ماعجاننىڭ جۇمباق ٶلٸمٸ تۋرالى اڭىز بەن اقيقات

ەلٸ دە سولاي. وندا: ماعجان جۇماباەۆ 1938 جىلى ناۋرىز ايىنىڭ 19-ى كٷنٸ قايتىس بولعان دەلٸنەدٸ. مەسەلە ەدەبيەت كٸتاپتارى ياكي ماعجان تۋرالى تاراۋدىڭ قالاي اياقتالۋىندا دا ەمەس, مەسەلە مىنادا بولىپ وتىر. كەيٸنگٸ كەزدە “رەپرەسسييادا ماعجان, سەكەن, مٸرجاقىپتار تٸرٸ قالعان” دەگەن سٶزدەر اۋىزدان-اۋىزعا ايتىلىپ تا, جازبا بەتتەرٸندە جارىسا جازىلىپ تا جٷر. جەل تۇرماسا – شٶتپٸڭ باسى قيمىلداماسى انىق. سەكەن سەيفۋللين, مٸرجاقىپ دۋلاتوۆتار تۋرالى سەل كەيٸنٸرەك. قازٸر مارجان جىردىڭ يەسٸ ماعجان تۋرالى ھەم ونىڭ جۇمباق ٶلٸمٸ جايلى وقىعان, ەستٸگەندەرٸمدٸ ورتاعا سالماقپىن. يە, رەپرەسسييا كەزٸندە الاش جۇرتى «الاشتىقتار» دەپ ات قويىپ, ايدار تاققان ماعجان جۇماباەۆ, مەسكەۋدٸڭ ەدەبيەت ينستيتۋتىندا بٸلٸم العان زەردەلٸ اقىنعا ساياساتتىڭ سالقىنى سەزٸلمەدٸ ەمەس, سەزٸلدٸ. سول كەزدەگٸ سالقىن ساياساتقا ماعجان ٶز پٸكٸرٸن ايتىپ, ۇستانىمىنان تانباعانى ٷشٸن دە بولشەۆيكتەر قولىنان كەلگەندەرٸن اياپ قالعان جوق. بٸر ەمەس بٸرنەشە رەت تٷرمەگە جاپتى, ازاپتاپ, قيناپ, سوققىعا دا جىقتى.

1918 جىلى التى ايعا قامالعانى ازداي, 1929 جىلى 10 جىلعا تاعى دا سوتتادى. ونىڭ جەتٸ جىلىن سولوۆەتسك كونتسلاگەرٸندە ٶتەدٸ. سوسىن ماكسيم گوركييدٸڭ ارالاسۋىمەن 1936 جىلى بوستاندىق الادى. بٸراق بٸر جىلدان سوڭ-اق, 1937 جىلدىڭ 30 جەلتوقسانىندا «جاپون تىڭشىسى» دەگەن جالامەن قايتا تۇتقىندالىپ, ەڭ اۋىر جازاعا كەسٸلگەنٸ تاريحتان بەلگٸلٸ. ولاي بولسا, جوعارىداعى سٶزدەر قايدان شىقتى? سونىمەن الدىمدا ەكٸ سۇراق تۇر. بٸرٸنشٸسٸ, «ماعجان جۇماباەۆ 1938 جىلى اتىلماعان» دەگەن سٶز قايدان شىقتى? ەكٸنشٸسٸ, ماعجان جۇماباەۆ 1938-دە اتىلماعانىنا كٸمدەر كۋە, قانداي دەلەل بار? سونىمەن بٸرٸنشٸ سۇراق: «ماعجان جۇماباەۆ 1938 جىلى اتىلماعان» دەگەن سٶز قايدان شىقتى? ەڭ ەۋەلٸ بولىپ «مەن ماعجاندى كٶردٸم» دەپ تاريحتى بٸر تٶڭكەرٸپ تاستاعان باۋىرجان مومىشۇلى بولدى.

باۋىرجان مومىشۇلى: «مەن ماعجاندى كٶردٸم…»

1948 جىلى مەن سٸبٸردەگٸ 59-بريگادا كومانديرٸنٸڭ ورىنباسارى بولىپ تاعايىندالدىم. كەزەكتٸ ەسكەري جاتتىعۋلار ٶتكٸزٸپ جٷرگەن كەزٸمدە نۋ ورماننىڭ اراسىندا وتقا جىلىنىپ وتىرعان بٸر توپ ادامدى كٶرٸپ, ماڭىنا جاقىندادىم. كيگەن كيٸمدەرٸ بٸرتٷرلٸ, ەسٸلٸ سوتتالعاندار بولۋ كەرەك. ولاردان ٶزگەشەلەۋ, باسىندا تٷلكٸ تىماعى بار بٸر ادام 10-15 مەتردەي جەردە ٶز الدىنا جىلىنىپ وتىر ەكەن. تەگٸندە قازاق سيياقتى. مەن سوعان جاقىنداپ كەلٸپ, قازاقشا «اسسالاۋماعالەيكۋم!» دەپ سەلەم بەردٸم. ول مەنٸڭ سەلەمٸمدٸ ەرنٸن جىبىرلاتىپ قانا قابىلداپ, تٷرٸمە ودىرايا قارادى دا ٷندەمەي وتىرا بەردٸ. «بۇل نە قىلعان ادام?» دەپ ٶز ويىمدى جيناپ العانشا, ول تەرٸس قاراپ وتىرعان كٷيٸندە: – ماعان جاقىنداما, بەلەم جۇعىپ كەتەدٸ, – دەدٸ. سول كەزدە بارىپ مەنٸڭ ەسٸمە ماعجان تٷسٸپ, ونىڭ ٶلەڭدەرٸن جاتقا ايتا باستادىم. ول سەل جٸبٸپ: – مەنٸڭ جاعدايىم قيىن عوي, ماعان جاقىنداماعانىڭ دۇرىس بولادى. شاماڭ كەلسە, مەنٸ ەلگە جەتكٸز, – دەدٸ. مەن ونىڭ قازاقتىڭ اقيىق اقىنى ماعجان ەكەنٸن بٸلٸپ, شامام كەلسە كٶمەكتەسكٸم كەلدٸ دە: – مەن ون شاقتى كٷننٸڭ كٶلەمٸندە قايتا ورالامىن. سول كەزدە دايىن بولىپ تۇرىڭىز, – دەدٸم. ون شاقتى كٷننەن كەيٸن ۋاقىتىم بولماي, قايتىپ كەلە المادىم. بٸر ايدان كەيٸن كەلسەم, تٷرمەنٸڭ باستىعى ماعان ونىڭ سال ايداپ جٷرٸپ سۋعا كەتٸپ قايتىس بولعاندىعىن ايتتى (قاھارمان باۋىرجان مومىشۇلى, 98-بەت.

