bir tóńkerip tastaǵan Baýyrjan MOMYShULY boldy.
Baýyrjan MOMYShULY: «MEN MAǴJANDY KÓRDIM…»
1948 jyly men Sibirdegi 59-brigada komandiriniń orynbasary bolyp taǵaiyndaldym. Kezekti áskeri jattyǵýlar ótkizip júrgen kezimde ný ormannyń arasynda otqa jylynyp otyrǵan bir top adamdy kórip, mańyna jaqyndadym. Kigen kiimderi birtúrli, ásili sottalǵandar bolý kerek. Olardan ózgesheleý, basynda túlki tymaǵy bar bir adam 10-15 metrdei jerde óz aldyna jylynyp otyr eken. Teginde qazaq siiaqty. Men soǵan jaqyndap kelip, qazaqsha «Assalaýmaǵaleikým!» dep sálem berdim. Ol meniń sálemimdi ernin jybyrlatyp qana qabyldap, túrime odyraia qarady da úndemei otyra berdi. «Bul ne qylǵan adam?» dep óz oiymdy jinap alǵansha, ol teris qarap otyrǵan kúiinde: – Maǵan jaqyndama, bálem juǵyp ketedi, – dedi. Sol kezde baryp meniń esime Maǵjan túsip, onyń óleńderin jatqa aita bastadym. Ol sál jibip: – Meniń jaǵdaiym qiyn ǵoi, maǵan jaqyndamaǵanyń durys bolady. Shamań kelse, meni elge jetkiz, – dedi. Men onyń qazaqtyń aqiyq aqyny Maǵjan ekenin bilip, shamam kelse kómekteskim keldi de: – Men on shaqty kúnniń kóleminde qaita oralamyn. Sol kezde daiyn bolyp turyńyz, – dedim. On shaqty kúnnen keiin ýaqytym bolmai, qaityp kele almadym. Bir aidan keiin kelsem, túrmeniń bastyǵy maǵan onyń sal aidap júrip sýǵa ketip qaitys bolǵandyǵyn aitty (Qaharman Baýyrjan Momyshuly, 98-bet.
Almaty, «Óner» baspasy, 2008 j.) Sózimiz dáleldi bolsyn. N.Quljanova atyndaǵy Torǵai gýmanitarlyq kolledjiniń 2-kýrs stýdenti ǵana bolatynmyn. Kezek ádebiet sabaǵy bolatyn. Pán muǵalimi – Kenjeahmetova Zámzágúl Seiitqyzy. Tanydyńyz ba? Bul kisini tanymasańyz myna kisini tanyrsyz? Seiit Kenjeahmetulyn aitamyn. Seiit Kenjeahmetuly men Zámzágúl apaidy ne úshin sabaqtastyra, bailanystyryp otyr dep oilap otyrǵan bolarsyz. Onda aitaiyn, Zámzágúl apai Seiit Kenjeahmetulynyń qyzy. Baýyrjan atamyzdy kózimen kórgen apaiymyz biri hám biregeii osy kisi.
