Maǵaýin mifi

Bir nemis filosofy mifti oianar aldynda kórgen túske balaǵan eken. Taǵy bir danyshpan miftiń bizge keregi shyndyqpen qanshalyqty sáikes kelýi emes, onyń mazmuny degen sóz qaldyrypty. Sonymen birge qoǵamda «Ana mif shyn ba, myna mif ótirik pe?» degen suraq únemi aldymyzdan shyǵyp otyrady. Demek belgili bir shamada miftiń shyndyqpen shekteser tustary da bar.

Qazaq qoǵamynda mifke ainalǵan tulǵalar bálkim Álkei Marǵulan bolar, múmkin Baýyrjan Momyshuly shyǵar. Olar­dan basqa da tóńireginde túrli mif qalyptasqan biraz tulǵalardy ataýǵa bolady. Ataqty «alpysynshy jylǵylar» da ońai emes. Solardyń dúmdisi Muhtar Ma­ǵaýin ekenin aitsaq, eshkim talasa qoimas.

Barlyǵy «Muhtar Maǵaýin jyraýlar tarihyn úsh ǵasyr aryǵa jyljytty» degen áńgimeden bastaldy. Jyraýlar tarihy odan soń bes ǵasyrǵa, odan keiin arǵy-bergisin qosqanda tipti jeti ǵasyrǵa, odan da ári este joq eski zamanǵa qarai ke­rýen tartty. Jaryq dúniedegi, sonyń ishinde qazaq halqynyń ómirinde de aqiqat shyndyqtyń bári miften bastalatynyna bul da bir mysal.

Biraq osy jyraýlar tarihynyń bá­riniń temirqazyǵy Muhtar Maǵaýin­niń 1968 jyly baspa júzin kórgen «Qo­­byz saryny» atty kitaby bolyp qal­dy. Mo­iyndaǵysy kelmegenderge ja­zýshynyń ózi kesimdi sózin aitqan: «Shalkiizdi, Qaz­tý­ǵan, Dospambetti, qazaq handyǵy keze­ńin­degi uly jyraýlar poeziiasyn men ash­tym, endi meniń atymmen áigi bolýy kerek».

Muhtar Maǵaýin týraly birinshi mif osylai týdy. Ol bizdiń kóz aldymyzǵa handar dáýirindegi jyraýlar ortasynan jaryp shyqqan jarshydai elesteitin. Bul mifti halyq qalyptastyrdy ma, álde Maǵaýinniń ózi qalyptastyrdy ma, má­sele onda emes. Qazirgi zamannyń Qos­oba­sy – sait jelilerindegi aty-jónin ja­syrǵan kommentshilerdiń talqysyna salyp kep jiberseńiz, eki tarabyn da qoldai ketetinder jetip artylady.

Bizdiń áýelgi mindetimiz – osy birinshi miftiń basyn ashý. Birde jasy jetpistegi Serik Negimovtiń arhivten júregi keý­desine syimai alqyldap kele jatqanyn kórdim. «Bir keremet jańalyq taptym, biraq paraqtar bir-birine jabysyp qa­lypty, osyǵan deiin betin eshkim ash­paǵan eken», dedi. Ózi etsheń adam boi-boi bop terlep, bet álpeti kógistene diril­dep, tap­qan jańalyǵyn kimge aitaryn bilmei alaburtqan ǵalym áli bastyqpaǵan jas jigitten beter!

Syrt kózge tosyn áser etetin bul kep­ti alpys alty, alpys jetinshi jyldary arhiv aqtarǵan jiyrmanyń altaý-je­teýindegi tapaltaq jigittiń basyna kó­shirip kórińizshi. Kóne jinaqtan Shal­kiizdiń óleńin taýyp alǵandaǵy Ma­ǵaýinniń kúiin oisha elestetińiz endi – «Bir sát me­niń demim bitip qalǵandai boldy» deidi. Al endi kópten izdegen «Qaz­týǵan Súiinishuly» degen jazýǵa tó­tennen tap kelgende basyna túsken hal­di qarańyz – «Eski betterdiń biriniń bel ortasynan asqan kezde dir ete tústim» depti.