الماتى, «ٶنەر» باسپاسى, 2008 ج.) سٶزٸمٸز دەلەلدٸ بولسىن. ن.قۇلجانوۆا اتىنداعى تورعاي گۋمانيتارلىق كوللەدجٸنٸڭ 2-كۋرس ستۋدەنتٸ عانا بولاتىنمىن. كەزەك ەدەبيەت ساباعى بولاتىن. پەن مۇعالٸمٸ – كەنجەاحمەتوۆا زەمزەگٷل سەيٸتقىزى. تانىدىڭىز با? بۇل كٸسٸنٸ تانىماساڭىز مىنا كٸسٸنٸ تانىرسىز? سەيٸت كەنجەاحمەتۇلىن ايتامىن. سەيٸت كەنجەاحمەتۇلى مەن زەمزەگٷل اپايدى نە ٷشٸن ساباقتاستىرا, بايلانىستىرىپ وتىر دەپ ويلاپ وتىرعان بولارسىز. وندا ايتايىن, زەمزەگٷل اپاي سەيٸت كەنجەاحمەتۇلىنىڭ قىزى. باۋىرجان اتامىزدى كٶزٸمەن كٶرگەن اپايىمىز بٸرٸ ھەم بٸرەگەيٸ وسى كٸسٸ.

زەمزەگٷل سەيٸتقىزى: «باۋىرجان اتامىزدىڭ ماعجاندى كٶرگەنٸ راس»

زەمزەگٷل اپايدىڭ ساباعى ەدٸ. كٶپ كٷتپەدٸك, كەلدٸ. كەلگەننەن-اق, «ماعجان…» دەگەنٸڭ دەپ سٶز باستادى. سەيٸت كەنجەاحمەتۇلىمەن, ياعني ەكەممەن الماتىعا, جازۋشىلاردىڭ بٸر جينالىسىنا باردىم. ول كەزدە ەلٸ بالا ەدٸم. بٸر كەزدە ەكٸ كٸسٸ ەكٸ قولىنان دەمەپ بٸر كٸسٸنٸ الىپ كەلٸپ, ورىندىعىنا وتىرعىزىپ جاتىر. الىپ دەنەلٸ, ٸرٸ كٸسٸ ەكەن. بالا بولسام دا, باۋىرجان اتام ەكەنٸن بٸردەن بٸلدٸم. باۋىرجان مومىشۇلىنىڭ ماعجاندى كٶرگەنٸ راس. باۋىرجان اتام ماعجاندى الىپ كەتۋشٸ ەدٸ, بٸراق باۋىرجان اتا ەسكەري كيٸمدە بولعاسىن, ماعجان ودان قورقىپ قاشىپ كەتكەن. نەگە دەسەڭدەر, ماعجان ول كەزدە نكۆد-دان كٶپ زورلىق-زومبىلىق كٶرگەن بولاتىن. زەمزەگٷل سەيٸتقىزى, سونشالىقتى قورلاۋىنا «تىڭشى» دەپ تانىلعاسىن با, ەلدە باسقا دا سەبەپتەرٸ بار ما? – ول كەزدە «ٷشتٸك» اتتى وداق بولاتىن. كٸمدە كٸم بەلسەندٸلٸك تانىتا باستاسا بولدى, «ٷشتٸك» وداق سولاردى اپارىپ قامايتىن. «ٷشتٸك» وداق ويىنا كەلگەنٸن ٸستەي الاتىن. بيلٸك سولاردى بولدى ەمەس پە?.. كٶشەدە كەلە جاتقان كەز-كەلگەن كٸسٸگە «سەن كۋەگەرسٸڭ, مىندا قولىڭدى قوي» دەپ قول قويدىرىپ, سول قولدىڭ كٷشٸمەن «جەمتٸكتەرٸن» «سەن, سوۆەت ٷكٸمەتٸنە قارسى شىقتىڭ» دەپ اپارىپ قاماپ, ازاپتاپ, سوڭىندا اتقان. ال, ماعجاننىڭ ايىبى – ٶلەڭٸ. ولارعا ٶلەڭدەرٸ ٷشٸن دە ايىپ تاقتى. ماعجان باسقا «الاشوردالىقتارعا» قاراعاندا ٶتە بٸر سونداي مارجان تٸستٸ اقىن بولاتىن. ماعجاندى قيناعاندا دا تٸسٸن جۇلىپ قينايتىن. سوندىقتان دا بولار, تاماق ٸشە الماي, اشتىقتان قايتتى. زەمزەگٷل سەيٸتقىزى, سوندا قازاق زييالىلارىنىڭ «ساتقىندىعىنا» كۋەگەرلٸك ەتكەن كٸم? – …تانىمايسىڭ عوي. بٸر ٶتٸرٸكشٸ بولعان. تورعايلىق. ٶتٸرٸكش بولعاندا دا سۋايت ەدٸ. ەرٸ اراققا جاقىنداۋ ەدٸ. اتى ايسا. نكۆد-نىڭ ادامدارى ايسانى ۇستاپ ەكەلٸپ, «جەمپٸكتەرٸنە» كۋەگەر رەتٸندە قولىن قويدىرىپ الىپ جٸبەرە سالاتىن. سولاي قانشاما ادامدىۇرىپ-سوقتى, قانشاماسىن جازىقسىز قامادى, قانشاماسىن اتىپ تا تاستادى. (تٶمەن قاراي قاراپ, مۇڭايعان قالپىندا «جەر حابار بەرمەسٸن» دەپ, بٸر كٷرسٸنٸپ الدى) «ماعجان 1938 جىلى اتىلدى» دەگەن پٸكٸرگە مىقتاپ بەكٸنگەن بولساڭىز, تاعى بٸر دەلەل كەلتٸرەيٸن. دەلەل ەمەس, كۋەگەر. جوق, سٸز ويلاعانداي ەمەس, كٶزٸ تٸرٸ. جاسى توقساندى القىمداعان ابدۋللا ابدراحمانوۆ اقساقال.