Zámzágúl SEIITQYZY: «BAÝYRJAN ATAMYZDYŃ MAǴJANDY KÓRGENI RAS»
Zámzágúl apaidyń sabaǵy edi. Kóp kútpedik, keldi. Kelgennen-aq, «Maǵjan…» degeniń dep sóz bastady. Seiit Kenjeahmetulymen, iaǵni ákemmen Almatyǵa, jazýshylardyń bir jinalysyna bardym. Ol kezde áli bala edim. Bir kezde eki kisi eki qolynan demep bir kisini alyp kelip, oryndyǵyna otyrǵyzyp jatyr. Alyp deneli, iri kisi eken. Bala bolsam da, Baýyrjan atam ekenin birden bildim. Baýyrjan Momyshulynyń Maǵjandy kórgeni ras. Baýyrjan atam Maǵjandy alyp ketýshi edi, biraq Baýyrjan ata áskeri kiimde bolǵasyn, Maǵjan odan qorqyp qashyp ketken. Nege deseńder, Maǵjan ol kezde NKVD-dan kóp zorlyq-zombylyq kórgen bolatyn. Zámzágúl Seiitqyzy, sonshalyqty qorlaýyna «Tyńshy» dep tanylǵasyn ba, álde basqa da sebepteri bar ma? – Ol kezde «Úshtik» atty Odaq bolatyn. Kimde kim belsendilik tanyta bastasa boldy, «Úshtik» Odaq solardy aparyp qamaityn. «Úshtik» Odaq oiyna kelgenin istei alatyn. Bilik solardy boldy emes pe?.. Kóshede kele jatqan kez-kelgen kisige «Sen kýágersiń, mynda qolyńdy qoi» dep qol qoidyryp, sol qoldyń kúshimen «jemtikterin» «Sen, Sovet úkimetine qarsy shyqtyń» dep aparyp qamap, azaptap, sońynda atqan. Al, Maǵjannyń aiyby – óleńi. Olarǵa óleńderi úshin de aiyp taqty. Maǵjan basqa «Alashordalyqtarǵa» qaraǵanda óte bir sondai marjan tisti aqyn bolatyn. Maǵjandy qinaǵanda da tisin julyp qinaityn. Sondyqtan da bolar, tamaq ishe almai, ashtyqtan qaitty. Zámzágúl Seiitqyzy, sonda qazaq ziialylarynyń «satqyndyǵyna» kýágerlik etken kim? – …tanymaisyń ǵoi. Bir ótirikshi bolǵan. Torǵailyq. Ótiriksh bolǵanda da sýait edi. Ári araqqa jaqyndaý edi. Aty Aisa. NKVD-nyń adamdary Aisany ustap ákelip, «jempikterine» kýáger retinde qolyn qoidyryp alyp jibere salatyn. Solai qanshama adamdyuryp-soqty, qanshamasyn jazyqsyz qamady, qanshamasyn atyp ta tastady. (Tómen qarai qarap, muńaiǵan qalpynda «Jer habar bermesin» dep, bir kúrsinip aldy) «Maǵjan 1938 jyly atyldy» degen pikirge myqtap bekingen bolsańyz, taǵy bir dálel keltireiin. Dálel emes, kýáger. Joq, siz oilaǵandai emes, kózi tiri. Jasy toqsandy alqymdaǵan Abdýlla Abdrahmanov aqsaqal.
Abdýlla ÁBDIRAHMANOV: 1951 JALǴA DEIIN MEN MAǴJANMEN KOLYMADAǴY BERELE LAGERINDE BIRGE BOLDYM
Abdýlla Ábdirahmanov 1921 jyly Atyraý oblysynyń Jyloi aýdanyna qarasty Aqkiiztoǵai aýylynda dúnege kelgen. Ol kezde bul jer Amangeldi aýyl soveti dep atalǵan. Ákesi Ábdrahman Aiǵyrov osy mańdaǵy 1800 jyldary salynǵan belgili Dúiseke ata meshitinde bilim alǵan, qazirgi tilmen aitqan diplomdy dini maman bolǵan. – 1938 jyly aldymen ákemdi ustady. «Halyq jaýy» dep bir túnde ustalǵan 27 adammen birge Gýrevtegi NKVD abaqtysynda 9 ai tergeý-tekserýden ótkizgen soń maǵan beimálim sebeppen bosatty. Alaida keiin kolhozdyń at-esegin baǵyp kúneltip júrgen ákemdi soǵys bastalǵan tusta 1941 jyly qaita ustap áketti. Keiin NKVD túrmesinde Shymkentte ólgenin bildim. Beibit zaman týǵan soń Shymkenttegi saiasi qurbandar jerlengen orynǵa baryp duǵa qylyp, osy jerde ákem jatyr dep, sol qorymǵa belgi qoiyp kettim,-deidi ol.