Ol osylai on eki jyraýdy jaryqqa qaita shyǵardy. «Uzaq zaman, aýmaly ǵasyrlar iriktegen on eki asqar tulǵanyń bas-aiaǵyn baiyptadym». Men de «Qobyz saryny» men «Aldaspannan» sanap shyq­tym, artyq-kemi joq on eki eken: Qaz­týǵan jyraý Súiinishuly, Asan qaiǵy Sábit­uly, Dospambet jyraý, Shal­kiiz jyraý Tilenshiuly, Jiembet jyraý Bor­toǵashuly, Marǵasqa jyraý, Aqtam­berdi jyraý Saryuly, Tátiqara aqyn, Úmbetei jyraý Tileýuly, Buqar jyraý Qalqamanuly, Kótesh aqyn, Shal aqyn Qulekeuly. Maǵaýin osy atalǵan jyraýlardyń ólmes murasyn qalyń shań basqan arhivten arshyp alyp, Qazaq handyǵy dáýirine óshpes rýh darytty.

Mine, sodan bastap Muhtar Maǵaýin degen esim-soi da dýaly aýyz ben ýáli sóz­diń nysanasyna ilikti. Sol kezde ol bar-joǵy jiyrma segiz-aq jasta bolatyn. Odan soń basqa eshteńe jazbasa da tarihta qala­tynyna esh kúmán joq. Tipti sol jasynda ómirden ótip ketse, qazaq aspanynan aǵyp túsken taǵy bir juldyz atanary bek múmkin edi. Rýhani orta onsyz da joǵary ba­ǵalaǵan sol eńbek, jazýshynyń elý segiz ja­synda «Men» atty roman-hamsasy shyq­qannan keiin birjola mifke ainaldy. Qalai?!.

«Qobyz sarynyndaǵy» zar men «Al­daspandaǵy» sherden aspan tóńkeriledi.Bul kitaptardyń jaryqqa shyǵý hikaiasy da sol zar men sherden bir kem emes. Birinshisi, búkil Ádebiet institýty eskishe hat tany­maidy. Ekinshisi, tal­qylaýǵa qatysqan ǵa­lymdarda bul taqyrypqa degen túp atasy bimaǵlum óshpendilik bar. Úshinshisi, kedeilerdiń ókimetine shetinen el bastaǵan, qol bas­taǵan, alqaly jiynda bilik aitqan bai-shonjarlardan shyqqan jyraýlardyń túkke de keregi joq. Tórtinshisi, kóne jyrlardan saiasi qate izdegen qyraǵy partiia qairatkerleri de ońai-ospaq adamdar emes. Qala berdi, ekiniń biri: «Sen «Aldaspandy» shyǵarǵansyń!» – iaǵni, senimsiz, kúmándi adamsyń dep kózge shuqyǵysy kelip tura­tyn boldy».

Birinshi mif – osy. Jalpy, kez kelgen jazýshyǵa shyǵarmasyna tyiym salynsa, odan asqan baqyt joq. Biraq shyǵarma soǵan tati ma, tatymai ma, ony ýaqyt kór­setedi. Keńes zamanynda partiialyq synǵa ushyraǵan, baspahanada betteri qyrqylǵan, aman qalǵandary jasyryn túrde taraǵan kitaptardyń arasynda «Aldaspannyń» ańyzy uzaqqa ketti. Bul kitap onyń zatyn da kemel qyldy, atyn da dańqqa keneltti. Eger jyraýlar tarihyn úsh ǵasyrǵa ári jyljytpasa, Muhtar Maǵaýin qandai tulǵa bolar edi?