ابدۋللا ەبدٸراحمانوۆ: 1951 جالعا دەيٸن مەن ماعجانمەن كولىماداعى بەرەلە لاگەرٸندە بٸرگە بولدىم

ابدۋللا ەبدٸراحمانوۆ 1921 جىلى اتىراۋ وبلىسىنىڭ جىلوي اۋدانىنا قاراستى اقكيٸزتوعاي اۋىلىندا دٷنەگە كەلگەن. ول كەزدە بۇل جەر امانگەلدٸ اۋىل سوۆەتٸ دەپ اتالعان. ەكەسٸ ەبدراحمان ايعىروۆ وسى ماڭداعى 1800 جىلدارى سالىنعان بەلگٸلٸ دٷيسەكە اتا مەشٸتٸندە بٸلٸم العان, قازٸرگٸ تٸلمەن ايتقان ديپلومدى دٸني مامان بولعان. – 1938 جىلى الدىمەن ەكەمدٸ ۇستادى. «حالىق جاۋى» دەپ بٸر تٷندە ۇستالعان 27 اداممەن بٸرگە گۋرەۆتەگٸ نكۆد اباقتىسىندا 9 اي تەرگەۋ-تەكسەرۋدەن ٶتكٸزگەن سوڭ ماعان بەيمەلٸم سەبەپپەن بوساتتى. الايدا كەيٸن كولحوزدىڭ ات-ەسەگٸن باعىپ كٷنەلتٸپ جٷرگەن ەكەمدٸ سوعىس باستالعان تۇستا 1941 جىلى قايتا ۇستاپ ەكەتتٸ. كەيٸن نكۆد تٷرمەسٸندە شىمكەنتتە ٶلگەنٸن بٸلدٸم. بەيبٸت زامان تۋعان سوڭ شىمكەنتتەگٸ ساياسي قۇرباندار جەرلەنگەن ورىنعا بارىپ دۇعا قىلىپ, وسى جەردە ەكەم جاتىر دەپ, سول قورىمعا بەلگٸ قويىپ كەتتٸم,-دەيدٸ ول.

نكۆد ونى «جاپون تىڭشىسى» دەپ تانىدى

سوعىس جىلدارى ابدۋللا اقساقال قوسشاعىل كەنiشiندە وپەراتور بولىپ جۇمىس iستەگەن ەدi. “بەرi – مايدان ٷشiن, بەرi – جەڭiس ٷشiن!” دەگەن ۇرانمەن بەل شەشپەي ەڭبەك ەتكەن 22 جاستاعى جاس جiگiت ەشتەڭەدەن ايانىپ قالماعان-دى. سوعىس اياقتالعان سوڭ دا سول كەسiبiنەن تانباعان. سٶيتسە, رەپرەسسييانىڭ قاندى شەڭگەلi ەلi تىنشىماپتى, تارتار ازابى دا ەلi الدا ەكەن. 1948 جىلعى ماۋسىمنىڭ 6-سى كٷنi تٷندە نكۆد جەندەتتەرi ونى دا الىپ كەتەدi. – بiر اي اباقتىدا ۇستاعان سوڭ, ەتاپپەن ايدالىپ كەتە باردىم. سوت ماعان “ەكەسi – حالىق جاۋى, ٶزi – جاپونييانىڭ اگەنتi, يراننىڭ دەسانتى” دەگەن كiنە تاقتى. ال مەن بار بولعانى 3 كلاستىق بiلiمiم بار, جاپونييا مەن يران تۇرماق, گۋرەۆتەن اتتاپ شىقپاعان اداممىن. ونى كiمگە دەلەل قىلىپ ايتاسىڭ? – دەيدi ابۋللا ەبدiراحمانوۆ. – جەندەتتەر مويىنداماسىڭا قويمايدى. تىرناعىڭنىڭ استىنا ينە تىعىپ, قايتا-قايتا ۇرىپ-سوعادى. كٷنi بويعى جاۋاپتان ەبدەن ەلسiرەپ, ەسiڭ تانىپ قۇلايسىڭ. ٷستiڭە شەلەكپەن مۇزداي سۋ قۇيادى, سiلكiنiپ قايتا تٷرەگەلەسiڭ. بۇنى ەندi قايتىپ كٶرسەتپەسiن. بۇل تۋرالى تiپتi ايتۋعا تىيىم سالىنعان, “جازاڭدى بiزدە ٶتەگەنiڭ تۋرالى ەشكiمگە ايتپايسىڭ” دەپ قول قويدىرىپ الادى. وسىلايشا “جاپوندىق تىڭشى” جازاسىن ٶتەۋ ٷشٸن ماگادان وبلىسىنىڭ سۋسۋمانسك اۋدانىنا اتتانادى. ابدۋللا ەبدiراحمانوۆ ٶزi تارقاتىپ ايتپاعانىمەن, ەڭگiمەسiنەن ول سول كەزدە سسسر-دەگi ەڭ اۋىقىمدى سانالاتىن ماگادان وبلىسىنداعى دالستروي – جول جەنە ٶندiرiستiك قۇرىلىس ترەسi جٷيەسiندەگi زاپلاگ-تا بولعانى-اۋ دەپ شامالادىم. زاپلاگ 01.04.32ج. اشىلعاننان بەرi بiرنەشە مەرتە قايتا ۇيىمداستىرىلعان سەۆۆوستلاگ قۇرامىندا بولعان. – ماعان «ەكەسٸ حالىق جاۋى, ٶزٸ جاپونييانىڭ اگەنتٸ, يراننىڭ دەسانتى» دەگەن ايىپ تاعادى. ال مەن بار بولعانى 3 كلاستىق بٸلٸمٸم بار, جاپونييا مەن يران تۇرماق گۋرەۆتەن اتتاپ شىقپاعان اداممىن. ونى كٸمگە دەلەل قىلىپ ايتاسىڭ? –دەيدٸ ابدۋللا ەبدٸراحمانوۆ. – ەرينە تەرگەۋشٸگە كٸنەسٸزدٸگٸمدٸ ايتىپ تٷسٸندٸرۋگە تىرىستىم. بٸراق ونى تىڭداعان ەشكٸم بولدى, ولاردىڭ ماقساتى مويىنداتۋعا قول جەتكٸزۋ. كٷنٸ بويعى جاۋاپتان ەبدەن ەلسٸرەپ, ەسٸڭ تانىپ قۇلايسىڭ. ٷستٸڭە شەلەكپەن مۇزداي سۋ قۇيادى, سٸلكٸنٸپ قايتا تٷرەگەلەسٸڭ. تىرناعىڭنىڭ استىنا ينە تىعىپ, ۇرىپ-سوعادى. نە ٷشٸن?! بۇل ازاپقا ەشكٸم دە تٶزبەيدٸ, بٸرنەشە كٷننەن سوڭ, بەرگەن قاعازدارىنا قول قويدىم. بٸر ايدان سوڭ ابدۋللا ەبدٸراحمانوۆتى گۋرەۆ وبلىستىق سوتى سسسر قك 58-بابىنىڭ 10,14-تارماقتارىمەن تٷزەۋ-ەڭبەك لاگەرٸنە 10 جىلعا ايداۋعا جٸبەرٸلەدٸ. وسىلايشا «جاپوندىق تىڭشى» جازاسىن ٶتەۋگە ماگادانعا اتتانادى. – مەنٸ سۋسۋمانسك ماڭىنداعى التىن ٶندٸرەتٸن كەنٸشتە قارا جۇمىسقا سالدى. ول جەردە 9 اي قىس, 3 اي جاز بولاتىن ەدٸ. سوندىقتان قىس بويىنا جەردٸ قازىپ توپىراقتى ٷيە بەرەتٸن ەدٸك تە, جاز شىعىپ, جەر جٸبٸگەندە قۇممەن ارالاسا شىققان التىندى سٷزگٸدەن ٶتكٸزەتٸنبٸز. اراسىندا 6 اي چۋكوتكادا دا جۇمىستا بولىپ, كەرٸ ورالدىق,- دەپ ەسكە الادى دەيدٸ اقساقالمەن تٸلدەكەن سانييا تويكەن.