NKVD ONY «JAPON TYŃShYSY» DEP TANYDY
Soǵys jyldary Abdýlla aqsaqal Qosshaǵyl kenishinde operator bolyp jumys istegen edi. “Bári – maidan úshin, bári – jeńis úshin!” degen uranmen bel sheshpei eńbek etken 22 jastaǵy jas jigit eshteńeden aianyp qalmaǵan-dy. Soǵys aiaqtalǵan soń da sol kásibinen tanbaǵan. Sóitse, repressiianyń qandy sheńgeli áli tynshymapty, tartar azaby da áli alda eken. 1948 jylǵy maýsymnyń 6-sy kúni túnde NKVD jendetteri ony da alyp ketedi. – Bir ai abaqtyda ustaǵan soń, etappen aidalyp kete bardym. Sot maǵan “ákesi – halyq jaýy, ózi – Japoniianyń agenti, Irannyń desanty” degen kiná taqty. Al men bar bolǵany 3 klastyq bilimim bar, Japoniia men Iran turmaq, Gýrevten attap shyqpaǵan adammyn. Ony kimge dálel qylyp aitasyń? – deidi Abýlla Ábdirahmanov. – Jendetter moiyndamasyńa qoimaidy. Tyrnaǵyńnyń astyna ine tyǵyp, qaita-qaita uryp-soǵady. Kúni boiǵy jaýaptan ábden álsirep, esiń tanyp qulaisyń. Ústińe shelekpen muzdai sý quiady, silkinip qaita túregelesiń. Buny endi qaityp kórsetpesin. Bul týraly tipti aitýǵa tyiym salynǵan, “jazańdy bizde ótegeniń týraly eshkimge aitpaisyń” dep qol qoidyryp alady. Osylaisha “japondyq tyńshy” jazasyn óteý úshin Magadan oblysynyń Sýsýmansk aýdanyna attanady. Abdýlla Ábdirahmanov ózi tarqatyp aitpaǵanymen, áńgimesinen ol sol kezde SSSR-degi eń aýyqymdy sanalatyn Magadan oblysyndaǵy Dalstroi – jol jáne óndiristik qurylys tresi júiesindegi ZapLag-ta bolǵany-aý dep shamaladym. ZapLag 01.04.32j. ashylǵannan beri birneshe márte qaita uiymdastyrylǵan SevVostLag quramynda bolǵan. – Maǵan «ákesi halyq jaýy, ózi Japoniianyń agenti, Irannyń desanty» degen aiyp taǵady. Al men bar bolǵany 3 klastyq bilimim bar, Japoniia men Iran turmaq Gýrevten attap shyqpaǵan adammyn. Ony kimge dálel qylyp aitasyń? –deidi Abdýlla Ábdirahmanov. – Árine tergeýshige kinásizdigimdi aityp túsindirýge tyrystym. Biraq ony tyńdaǵan eshkim boldy, olardyń maqsaty moiyndatýǵa qol jetkizý. Kúni boiǵy jaýaptan ábden álsirep, esiń tanyp qulaisyń. Ústińe shelekpen muzdai sý quiady, silkinip qaita túregelesiń. Tyrnaǵyńnyń astyna ine tyǵyp, uryp-soǵady. Ne úshin?! Bul azapqa eshkim de tózbeidi, birneshe kúnnen soń, bergen qaǵazdaryna qol qoidym. Bir aidan soń Abdýlla Ábdirahmanovty Gýrev oblystyq soty SSSR QK 58-babynyń 10,14-tarmaqtarymen túzeý-eńbek lagerine 10 jylǵa aidaýǵa jiberiledi. Osylaisha «japondyq tyńshy» jazasyn óteýge Magadanǵa attanady. – Meni Sýsýmansk mańyndaǵy altyn óndiretin kenishte qara jumysqa saldy. Ol jerde 9 ai qys, 3 ai jaz bolatyn edi. Sondyqtan qys boiyna jerdi qazyp topyraqty úie beretin edik te, jaz shyǵyp, jer jibigende qummen aralasa shyqqan altyndy súzgiden ótkizetinbiz. Arasynda 6 ai Chýkotkada da jumysta bolyp, keri oraldyq,- dep eske alady deidi aqsaqalmen tildeken Saniia TOIKEN.