Oǵan jazýshynyń úlken shyǵar­mashy­lyq emotsiia ústinde otyryp ózi bergen baǵa óte qatal. «Shalkiiz, Dospambet, Qaz­týǵan, odan soń Buqar jyraýlar bolmasa, jurt bilgen Muhtar Maǵaýin degen jazýshy da bolmas edi, shamaly órnegi, shekteýli órisi, tapaltaq turǵysy bar, jabaiy jazarmannyń qataryn toltyrar edik». Muny oqyǵanda ol týraly birinshi mif seiilip sala bergendei bolady. Biraq ańyz onymen bitken joq.

Sebebi bári aldyn ala aqyldy baspen qurǵan josparmen kele jatyr. Bul jerde aitsa nanǵysyz, ómirde bolmasa sengisiz jaǵ­daiattar bar. Onyń basyndaǵydai je­tistikke josparsyz jetý esh múmkin emes. Bertinde jaryq kórgen qazaq tarihy týraly kitap jazýdy jiyrma jasynda ishke túiip qoiǵany da bir qyzyq derek. Jiyrma bes jasynda aspirantýra bitiretini, jiyrma segiz jasynda «Qobyz saryny» monografiiasymen ǵulamalyqqa qadam basatyny, otyz jasynda ǵylymdy talaq etip tastap ketetini, bári de aldyn ala jasalǵan josparda túzilgen.

Maǵan senbeseńiz, «Mendi» oqyńyz. Óziniń jazýynsha «Shyn fanatik ultshyl, uly ustaz Beisembai Kenjebaevtan» tap­syrma alyp turyp, onyń iyǵynan asa qa­raýǵa qandai shákirttiń dáti barady. Ol jáne jazýshynyń kámelettik jastan jańa asqan stýdenttik shaǵy kó­rinedi. «Ýniversitetti bitirgen soń, as­pirantýraǵa alyp qalam, qazaq handyǵy dá­ýirindegi ádebietti zertteisiń, daiyndala ber», – depti uly ustaz. Odan keiingi: «Men daiyn­daldym, bolashaq ǵy­lymi jumystarǵa ǵana emes, úlken jazýshylyqqa», – degen sóilemge lep bel­gisin qoiǵyńyz kelip, qolyńyz júgi­rip-aq ketedi.

Jazýshynyń ómirinde mundai jospar­dyń bolǵany «Men» ǵumyrnamalyq roman-hamsasynda taiǵa tańba basqandai anyq jazylǵan. Tipti onyń josparyna «Jigit aǵasy jasyna jetpei úzilip ketetin shy­ǵarmyn» degen oi da kedergi bola almaǵan. «Ol kezde men jiyrma segiz, jiyr­ma toǵyz jastan aspaimyn deýshi edim» deidi ózi. Onyń oiyndaǵy bul jas «Qobyz sarynynyń» jaryq kó­rýimen sáikes keledi. Joǵaryda «sol jasynda ólip ketse, qazaq aspanynan aǵyp tús­ken bir juldyz atanar edi» degenimiz – sodan.

Biraq onyń alǵa qoiǵan jańa óris – «jazýshylyq eńbek turǵysynda sonshama zor – qyryq jyldyq naqty jos­pary» da bolǵan. «Alasapyran» romany sol jospardyń ishinde, aspirant kezinde-aq oilastyrylǵany nege turady. Basqasy basqa, qolyna qalam ustaǵan aqyn-jazýshylardyń arasynan taǵdyryma ne jazypty eken, qansha jyl ómir súredi ekem dep, alaqanyna kim shuqshiyp qarapty deisiz. «Meniń alaqanymdaǵy ómir syzyǵy tym qysqa, bas barmaqtyń bulshyǵyna qarai qysqa tartyp, keltesinen úziledi eken», – deidi Muhtar Maǵaýin. Soǵan sengeni sonsha, «Qazir oilaimyn, múmkin maǵan áýelde berilgen jas – sol, ózim sha­malaǵan jiyr­ma segiz-jiyrma toǵyz shyǵar», – deidi taǵy da.

Endi mynaǵan qarańyz. Ol óz jospary boiynsha áli elý jyl ǵumyr keshýge tiis, aldaǵy qiyn ister men aýyr kúresterde jeńilmes úshin, densaýlyǵy da myqty bolmasa bolmaidy.