اببۋللا اققساقال ماعجاننىڭ قابٸرٸن ٸزدەپ, ماگادانعا دا باردى

وسى كٷنگە دەيٸن «ماعجان اقىن 1938 جىلى اتىلدى» دەلٸنٸپ كەلگەنٸمەن, ونىمەن سوعىستان كەيٸنگٸ كولىما لاگەرلەرٸندە بٸرگە بولعان ابدۋللا ەبدٸراحمانوۆ اقىننىڭ اشتىق پەن اۋرۋدان 1951 جىلى قالاي كٶزجۇمعانىن كٶرگەنٸن ايتقان. وسى ماتەريالدان سوڭ ماعجان جۇماباەۆتىڭ قابٸرٸن ٸزدەۋگە ارنالعان ەكسپەديتسييا رەسەيدٸڭ ماگادان وبلىسىنا بارىپ قايتتى. دەلەگاتسييانى «جاس الاش» گازەتٸنٸڭ باس رەداكتورى رىسبەك سەرسەنباي باسقاردى. ونىڭ قۇرامىندا «اج» تٸلشٸسٸ مەن قۇلسارىلىق ابدۋللا ەبدٸراحمانوۆتان باسقا دا ماعجان اقىننىڭ تۋىستارى رايحان جۇماباەۆا جەنە شەيزادا بەكٸشەۆالار بولدى. ماگاداندا بولعاندا ابدۋللا اقساقال ەڭگٸمەسٸن قايتا ٶربٸتٸپ: – كٶز الدىمنان بەرٸ كينو قۇساپ زاۋلاپ ٶتتٸ. وسى جەردە التىن قازدىق, ونى مىنا ٶزەندە جۋدىق. ٷش اي جازدا التىندى سٷزٸپ ٷلگەرۋٸڭ كەرەك. قىستا سۋىق 60 گراۋدسقا دەيٸن بارادى. بەت قاراتپايتىن اياز باستالادى, – دەيدٸ ابدۋللا اتا. اتانىڭ كٶرسەتۋٸمەن اقىن تۇرعان باراكتاردىڭ ەسكٸ جۇرتىنا بەت الدىق. ول قيقى-جيقى سالىنعان جەر ٷيلەردٸڭ اراسىمەن جٷرٸپ كەتتٸ. – وسى تۇس, مىنا جەردە قاتار قاتار بٸزدٸڭ باراكتار تۇردى. ال قاسىمىزداعى ەڭسەسٸ بيٸك باراكتا ماعجان جۇماباەۆ تۇردى. مىناۋ اۋلا بولعان, ارا-اراسىندا تيٸپ قاشىپ تٸل قاتىساتىنبىز, – دەدٸ اتا كٶزٸ جاسقا تولا. – كٶزٸ جۇمىلعانداردىڭ بەرٸن اپارىپ, وسى ماڭعا كٶمە سالاتىن. ونىڭ ەشقايسىسىن بٶلٸپ, ارۋلاپ جەرلەمەيدٸ. تەك ٸشٸندەگٸ اتاقتى زەكتارعا عانا باسىنا بەلگٸ ورناتاتىن. وندا دا قادا قاعىلىپ, ەسٸمٸ عانا جازىلاتىن. دۇرىستاپ قاراڭدارشى, «1951 جىل. سەرگەي نە الەكسەي» دەگەن جازۋدى كٶرسەتسەڭدەر بولعانى. ماعجاندى سول تۇسقا كٶمگەن, – دەگەن ابدۋللا اتا بٸزدٸ ارتقا تاستاپ زيراتتاردى ارالاپ كەتتٸ.