ABBÝLLA AQQSAQAL MAǴJANNYŃ QABIRIN IZDEP, MAGADANǴA DA BARDY
Osy kúnge deiin «Maǵjan aqyn 1938 jyly atyldy» delinip kelgenimen, onymen soǵystan keiingi Kolyma lagerlerinde birge bolǵan Abdýlla Ábdirahmanov aqynnyń ashtyq pen aýrýdan 1951 jyly qalai kózjumǵanyn kórgenin aitqan. Osy materialdan soń Maǵjan Jumabaevtyń qabirin izdeýge arnalǵan ekspeditsiia Reseidiń Magadan oblysyna baryp qaitty. Delegatsiiany «Jas Alash» gazetiniń bas redaktory Rysbek SÁRSENBAI basqardy. Onyń quramynda «AJ» tilshisi men qulsarylyq Abdýlla Ábdirahmanovtan basqa da Maǵjan aqynnyń týystary Raihan JUMABAEVA jáne Sháizada BEKIShEVALAR boldy. Magadanda bolǵanda Abdýlla aqsaqal áńgimesin qaita órbitip: – Kóz aldymnan bári kino qusap zaýlap ótti. Osy jerde altyn qazdyq, ony myna ózende jýdyq. Úsh ai jazda altyndy súzip úlgerýiń kerek. Qysta sýyq 60 graýdsqa deiin barady. Bet qaratpaityn aiaz bastalady, – deidi Abdýlla ata. Atanyń kórsetýimen aqyn turǵan baraktardyń eski jurtyna bet aldyq. Ol qiqy-jiqy salynǵan jer úilerdiń arasymen júrip ketti. – Osy tus, myna jerde qatar qatar bizdiń baraktar turdy. Al qasymyzdaǵy eńsesi biik barakta Maǵjan Jumabaev turdy. Mynaý aýla bolǵan, ara-arasynda tiip qashyp til qatysatynbyz, – dedi ata kózi jasqa tola. – Kózi jumylǵandardyń bárin aparyp, osy mańǵa kóme salatyn. Onyń eshqaisysyn bólip, arýlap jerlemeidi. Tek ishindegi ataqty zektarǵa ǵana basyna belgi ornatatyn. Onda da qada qaǵylyp, esimi ǵana jazylatyn. Durystap qarańdarshy, «1951 jyl. Sergei ne Aleksei» degen jazýdy kórsetseńder bolǵany. Maǵjandy sol tusqa kómgen, – degen Abdýlla ata bizdi artqa tastap zirattardy aralap ketti.
– Maǵjan Jumabaevtyń júris-turysy, sóileý máneri qandai edi? – Maǵjan kerbez júretin (ata onyń júrisin salyp keltirdi). Sóilegende adamǵa tike qaramai, moiynyn bir jaǵyna buryp, qyryndaý otyratyn. Daýsy jumsaq, biiazy edi. – Maǵjan aitqan áńgimelerden esińizde ne qaldy? – «Alash» partiiasynyń múshesi bolǵanyn, onyń basshylary men qoldaýshylarynyń túgel derliktei qýǵyndalyp, qamalǵanyn aitqany oiymda qalypty. Jumabai Shaiahmetov – Stalinniń oń qoly bolmaq, Sábit Muqanov – Goloshekinniń sol qoly bolmaq, Asqar Toqmaǵambetov – Máikevskii (Maiakovskii degeni – S.T.)- bolmaq kórinedi deitin. Sábit Muqanovtyń túrin bir kórsem deýshi edi. Nege olai deitinin ishtei uǵatynbyz. – Odan basqa ne áńgimesi esińizde saqtaldy? -Sábitten zábir kórgen aý shamasy. Qazaq ziialylaryna jasalǵan qiianattardyń shet jaǵasyn shyǵaratyn. Qasyndaǵylardyń jaý bolyp shyqqanyn aitatyn edi. Birinshi ret Sibir jaqta otyryp kelgen eken. Elde júrgeninde Sábit Muqanov járdem etip, jumysqa aldyrypty. Keiin «bul shirigen jumyrtqa taǵy shirip jatyr» dep habarlapty. Sony aitatyn. Ol (S.Muqanov – C.T.) mádeniet, óner salasyndaǵy