Ol úshin ne isteý kerek? Qazaqtyń jastary keshe de, búgin de eskere bermeitin, ár­kimge sabaq bolatyn sóz osy arada ai­ty­lady. Ýniversitettiń tórtinshi kýr­synda oqityn jiyrma bir jastaǵy stý­dent asqazanyn bir qabyndyryp alǵan­nan keiin temirdei tártipke kóshipti: «Sultanmahmuttyń, Shoqannyń, taǵy bas­­qa da uly daryndardyń kelte taǵdyry kópke málim – ózimdi ózim qatty kútetin boldym. Asty mezgilimen, dámdep, talǵap, nárli, qymbatynan ishetin boldym. Tańer­teń ash qarynǵa, keshke tósekke jatarda eki-úsh qasyqtan taza bal jeimin. Qansha tyǵyz júrsem de segiz-toǵyz saǵattan uiyq­taimyn»...

Osydan keiin men bul kisi jasy ul­ǵaiǵan shaǵynda shetelde turýdy da bu­rynnan-aq josparlap qoiǵan eken-aý degen oiǵa keldim. Ol otyzǵa jetpei ólermin dep Sultanmahmutqa bir uqsaǵysy kelse, kiim kiisi men júris-turysy jaǵynan ómirin Eýropada ótkizgen Mustafa Shoqaiǵa eki uqsaǵysy kelgen tárizdi. Adamnyń ishki jan dúniesi syrt­qy bol­mysynan kórinis tabatyny ras bol­sa, buǵan imandai sene berýińizge bolady.

Ol ishki jan dúniesimen de, syrtqy keskin-kelbetimen de úlken ákesin isti, óz ákesin sotty qylǵan keńes adamyna esh uq­saǵysy kelgen joq. Onyń osy bol­mysy «Qazaq handyǵy dáýirindegi jyraýlar tarihyn úsh ǵasyrǵa jyljytty», «bes ǵa­syr­dy jyrlatty» degen taqyryptarmen tań­­balanǵan birinshi mifpen úilese ketip tur.

Jazýshy jan tereńindegi bul syrdy postmodernistik tásilmen: «Áýletimizde úsh adam atylǵan, áldeneshe azamat ja­laǵa ketken, qanshama jan meshin jylǵy ashtyqta qurban sháiit, sonyń bári es bil­gennen oiymda, kóz ashqannan kó­­kiregimde turǵan, menen sherli, menen zarly, menen qaiǵyly kim boldy eken», dep beredi. Óz qaiǵysyn ult qai­ǵysy, ult qaiǵysyn óz qaiǵysy etip shen­destire kór­setedi. Qara sózben jazǵan sóile­miniń so­ńy ózi jatqa soǵatyn joryq jyr­lary­nyń qaiyrymyna uqsai ketkeni de tegin emes.

Ádette birinshi mifti adam ózi jasai­dy. Ekinshi, úshinshi, odan sońǵy mif­tiń bári halyqtiki. Sol halyqtyń oiyn­sha onyń kórkem shyǵarmalary da áldeqan­dai bir qarsylyqqa ushyraýǵa tiis sekildi. Jiyrma tórt jasynda jazǵan «Kesh­qu­rym» atty alǵashqy áń­gimesi «Juldyz» jýrnalyna ótpei-ót­pei zorǵa ótip, keiin bú­kilodaqtyq «Ogo­nek» jýrnalynan syi­lyq alyp qana juldyzy janypty. Biraq basqa áń­gime, povest, romandary úlken synǵa ushy­raǵanyn kórgemiz de, estigemiz de joq. Alaida, jazýshynyń ózi alǵash tórt-bes kórkem kitap shyǵarǵanyn, sonyń bir de bireýine retsenziia jariialan­baǵanyn aitady. «Arhiv hikaiasy» atty shyǵarmasynyń orys tilinde shyqqan qazaq ja­zýshylarynyń tańdaýly áńgime­leriniń jinaǵyna qaraýlyqpen kirgizil­mei qalǵanyn jazady.