– ماعجان جۇماباەۆتىڭ جٷرٸس-تۇرىسى, سٶيلەۋ مەنەرٸ قانداي ەدٸ? – ماعجان كەربەز جٷرەتٸن (اتا ونىڭ جٷرٸسٸن سالىپ كەلتٸردٸ). سٶيلەگەندە ادامعا تٸكە قاراماي, مويىنىن بٸر جاعىنا بۇرىپ, قىرىنداۋ وتىراتىن. داۋسى جۇمساق, بييازى ەدٸ. – ماعجان ايتقان ەڭگٸمەلەردەن ەسٸڭٸزدە نە قالدى? – «الاش» پارتيياسىنىڭ مٷشەسٸ بولعانىن, ونىڭ باسشىلارى مەن قولداۋشىلارىنىڭ تٷگەل دەرلٸكتەي قۋعىندالىپ, قامالعانىن ايتقانى ويىمدا قالىپتى. جۇماباي شاياحمەتوۆ – ستاليننٸڭ وڭ قولى بولماق, سەبيت مۇقانوۆ – گولوششەكيننٸڭ سول قولى بولماق, اسقار توقماعامبەتوۆ – مەيكەۆسكيي (ماياكوۆسكيي دەگەنٸ – س.ت.)- بولماق كٶرٸنەدٸ دەيتٸن. سەبيت مۇقانوۆتىڭ تٷرٸن بٸر كٶرسەم دەۋشٸ ەدٸ. نەگە ولاي دەيتٸنٸن ٸشتەي ۇعاتىنبىز. – ودان باسقا نە ەڭگٸمەسٸ ەسٸڭٸزدە ساقتالدى? -سەبيتتەن زەبٸر كٶرگەن اۋ شاماسى. قازاق زييالىلارىنا جاسالعان قيياناتتاردىڭ شەت جاعاسىن شىعاراتىن. قاسىنداعىلاردىڭ جاۋ بولىپ شىققانىن ايتاتىن ەدٸ. بٸرٸنشٸ رەت سٸبٸر جاقتا وتىرىپ كەلگەن ەكەن. ەلدە جٷرگەنٸندە سەبيت مۇقانوۆ جەردەم ەتٸپ, جۇمىسقا الدىرىپتى. كەيٸن «بۇل شٸرٸگەن جۇمىرتقا تاعى شٸرٸپ جاتىر» دەپ حابارلاپتى. سونى ايتاتىن. ول (س.مۇقانوۆ – C.ت.) مەدەنيەت, ٶنەر سالاسىنداعى بارلىعىن سوتتاتتى, تەك جالعىز كٸسٸنٸ الىپ قالدى دەدٸ. ونىسى ريدەكسييادا باستىق بولىپتى, تٷركٸمەنستان جاقتىڭ تۋماسى بولعان. – ماعجان جۇماباەۆتىڭ قايتىس بولعانىن قالاي بٸلدٸڭٸز? – ەرتەڭگٸسٸن جۇمىسقا اپاراردا ساپتا تۇرعانبىز. ونىڭ قايتىس بولعانىن ەستٸدٸك. ٶلٸكتەردٸ جەرلەيتٸن ارنايى ادامدار بولادى. سولاردىڭ ەكەتٸپ بارا جاتقانىن كٶردٸم. قاسىنا بارىپ قوشتاسۋعا, جەرلەسۋگە كٷزەتشٸ ەسكەر جٸبەرمەدٸ. ٸشتەي قامىعىپ, كٶزگە جاس الدىم. – ماعجاننىڭ ٶلٸمٸنە نە سەبەپ بولدى? – ول ازاپتى كٶپ كٶرگەندٸكتەن دەنساۋلىعى ناشار ەدٸ. جۇمىسقا شىقپاي, اۋىرىپ جاتقاندارعا 400گر. نان عانا بەرەتٸن. بٸز وعان ارتىلعان نانىمىزدى,شايىمىزدى اپارىپ بەرەتٸنبٸز. شيفەر قايناتىپ ٸشەتٸن. ٶلەر الدىندا ٸسٸنٸپ, كەۋٸنٸپ, تٶرت تاعانداپ جٷرە الماي قالدى. تٸستەرٸنٸڭ بەرٸ بوساپ, يەكتەرٸ اس جەگٸزبەيتٸن. تسينگامەن اۋىردى. ٶمٸردەن سولاي ٶتتٸ. – ماعجاننىڭ قانداي ٶلەڭدەر جازعانىن بٸلەسٸز بە? – مەن ٶزٸم ساۋاتسىز اداممىن. ونىڭ ٷلكەن اقىن ەكەندٸگٸن كەيٸن بٸلدٸم عوي. اۋرۋدان ارىلماسىن بٸلدٸ مە, اۋىلعا جەتە الماسىن ويلادى ما, بٸر كٷنٸ بٸر سىرتى قاپتالعان, سۋ ٶتپەسٸن دەپ جازۋ جازىلعان, قولدان جاسالعان بلوكنوتىن بەردٸ. كٶبٸن جەديتشە جەنە كەيٸنگٸ ەرٸپپەن جازعان ەكەن, مەن وقي المادىم. ونى «الماتىدانمىن دەگەن قازاققا بەرەرسٸڭ» دەپ اماناتتاعان ەدٸ. ەلگە جەتەردە پوەزدا ۇيىقتاپ قالىپ ۇرلاتىپ الدىم. بۇعان ەلٸ كٷنگە دەيٸن ٶكٸنەم ( اتا ٶكٸنٸشتٸ ٷنمەن ٶزٸن جازعىرا سٶيلەدٸ, كٷيٸندٸ). (http://azh.kz/kz/news/view/1541)

جوعارىدا بەيتانىس ەسٸمدەردٸ بايقاعان بولارسىز? قايسى دەسەڭٸز ەسٸڭٸزگە تٷسٸرەيٸن «ماعجان اقىننىڭ تۋىستارى…» دەپ كەلەتٸن جەرٸ بار ەمەس پە? سول تۇستا رايحان جۇماباەۆا دەگەن ەسٸمدٸ بايقاعان بولارسىز? كٸم دەسەڭٸز ايتايىن, رايحان اپايىمىز, ماعجان جۇماباەۆتىڭ نەمەرە قارىنداسى. ٸنٸسٸ قاليجاننىڭ قىزى. «جاس الاش» گازەتٸنٸڭ باس رەداكتورى رىسبەك سەرسەنباي باستاعان دەلەگاتسييامەن بٸرگە ماعجان اتاسىنىڭ قابٸرٸن ٸزدەپ كولىماعا جولعا شىقتى.