barlyǵyn sottatty, tek jalǵyz kisini alyp qaldy dedi. Onysy ridáksiiada bastyq bolypty, Túrkimenstan jaqtyń týmasy bolǵan. – Maǵjan Jumabaevtyń qaitys bolǵanyn qalai bildińiz? – Erteńgisin jumysqa apararda sapta turǵanbyz. Onyń qaitys bolǵanyn estidik. Ólikterdi jerleitin arnaiy adamdar bolady. Solardyń áketip bara jatqanyn kórdim. Qasyna baryp qoshtasýǵa, jerlesýge kúzetshi ásker jibermedi. Ishtei qamyǵyp, kózge jas aldym. – Maǵjannyń ólimine ne sebep boldy? – Ol azapty kóp kórgendikten densaýlyǵy nashar edi. Jumysqa shyqpai, aýyryp jatqandarǵa 400gr. nan ǵana beretin. Biz oǵan artylǵan nanymyzdy,shaiymyzdy aparyp beretinbiz. Shifer qainatyp ishetin. Óler aldynda isinip, keýinip, tórt taǵandap júre almai qaldy. Tisteriniń bári bosap, iekteri as jegizbeitin. Tsingamen aýyrdy. Ómirden solai ótti. – Maǵjannyń qandai óleńder jazǵanyn bilesiz be? – Men ózim saýatsyz adammyn. Onyń úlken aqyn ekendigin keiin bildim ǵoi. Aýrýdan arylmasyn bildi me, aýylǵa jete almasyn oilady ma, bir kúni bir syrty qaptalǵan, sý ótpesin dep jazý jazylǵan, qoldan jasalǵan bloknotyn berdi. Kóbin jáditshe jáne keiingi árippen jazǵan eken, men oqi almadym. Ony «Almatydanmyn degen qazaqqa berersiń» dep amanattaǵan edi. Elge jeterde poezda uiyqtap qalyp urlatyp aldym. Buǵan áli kúnge deiin ókinem ( ata ókinishti únmen ózin jazǵyra sóiledi, kúiindi). (http://azh.kz/kz/news/view/1541)
Joǵaryda beitanys esimderdi baiqaǵan bolarsyz? Qaisy deseńiz esińizge túsireiin «Maǵjan aqynnyń týystary…» dep keletin jeri bar emes pe? Sol tusta Raihan JUMABAEVA degen esimdi baiqaǵan bolarsyz? Kim deseńiz aitaiyn, Raihan apaiymyz, Maǵjan Jumabaevtyń nemere qaryndasy. Inisi Qalijannyń qyzy. «Jas Alash» gazetiniń bas redaktory Rysbek SÁRSENBAI bastaǵan delegatsiiamen birge Maǵjan atasynyń qabirin izdep Kolymaǵa jolǵa shyqty.
Raihan JUMABAEVA: KÚTPEGEN HABAR KOLYMAǴA JOL TARTTYRDY
– Men Maǵjannyń týǵan inisi Qalijannyń qyzymyn, atym Raihan, – dep bastady áńgimesin seksenge kelip qalsa da, ajaryn bermegen apamyz. – Átteń, dúnie-ai, aqyn aǵanyń ózinen tikelei urpaq qalǵan joq, biraq týys-týma, jalpy Jumabaevtar áýletinen Maǵjan aǵanyń bar-joǵyn túgendep júrgen Qyzyljarda, iaǵni týǵan jerinde Tasbolat degen inisiniń uly ekeýmiz ǵana. Meniń jasym bolsa – mynaý, 77-demin, kárilik kún sanap óz degenin jasatyp, aýrý-syrqaý degender shyǵa beredi eken ǵoi. Byltyr tamyz aiynda qatty aýyryp, jansaqtaý bóliminde jatqanmyn. Sál betim beri qaraǵan shaqta maǵan Saiat Jansúgirov habarlasty. Bilesizder ǵoi, Iliiastai aǵamyzdyń uly. Ekeýmiz jaqyn dos, syrlaspyz. Habarlasty da, halimniń birshama jaqsy ekenin sózimnen, daýsymnan bilgen soń: «31 mamyrdaǵy «Jas Alashty» oqydyń ba?» dep surady. Aýyryp jatyp oqi almai qalyp edim, áitpese kúndelikti