Bir ǵana «Arhiv hikaiasy» áńgimesine jeke toqtalsaq, onyń da izinen kishigirim ańyz ergen týyndy bolǵanyna ózimiz de kýámiz. Arhivke basymen jutylyp ketken ǵa­lymdardyń arasynda «arhiv aýrýy» degen túsinik bar. Maǵaýinniń óziniń de ar­hivte ótkizgen jyldary soǵan keledi. Tap­qan jańalyǵyn bireý bilip qoia ma dep kú­diktený, qai jerde qandai qoljazba bar ekenin eshkimge aitpaý, qansha ishin jaryp bara jatsa da merzimi jetpei esh jerde ja­riialamaý jaiynda aitqan oilarynyń ańysy da sol. Bul basqanyń emes, Muhtar Ma­ǵaýinniń tól taqyryby dep eriksiz en salasyz.

Arhivten «Maǵjannyń jekelegen óleńderin oqymai tura almaityn shaq­tary», «Jasyl shabdar tústi muqabamen túp­telgen, júz jyldyq eskiliktiń súi­kim­di iisi ańqyp turǵan ádepki kesimdi ǵa­jaiyp kitappen» qaýyshqan kezderi, Res­pýblikalyq kitaphananyń kóne de sirek, keibirin ashyp kórýge de tyiym salynǵan kitap qoimasyna jasyryn jol taýyp tús­ken sátteri, bári-bári de qiial-ǵajaiyp er­tegige bergisiz oqiǵalar. Bul – áńgime siý­je­ti emes, Maǵaýinniń óz basynan ótken jait­tar.

Dihan aqsaqalmen aradaǵy áńgimesi tipten ǵajap. Ol kisi «Soǵystan buryn Buqar jyraý týraly zertteý eńbek jazyp, qoljazbasyn arhivke tapsyrǵan siiaqty edim, sony taba almai júrgenim», – deidi. Sonda Muqań: «Kólemi seksen bet, latynsha máshińke, nasharlaý, sarǵysh qaǵazǵa ensiz basylǵan, ústinen kók siiamen júrgizilgen túzetýleri bar – solai ma?» – dep taban astynda sart etkizedi. «Qalai jazylǵany esimde joq», – deidi Dihan aqsaqal myna tańǵajaiypqa senerin de, senbesin de bilmei. Sebebi arada qy­ryq jyl ótip ketipti, al Muqańnyń ol qol­jazbany kórgenine jiyrma úsh jyl bolypty. Al kerek bolsa!

«Arhiv hikaiasy» áńgimesi avtordyń óz basynan ótken osy oqiǵalarǵa uq­sas, tipti rýhtas dese de dálel jeter­lik. Ke­iipkerlerdiń arasyndaǵy psi­holo­giialyq kúres jaǵynan Ǵabit Músire­pov­tiń áigili «Etnografiialyq áńgimesin» eske salady. Muhtar Maǵaýinniń ózi de bul shyǵarmasyn klassikalyq áńgime dep esepteidi. Mundai shyǵarmalar kezeńdik bir kórinisterdi beretin hrestomatiialyq týyndylar qataryna jatady. Oqyrman esinde júretin belgili dúnielerdiń ishin­de de bul eki áńgimeniń shoqtyǵy múldem bólek. «Arhiv hikaiasynyń» siýjetin áńgi­me­lep berý qajet emes, ony tushynyp oqý kerek.

Muhtar Maǵaýin týraly jurt oilap tapqan úshinshi mif – «onyń jaýy kóp» degen áńgime. Keiingi jazǵan meiirimge toly estelikterin oqyp otyryp qairan qal­dym. Ásirese Muqaǵali Maqataev týraly essesi júregimdi qozǵap jibergendei boldy. Ekeýiniń arasyndaǵy adami qarym-qatynasty sonshalyqty jyly sezimmen jazǵan. Ony jaqyn bilmeitin adam my­na kisi ózine ózi uqsamaidy ǵoi deýi de múmkin. Maǵan Maǵaýin shyndyǵynda ózi aita beretin «bálshebektikke» qany qatyp qalǵan, sodan da ony-munyǵa dáti berik, biraq ar jaǵy el jailaýǵa kóshkendei sán-saltanaty jarasqan, berekesi men merekesi teń qatar adam sekildi elesteidi.