رايحان جۇماباەۆا: كٷتپەگەن حابار كولىماعا جول تارتتىردى

– مەن ماعجاننىڭ تۋعان ٸنٸسٸ قاليجاننىڭ قىزىمىن, اتىم رايحان, – دەپ باستادى ەڭگٸمەسٸن سەكسەنگە كەلٸپ قالسا دا, اجارىن بەرمەگەن اپامىز. – ەتتەڭ, دٷنيە-اي, اقىن اعانىڭ ٶزٸنەن تٸكەلەي ۇرپاق قالعان جوق, بٸراق تۋىس-تۋما, جالپى جۇماباەۆتار ەۋلەتٸنەن ماعجان اعانىڭ بار-جوعىن تٷگەندەپ جٷرگەن قىزىلجاردا, ياعني تۋعان جەرٸندە تاسبولات دەگەن ٸنٸسٸنٸڭ ۇلى ەكەۋمٸز عانا. مەنٸڭ جاسىم بولسا – مىناۋ, 77-دەمٸن, كەرٸلٸك كٷن ساناپ ٶز دەگەنٸن جاساتىپ, اۋرۋ-سىرقاۋ دەگەندەر شىعا بەرەدٸ ەكەن عوي. بىلتىر تامىز ايىندا قاتتى اۋىرىپ, جانساقتاۋ بٶلٸمٸندە جاتقانمىن. سەل بەتٸم بەرٸ قاراعان شاقتا ماعان سايات جانسٷگٸروۆ حابارلاستى. بٸلەسٸزدەر عوي, ٸليياستاي اعامىزدىڭ ۇلى. ەكەۋمٸز جاقىن دوس, سىرلاسپىز. حابارلاستى دا, حالٸمنٸڭ بٸرشاما جاقسى ەكەنٸن سٶزٸمنەن, داۋسىمنان بٸلگەن سوڭ: «31 مامىرداعى «جاس الاشتى» وقىدىڭ با?» دەپ سۇرادى. اۋىرىپ جاتىپ وقي الماي قالىپ ەدٸم, ەيتپەسە كٷندەلٸكتٸ باسپاسٶزدٸ قاداعالاپ وتىرامىز عوي. اۋرۋحانادان شىققان بويدا ەلگٸ گازەتتٸ تاۋىپ, وقىدىم. سٶيتسەم, وندا اتىراۋدىڭ قۇلسارىسىندا تۇراتىن ابدوللا ەبدٸراحمانوۆ اتتى 92 جاستاعى قارت كٸسٸ كەزٸندە ٶزٸنٸڭ ماگاداندا, كولىما لاگەرٸندە ماعجان اعاممەن بٸرگە وتىرعانىن ايتىپتى. ەلگٸنٸ وقىعاندا تٶبەمنەن بٸرەۋ مۇزداي سۋ قۇيىپ جٸبەرگەندەي سٸلەيٸپ وتىرىپپىن دا قالىپپىن. مەسساعان, 1938 جىلى اتىلىپ كەتتٸ دەپ جٷرگەن اعامىز بەرتٸنگە, 1951 جىلعا دەيٸن تٸرٸ بولىپتى. ٶز كٶزٸمەن كٶرگەن ادام مٸنە تۇر. «ەگەر تۋىستارى بولسا, تٸپتٸ سول ماعجان جەرلەنگەن جەردٸ اپارىپ كٶرسەتٸپ, كٶرگەن-بٸلگەندەرٸمدٸ ايتار ەدٸم, اقىن اماناتى ەلٸ كٷنگە موينىمدا تۇر, كٷنٸ ەرتەڭ ارعى دٷنيەلٸك بولىپ كەتسەم, ول امانات موينىمدا كەتەدٸ, ەكٸنشٸدەن, قييانات جاساعان بولىپ تابىلام», – دەگەن قارييا سٶزٸنەن سوڭ ٶشكەنٸم جانىپ, ٶلگەنٸم تٸرٸلگەندەي ەگٸلٸپ جىلاپ الدىم. ول كٸسٸگە سول سەتتەن باستاپ ريزامىن, جاسىنا قاراماي, بٸزدٸ سوناۋ جەر تٷبٸندەگٸ ماگادانعا باستاپ اپارعانىنا دا تٸپتٸ تەنتٸ بولدىم. تٸپتٸ 92 جاستاعى ول كٸسٸ تٷگٸل, 77-دەگٸ مەنٸڭ ٶزٸمنٸڭ سونداي ۇزاق جولعا شىعام دەگەنٸمە بالالارىم «بەس مينۋتى كەم 80-دەسٸز, اۋرۋحانادان شىققانىڭىز دا كەشە» دەپ قارسى بولدى. سوندا دا بوي بەرمەي «مەن بەرٸبٸر بارامىن, وسىدان ماعجان اعام ٷشٸن جولدا ٶلٸپ كەتسەم, ارمانىم جوق» دەدٸم. راسىندا, جول الىس تا اۋىر ەكەن, قازاق تەككە «يتجەككەن» اتاماعان عوي: مەسكەۋگە دەيٸن ۇشاقپەن تٶرت ساعات, ارى قاراي ماگادانعا دەيٸن 12 ساعات ۇشتىق. ماگاداننىڭ گۋبەرناتورى قايتا قۇدايىنا قاراعان ازامات ەكەن, ەرٸ قاراي كولىماداعى لاگەرگە دەيٸن تاعى 650 شاقىرىم كەدٸر-بۇدىر جولعا تٶتەپ بەرەتٸن كٶلٸك پەن قاسىمىزعا جول باستاۋشى ادام قوسىپ بەردٸ. ەيتەۋٸر, ەۋپٸرٸمدەپ يت ارقاسى قييانداعى سۋسۋمان اۋدانىنا دا جەتتٸك قوي. اۋىلدىڭ اتى دا قازاقشاعا ۇقسايدى ەكەن ٶزٸ, بەرەلەح دەپ اتالادى. ەبەكەڭ, ابدوللا اعامىز, ٶزٸ وتىرعان لاگەردٸ كٶرگەندە جىلاپ جٸبەردٸ. بٸر كەزدەرٸ كٶرگەن ازابى, توزاعى ەسٸنە تٷسكەن شىعار. ماعجان اعامەن سول جەردە وتىرعانىن, قالاي كٶرگەنٸن ايتىپ بەردٸ. «قاي قيىردا جٷرسە دە, ادام ٶز قانىن ٸزدەيدٸ ەكەن عوي, لاگەردەن ٶزٸم سەكٸلدٸ قازاقتى كەزدەستٸرگەندە اۋىلىمدى كٶرگەندەي ەلجٸرەپ, كٶزٸمە جاس كەلگەنٸن, سول سەتتەگٸ سەزٸمدٸ تٸلمەن جەتكٸزە المايمىن. ال ماعجان اعانىڭ بويىنان اقسٷيەكتٸگٸ بٸلٸنٸپ تۇراتىن ياعني قانداي ازاپ كٶرٸپ, قانداي جامان جەردە جٷرسە دە, تەكتٸلٸگٸ بٸلٸنٸپ تۇراتىن. قايتا-قايتا «سەبيتتٸڭ كٶزٸنە بٸر قارار ما ەدٸ, شٸركٸن» دەپ ايتاتىن», – دەيدٸ رەداكتسيياعا بەرگەن سۇحباتىندا. – سوندا ماعجان اعامىز لاگەردە قاشاننان باستاپ وتىرعان? – دەگەن رەداكتسييا سۇراعىنا:

– «اتىلدى» دەپ شىعارعان 1938 جىلدان 1951 جىلعا دەيٸن سول ازاپ لاگەرٸندە جٷرگەنگە ۇقسايدى. بۇل دەرەكتٸڭ شىندىعىن راستايتىن بٸر ادام دا بار, ول – ٶتٸرٸك ايتۋى ەكٸتالاي قازاقتىڭ قاھارمان باتىرى باۋىرجان مومىشۇلى. 1948 جىلى سوعىس بٸتكەن سوڭ دا ەسكەري تاپسىرمالارمەن جٷرٸپ سول ماگادان جەرٸنە جولى تٷسسە كەرەك. سوندا «وسىنداعى ازاپ لاگەرٸندە قازاقتىڭ بٸر اقىنى ايداۋدا جٷر» دەگەن ەڭگٸمەنٸ ەستٸپ, ەۋەلٸ ەستٸگەن ەلگٸ دەرەكتٸڭ راستىعىنا كٶز جەتكٸزۋ ٷشٸن, ەكٸنشٸدەن, ونىڭ كٸم ەكەنٸن انىقتاۋ ٷشٸن بارىپتى. سول جەردە ماعجان اقىندى كٶرٸپ, تاڭعالىپ ەرٸ ونىڭ ايانىشتى حالٸنە جانى اشىپ, نامىسى كەلٸپ, ەلگە بارىسىمەن شىعارىپ الۋعا كٸرٸسپەك بولادى. بٸراق ونى سەزٸپ قويعان سول كەزدەگٸ باسشىلىق باۋكەڭدٸ شۇعىل ەسكەري بۇيرىقپەن باسقا جەرگە جٸبەرەدٸ دە, سول بويىنا ەكەۋٸ كەزدەسە الماي قالادى. ەبەكەڭنٸڭ ايتۋى بويىنشا, ماعجان لاگەردە 1951 جىلعا دەيٸن وتىرىپتى. «بٸر كٷنٸ, – دەيدٸ ەبەكەڭ, – ماعجاننىڭ تٸپتٸ جٷرۋگە شاماسى كەلمەي, ەڭبەكتەپ قالدى». قاسىنا بارىپ حال سۇراعان ەكەن: «اياقتارىم ٸسٸنٸپ كەتٸپ, باسا الماي تۇرمىن, ەڭبەكتەمەسكە لاج جوق» دەپ, سول ەڭبەكتەگەن كٷيٸ قارا جۇمىسىن ٸستەي بەرٸپتٸ. قالاي اۋىرماسىن, ٶزٸ ول جەردٸڭ قىسى ادام تٶزگٸسٸز, 50-60 گرادۋس سۋىق, ودان مۇزدى سۋدىڭ تٷبٸنەن قۇم الدىرىپ, ول قۇمدى ەلەتٸپ, التىن ٸزدەتەدٸ ەكەن. ال بەرەتٸن تاماقتارى كٷنٸنە نەبارى 400 گرامم نان عانا. اۋىرماي قايتسٸن? سٶيتٸپ جٷرگەندە كٶپ ۇزاماي ەبەكەڭ تاڭەرتەڭ دالاعا شىققاندا سونداعىلاردىڭ اۋزىنان «ماگجان ۋمەر» دەگەن قارالى حاباردى ەستٸگەن. جٷگٸرە جەتكەندە, ەڭ ايانىشتىسى سول, ونى «قازاقتىڭ سونداي بٸر بەتكەۇستار تۇلعاسى-اۋ» دەگەن ەشكٸم جوق, كٷرەكپەن الىپ, ارى ىسىرا سالعان. جالپى, لاگەردە كٸم ٶلسە دە, ولاردىڭ جانسىز دەنەسٸنە قاراپ, رەسٸمٸن جاساۋعا ەشكٸمنٸڭ قۇلقى دا, مٷمكٸندٸگٸ دە بولمايتىندىقتان, جان-تەسٸلٸم ەتكەندەر سول قۇلاعان جەرٸندە قالا بەرەدٸ ەكەن. كەيٸن بارىپ ولاردى جيناپ ەكەتٸپ, بٸر جەرگە توپتاپ كٶمە سالادى. سونى ەستٸگەندە قالاي جىلامايىن?! – دەيدٸ alashainasy.kz سۇحباتىندا. (http://alashainasy.kz/tan/33095/) ماعجان اتامىزدى كٶزٸمەن كٶرگەن باۋىرجان اتامىزدى, باۋرجان اتامىزدىڭ ماعجاندى كٶرگەنٸن راستاعان زەمزەگٷل سەيٸتقىزىنىڭ دا, تٸپتٸ ماعجانمەن ازاپ كولونيياسىندا بٸرگە بولعان ابدۋللا ابدراحمانوۆتىڭ دا سٶزٸن شەريازدان ەلەۋكەنوۆ «ونىڭ بەرٸ – لاقاپ ەڭگٸمە» دەپ جوققا شىعاردى. شەريازدان ەلەۋكەنوۆ, «ماعجان» اتتى مونوگرافييالىق زەرتتەۋٸ ٷشٸن مەملەكەتتٸك سىيلىق العان ەدەبيەتشٸ-عالىم. ول كٸسٸنٸڭ پٸكٸرنشە جوعارىداعى دەرەكتەر, «تٸرٸ» كۋەگەرلەر, ايتىلعان دەرەكتەردٸڭ بارلىعى دا – لاقاپ ەڭگٸمە.