baspasózdi qadaǵalap otyramyz ǵoi. Aýrýhanadan shyqqan boida álgi gazetti taýyp, oqydym. Sóitsem, onda Atyraýdyń Qulsarysynda turatyn Abdolla Ábdirahmanov atty 92 jastaǵy qart kisi kezinde óziniń Magadanda, Kolyma lagerinde Maǵjan aǵammen birge otyrǵanyn aitypty. Álgini oqyǵanda tóbemnen bireý muzdai sý quiyp jibergendei sileiip otyryppyn da qalyppyn. Mássaǵan, 1938 jyly atylyp ketti dep júrgen aǵamyz bertinge, 1951 jylǵa deiin tiri bolypty. Óz kózimen kórgen adam mine tur. «Eger týystary bolsa, tipti sol Maǵjan jerlengen jerdi aparyp kórsetip, kórgen-bilgenderimdi aitar edim, aqyn amanaty áli kúnge moinymda tur, kúni erteń arǵy dúnielik bolyp ketsem, ol amanat moinymda ketedi, ekinshiden, qiianat jasaǵan bolyp tabylam», – degen qariia sózinen soń óshkenim janyp, ólgenim tirilgendei egilip jylap aldym. Ol kisige sol sátten bastap rizamyn, jasyna qaramai, bizdi sonaý jer túbindegi Magadanǵa bastap aparǵanyna da tipti tánti boldym. Tipti 92 jastaǵy ol kisi túgil, 77-degi meniń ózimniń sondai uzaq jolǵa shyǵam degenime balalarym «bes minýty kem 80-desiz, aýrýhanadan shyqqanyńyz da keshe» dep qarsy boldy. Sonda da boi bermei «Men báribir baramyn, osydan Maǵjan aǵam úshin jolda ólip ketsem, armanym joq» dedim. Rasynda, jol alys ta aýyr eken, qazaq tekke «itjekken» atamaǵan ǵoi: Máskeýge deiin ushaqpen tórt saǵat, ary qarai Magadanǵa deiin 12 saǵat ushtyq. Magadannyń gýbernatory qaita qudaiyna qaraǵan azamat eken, ári qarai Kolymadaǵy lagerge deiin taǵy 650 shaqyrym kedir-budyr jolǵa tótep beretin kólik pen qasymyzǵa jol bastaýshy adam qosyp berdi. Áiteýir, áýpirimdep it arqasy qiiandaǵy Sýsýman aýdanyna da jettik qoi. Aýyldyń aty da qazaqshaǵa uqsaidy eken ózi, Bereleh dep atalady. Ábekeń, Abdolla aǵamyz, ózi otyrǵan lagerdi kórgende jylap jiberdi. Bir kezderi kórgen azaby, tozaǵy esine túsken shyǵar. Maǵjan aǵamen sol jerde otyrǵanyn, qalai kórgenin aityp berdi. «Qai qiyrda júrse de, adam óz qanyn izdeidi eken ǵoi, lagerden ózim sekildi qazaqty kezdestirgende aýylymdy kórgendei eljirep, kózime jas kelgenin, sol sáttegi sezimdi tilmen jetkize almaimyn. Al Maǵjan aǵanyń boiynan aqsúiektigi bilinip turatyn iaǵni qandai azap kórip, qandai jaman jerde júrse de, tektiligi bilinip turatyn. Qaita-qaita «Sábittiń kózine bir qarar ma edi, shirkin» dep aitatyn», – deidi redaktsiiaǵa bergen suhbatynda. – Sonda Maǵjan aǵamyz lagerde qashannan bastap otyrǵan? – degen redaktsiia suraǵyna:
– «Atyldy» dep shyǵarǵan 1938 jyldan 1951 jylǵa deiin sol azap lagerinde júrgenge uqsaidy. Bul derektiń shyndyǵyn rastaityn bir adam da bar, ol – ótirik aitýy ekitalai qazaqtyń qaharman batyry Baýyrjan Momyshuly. 1948 jyly soǵys bitken soń da áskeri tapsyrmalarmen júrip sol Magadan jerine joly tússe kerek. Sonda «osyndaǵy azap lagerinde qazaqtyń bir aqyny aidaýda júr» degen áńgimeni estip, áýeli estigen álgi derektiń rastyǵyna kóz jetkizý úshin, ekinshiden, onyń kim ekenin anyqtaý úshin barypty. Sol jerde Maǵjan aqyndy kórip, tańǵalyp ári onyń aianyshty haline jany ashyp, namysy kelip, elge barysymen shyǵaryp alýǵa kirispek bolady. Biraq ony sezip qoiǵan sol kezdegi basshylyq Baýkeńdi shuǵyl áskeri buiryqpen basqa jerge jiberedi de, sol boiyna ekeýi kezdese almai qalady. Ábekeńniń aitýy boiynsha, Maǵjan lagerde 1951 jylǵa deiin otyrypty. «Bir kúni, – deidi Ábekeń, – Maǵjannyń tipti júrýge shamasy kelmei, eńbektep qaldy». Qasyna baryp hal suraǵan eken: «Aiaqtarym isinip ketip, basa almai turmyn, eńbektemeske laj joq» dep, sol eńbektegen kúii qara jumysyn istei beripti. Qalai aýyrmasyn, ózi ol jerdiń qysy adam tózgisiz, 50-60 gradýs sýyq, odan muzdy sýdyń túbinen qum aldyryp, ol qumdy eletip, altyn izdetedi eken. Al beretin tamaqtary kúnine nebary 400 gramm nan ǵana. Aýyrmai qaitsin? Sóitip júrgende kóp uzamai Ábekeń tańerteń dalaǵa shyqqanda sondaǵylardyń aýzynan «Magjan ýmer» degen qaraly habardy estigen. Júgire jetkende, eń aianyshtysy sol, ony «qazaqtyń sondai bir betkeustar tulǵasy-aý» degen eshkim joq, kúrekpen alyp, ary ysyra salǵan. Jalpy, lagerde kim ólse de, olardyń jansyz denesine qarap, rásimin jasaýǵa eshkimniń qulqy da, múmkindigi de bolmaityndyqtan, jan-tásilim etkender sol qulaǵan jerinde qala beredi eken. Keiin baryp olardy jinap áketip, bir jerge toptap kóme salady. Sony estigende qalai jylamaiyn?! – deidi alashainasy.kz suhbatynda. (http://alashainasy.kz/tan/33095/) Maǵjan atamyzdy kózimen kórgen Baýyrjan atamyzdy, Baýrjan atamyzdyń Maǵjandy kórgenin rastaǵan Zámzágúl Seiitqyzynyń da, tipti Maǵjanmen azap koloniiasynda birge bolǵan Abdýlla Abdrahmanovtyń da sózin Sheriazdan Eleýkenov «Onyń bári – laqap áńgime» dep joqqa shyǵardy. Sheriazdan ELEÝKENOV, «Maǵjan» atty monografiialyq zertteýi úshin Memlekettik syilyq alǵan ádebietshi-ǵalym. Ol kisiniń pikirnshe joǵarydaǵy derekter, «tiri» kýágerler, aitylǵan derekterdiń barlyǵy da – laqap áńgime.
Sheriazdan ELEÝKENOV: ONYŃ BÁRI – LAQAP ÁŃGIME
– 1995 jyly shyqqan monografiiamda men Maǵjannyń qai jyly, qai kúni atylǵany týraly 8-bólimniń anyqtama qaǵazyn kórsettim. Al «Maǵjan keiingi jyldary da tiri bolǵan» degen áńgimelerdiń bári ótirik. Eshkimniń eshqandai deregi joq, birinen biri estigen, «anaý aitypty», «mynaý aitypty» degen laqap áńgime ánsheiin. Bizde onyń atylǵany týraly naqty qujat bar. Baýyrjannyń ony qai kezde kórip júrgenin men bilmeimin. Maǵjan 1938 jyly atylǵan. (http://abai.kz/node/5542) Osy oraida tarihshy-ǵalym Talas Omarbekovty aita ketpeý múmkin emes. Ol kisiniń oiynsha eshtemeni de dáleldeý múmkin emes.