Bir joly qalyń kópshiliktiń arasynda kezdesip qaldym. Opera jáne balet teatrynyń foiesinde, kiim ótkizetin jaq­qa qarai túsetin baspaldaqtyń al­dy. Qasynda jeńgemiz bar, ekeýi de syrt kiim­men tur. Mundaǵylardyń bári ózimiz­diń qalamdastar bolsa da, beitanys ortada tanys bireýdi ushyratqandai ishtarta kúlimsiredi. Ol kezde kóringen jerde sýretke túsire berýge bolatyn uialy telefon atymen joq kez ǵoi deimin. Áiteýir bir fo­tograf kele qaldy da, jeńgemiz úsheýmiz qatar turyp sýretke tústik. Sondaǵy fotosýret mende áli bar, ol syna­ǵanda bala demei, shaǵa demei, kimdi bolsyn qosaq arasyna qosyp jiberetin aqar-shaqar adamnyń beinesi emes.

El ne dese, o desin, biraq bul kisiniń jú­regi báribir jumsaq. Muzdai qatady, qar­dai eridi. Muhtar Maǵaýinge qaraǵan­da, Sherhan Murtazanyń qabaǵy qatýlaý qaita. Sherhan Murtaza ekeýin bir-biri­men syilaspaidy dep oilaidy. Bireýler sony paidalanǵysy keledi. «Oh, shirkin, ekeýi shainasa ketse, odan úlken maidan bol­maidy» deidi. Shyn mánisinde qalai boldy?

Maǵaýin óz esteliginde «Bir gazet men týraly jaqsy maqala berdi, ondai ma­qalanyń bas redaktor Sherhan Mur­tazanyń qoldaýynsyz berilýi múmkin emes edi» depti. Bul az deseńiz: «Qobyz saryny» shyqty. Madaqtalyp jatyr. «Qazaq ádebietinde» Marǵulan sóiledi. Taǵy bir basylymdarda Rahmanqul Berdibaev jáne basqa ziialy, bilimdar azamattar. Men renjip júrgen «Leninshil jas» (Bas redaktory – Sherhan Murtazaev) bárinen ozyp, «Jas ǵalym ashqan jańalyq» degen taqyryppen, buryn eshkimde bolmaǵan jaǵdai – sýretimdi qosa basyp, aiaýly aǵam Búrkit Ysqaqovtyń jaqsy maqa­lasyn jar­qyratyp berdi», – degen jazbasy jáne bar. Sherhan Murtaza Muhtar Ma­ǵaýin­di syilamasa, sondai qadamǵa bara ma? Muhtar Maǵaýin Sherhan Mur­ta­zany qurmet­temese, qyryq jyldan keiin osyndai este­likti jaza ma?

Maǵaýin týraly tórtinshi mif – shy­ǵarmashylyq básekege bas tikken jan­keshti ómir, arhivten jiǵany mol bilimdarlyq, oinamaityn-kúlmeitin kirpiiazdyq, baby kelisken bekzattyq, boiyna shań jýytpaityn aqsúiektik. «Týra eki apta boiy jas qymyz ishtim. Kúnige on-on eki saǵattan uiyqtadym», – depti úlken jumysty bas­tar aldynda. «Tóńkeriske deiin jaryq kórgen bes júz kitapty jáne sodan beri jinaqtalǵan myń segiz júz qoljazbany túgel adaqtap shyǵam», – depti ǵylymǵa atoilap at qoiǵan sha­ǵynda. «Báribir maǵan jetpeidi, báribir men artyq jazam degen senim boldy», – depti ǵylymnan ketip, jazýshylyqqa bet qoiǵan kezinde.