شەريازدان ەلەۋكەنوۆ: ونىڭ بەرٸ – لاقاپ ەڭگٸمە

– 1995 جىلى شىققان مونوگرافييامدا مەن ماعجاننىڭ قاي جىلى, قاي كٷنٸ اتىلعانى تۋرالى 8-بٶلٸمنٸڭ انىقتاما قاعازىن كٶرسەتتٸم. ال «ماعجان كەيٸنگٸ جىلدارى دا تٸرٸ بولعان» دەگەن ەڭگٸمەلەردٸڭ بەرٸ ٶتٸرٸك. ەشكٸمنٸڭ ەشقانداي دەرەگٸ جوق, بٸرٸنەن بٸرٸ ەستٸگەن, «اناۋ ايتىپتى», «مىناۋ ايتىپتى» دەگەن لاقاپ ەڭگٸمە ەنشەيٸن. بٸزدە ونىڭ اتىلعانى تۋرالى ناقتى قۇجات بار. باۋىرجاننىڭ ونى قاي كەزدە كٶرٸپ جٷرگەنٸن مەن بٸلمەيمٸن. ماعجان 1938 جىلى اتىلعان. (http://abai.kz/node/5542) وسى ورايدا تاريحشى-عالىم تالاس وماربەكوۆتى ايتا كەتپەۋ مٷمكٸن ەمەس. ول كٸسٸنٸڭ ويىنشا ەشتەمەنٸ دە دەلەلدەۋ مٷمكٸن ەمەس.

تالاس وماربەكوۆ, تاريحشى-عالىم: بەرٸ بٸر ەشنەرەنٸ دەلەلدەۋ مٷمكٸن ەمەس

– باۋىرجان مومىشۇلىنىڭ ماعجاندى كٶرگەنٸ تۋرالى ەستەلٸگٸ بارى راس. بٸراق بٷكٸل قۇجاتتاردا «ماعجان جۇماباەۆ 1938 جىلى اتىل­دى» دەپ ايتىلادى, سولاي قابىلدانعان. ەندٸ كەلٸپ «ولاي ەمەس ەكەن, ماعجان اتىلماپتى» دەگەن ەڭگٸمە شىعارۋدىڭ نە قاجەتٸ بار?! بە­رٸبٸر ەشتەڭەنٸ دەلەلدەۋ مٷمكٸن ەمەس. جالپى, رەپرەسسييا تۋرالى اشىلماعان اقيقات, ايتىلماعان ەڭگٸمە قالعان جوق. بەرٸ جازىلدى, ايتىلدى. ماعجان اقتالدى, كٸتاپتارى شىعىپ جاتىر. باسقا نە كەرەك ەندٸ?! (http://abai.kz/node/5542)

قوش, سونىمەن جوعارىداعى پٸكٸرلەردٸ سالىستىرايىق. سٸزگە تٷسٸنٸكتٸ ولۋ ٷشٸن كەستەنٸ سٶيلەتەيٸن. سٸز مۇقييات قاراڭىز.

«ماعجان جۇماباە 1938 جىلى اتىلعان جوق», «ماعجان جۇماباەۆ 1938 جىلى اتىلدى»«اتىلمسىن» مەيلٸ «اتىلماسىن» 1. باۋىرجان مومىشۇلى: «مەن ماعجاندى كٶردٸم…»1. شەريازدان ەلەۋكەنوۆ: «ونىڭ بەرٸ – لاقاپ ەڭگٸمە»1. تالاس وماربەكوۆ: «بەرٸبٸر ەشتەڭەنٸ دەلەلدەۋ مٷمكٸن ەمەس»2. ابدۋللا ابدراحمانوۆ: «1951 جىلعا دەيٸن مەن ماعجانمەن كولىماداعى بەرەلەح لاگەرٸندە بٸرگە بولدىم» 3. رايحان جۇماباەۆا: «اتىلدى» دەپ شىعارعان 1938 جىلدان 1951 جىلعا دەيٸن سول ازاپ لاگەرٸندە جٷرگەنگە ۇقسايدى» 4. شايزادا بەكيشەۆا: «دەيەك تولىق تابىلعاندا ۇلى اقىننىڭ نكۆد جەندەتتەرٸ قولىنان ەمەس, كولىما تٷرمەسٸندە قازا بولعانى تۋرالى انىق ايتىلاتىن بولادى.» 5. زەمزەگٷل سەيٸتقىزى: «باۋىرجان اتامىزدىڭ ماعجاندى كٶرگەنٸ راس» ورتاق ەسەپ.511 سونىمەن, باسقا – باسقا, سٸز قانداي ويعا توقتادىڭىز? سٸزدٸڭ شە ماعجان قاي جىلى قايتقان? بٸردەن جاۋاپ بەرە المايسىز…

تٷيٸن. ماعجان جۇماباەۆ 1938 جىلى قازا تاپتى. بٸز ەدەبيەتتٸ, ەدەبيەتتٸ بولعاندا دا قازاق ەدەبيەتٸن وسىلاي وقىپ كەلەمٸز. سەبەبٸ ۇستازدارىمىز بٸزگە وسىلاي ٷيرەتتٸ. ۇستازدارىمىزعا دا وسىلاي ٷيرەتكەن بولار, سٸرە. ال بٸز شە? ٶزٸمٸز «ٶتٸرٸك» وقىعانىمىزبەن قويماي, ەرتەڭ كيٸنگٸ ۇرپاققا «ٶتٸرٸك» ەدەبيەتتٸ وقىتامىز. مەنٸڭ ماماندىعىم مۇعالٸم. مەكتەپ تابالدىرىعىن ەندٸ عانا اتتاعان بٷلدٸرشٸندەرٸمٸز بٸزدەردەن ەرٸپ ٷيرەنٸپ, انا تٸلدەرٸمەن تانىسادى. انا تٸلٸ باستالعان سەتتەن-اق كەيٸنگٸ ەدەبيەت ٶكٸلدەرٸ وسى ماعجاندارمەن تانىسادى. سوندا ولارعا دا «ٶتٸرٸك» ايتامىز با? «ٶتٸرٸكتٸك قۇيرىعى بٸر-اق تۇتام» دەگەن دە سٶز بار. مەن بٸر عانا قازاق زييالىسىنىڭ ٶمٸرٸن قوزعاپ, قازبالادىم. تەك بٸر عانا الاش زييالىسىنىڭ ٶمٸرٸندە قانشاما بىلىق, قانشاما ٶتٸرٸك. ال باسقا دا قازاق زييالىلارىن نە ٸستەيمٸز? ەلدە تاريحشى-عالىم تالاس وماربەكوۆ سيياقتى «بەرٸ-بٸر ەشتەڭەنٸ دەلەلدەي المايمىز», دەپ جابۋلى قازاندى جابۋلى كٷيٸندە قالدىرامىز با?

سٸز نە دەيسٸز?

نۇربول قابي.

ارقالىق قالاسى

baq.kz