Talas OMARBEKOV, tarihshy-ǵalym: BÁRI BIR EShNÁRENI DÁLELDEÝ MÚMKIN EMES
– Baýyrjan Momyshulynyń Maǵjandy kórgeni týraly esteligi bary ras. Biraq búkil qujattarda «Maǵjan Jumabaev 1938 jyly atyldy» dep aitylady, solai qabyldanǵan. Endi kelip «Olai emes eken, Maǵjan atylmapty» degen áńgime shyǵarýdyń ne qajeti bar?! Báribir eshteńeni dáleldeý múmkin emes. Jalpy, repressiia týraly ashylmaǵan aqiqat, aitylmaǵan áńgime qalǵan joq. Bári jazyldy, aityldy. Maǵjan aqtaldy, kitaptary shyǵyp jatyr. Basqa ne kerek endi?! (http://abai.kz/node/5542)
Qosh, sonymen joǵarydaǵy pikirlerdi salystyraiyq. Sizge túsinikti olý úshin kesteni sóileteiin. Siz muqiiat qarańyz.
«Maǵjan Jumabae 1938 jyly atylǵan joq», «Maǵjan Jumabaev 1938 jyly atyldy»«Atylmsyn» meili «atylmasyn» 1. Baýyrjan Momyshuly: «Men Maǵjandy kórdim…»1. Sheriazdan Eleýkenov: «Onyń bári – laqap áńgime»1. Talas Omarbekov: «Báribir eshteńeni dáleldeý múmkin emes»2. Abdýlla Abdrahmanov: «1951 jylǵa deiin men Maǵjanmen Kolymadaǵy Bereleh lagerinde birge boldym» 3. Raihan Jumabaeva: «Atyldy» dep shyǵarǵan 1938 jyldan 1951 jylǵa deiin sol azap lagerinde júrgenge uqsaidy» 4. Shaizada Bekisheva: «Dáiek tolyq tabylǵanda uly aqynnyń NKVD jendetteri qolynan emes, Kolyma túrmesinde qaza bolǵany týraly anyq aitylatyn bolady.» 5. Zámzágúl Seiitqyzy: «Baýyrjan atamyzdyń Maǵjandy kórgeni ras» Ortaq esep.511 Sonymen, basqa – basqa, siz qandai oiǵa toqtadyńyz? Sizdiń she Maǵjan qai jyly qaitqan? Birden jaýap bere almaisyz…
TÚIIN. Maǵjan Jumabaev 1938 jyly qaza tapty. Biz ádebietti, ádebietti bolǵanda da qazaq ádebietin osylai oqyp kelemiz. Sebebi ustazdarymyz bizge osylai úiretti. Ustazdarymyzǵa da osylai úiretken bolar, sirá. Al biz she? Ózimiz «ótirik» oqyǵanymyzben qoimai, erteń kiingi urpaqqa «ótirik» ádebietti oqytamyz. Meniń mamandyǵym muǵalim. Mektep tabaldyryǵyn endi ǵana attaǵan búldirshinderimiz bizderden árip úirenip, ana tilderimen tanysady. Ana tili bastalǵan sátten-aq keiingi ádebiet ókilderi osy Maǵjandarmen tanysady. Sonda olarǵa da «ótirik» aitamyz ba? «Ótiriktik quiryǵy bir-aq tutam» degen de sóz bar. Men bir ǵana qazaq ziialysynyń ómirin qozǵap, qazbaladym. Tek bir ǵana Alash ziialysynyń ómirinde qanshama bylyq, qanshama ótirik. Al basqa da qazaq ziialylaryn ne isteimiz? Álde tarihshy-ǵalym Talas Omarbekov siiaqty «Bári-bir eshteńeni dáleldei almaimyz», dep jabýly qazandy jabýly kúiinde qaldyramyz ba?
Siz ne deisiz?
Nurbol QABI.
Arqalyq qalasy