«Bissimilla» demei is bastamaityn mu­syl­man balasynyń salty saltanatyna ainalǵan mundai qalamger kemde-kem. Ár kitabyn jazarda alaman báigege túsetindei baptanatynyń ózi jatqan bir hikaia. Ár joly qajylyqqa jú­retindei qamdanatyn sebebi, ja­zatyn kitaby ermek úshin de, ataq úshin de emes. Eger solai bolmasa, «Qobyz saryny» men «Aldaspandy» bylai qoiyp, «Alasapyrandai» asqaq rýhty roman qaida, «Shaqan Sheridei» shiryqqan shyǵarmanyń da jóni basqa, «Shyńǵys handai» tórt tomdyq ǵibratty kitap jazylar-jazylmasy da neǵaibyl edi. Demek, joǵaryda atap ótilgen tórtinshi mif te taqyr jerden paida bolǵan joq, ol Maǵaýinniń ult úshin jasar eńbeginiń ózindik hám ómirlik ritýalynan týǵan desek, qatelese qoimaspyz.

Ol osyndai jankeshti eńbe­gimen bizdiń qoǵamdaǵy jazý­shynyń ornyn naq ta nyq belgilep berdi.

Besinshi mif – «oǵan ne aitsań da jaqpaisyń». Sony bilgen qalamdastary ony maqtaýǵa da qorqady. Men de osy jaiyn­da oilandym. Bekejan Tilegenov týraly jyly pikirine tańqaldym. Maǵaýinnen basqa bireýden Bekejan Tile­­genov degen úlken jazýshy bar de­gendi estigen emespin. Sóitsem Bekejan Tilegenov «Tuiyq ómir­diń qupiiasy» degen kitabynda ózi Orta­lyq Komitette qyzmet istep júrgende Muh­tar Maǵaýinge qarsy jasalǵan biraz qiia­natty alaqanǵa salyp­ty da beripti. «Aldaspan» jinaǵyndaǵy «panislamistik, ultshyldyq, ker­tart­­­palyq» ideialardy qa­lai áshke­re­legenderin ózderi emes, basqa bireýler istegendei táptishtep turyp jazypty. Jazý­shylar odaǵynyń jiynynda jap-jas kúnimde óz qulaǵymmen estigendi, endi kózimmen kórip tańyrqamasqa amalym da qalmai otyr.

Aitaiyn degenim, Maǵaýinge maqtaý jaqpaidy emes, shyn­dyqty aitpaǵan jaqpaidy. Ol ómirge, qoǵamǵa, ainalasyna óte sergek qaraidy, bar bol­ǵany sol. Aldynan «Óziniń deń­geiinde maqtai almadym» dep mańdailary tasqa tiip shyq­qandar, sózderin «Muqańnyń deńgeiinde shyndyqty aita almadym» dep túzetse bek jaqsy bolar edi. Áitpese «Muqańa qalai maqtasań da jaqpaisyń» degen sózdiń beker ekenin men de bilem, suraǵan adam bolsa bálkim ońashada aityp ta berermin.

Al altynshy mif Muhtar Maǵaýinniń atynda, iaǵni esim-soiynda bolyp tur. «Atyń úlken eken» depti Ǵabit Músi­re­pov alǵash tanysqan kezderinde. Myń syr­ly tereń adam Muhtar Áýezovti ǵana emes, Abaidyń uly Maǵaýiiany da, sol arqyly Abai topyraǵyn da meńzese kerek. Shyndyǵynda da Maǵaýiia degen esimniń bir tylsym siqyry bardai kórinedi. Áýelgide ol ómirden erte ketken bozdaq siiaqty elesteýshi edi, keiin ómir­baianymen jaqyn tanysa kele biraz syrǵa biz de qanyqtyq. Adamnyń ómirinde onyń azan shaqyryp qoiǵan esiminiń de yqpaly az bolmaidy degen jalpy ras sóz. Bizdiń keiipkerimizdiń de atalary kózi ashyq, kókiregi oiaý, kóńili sara adamdar bolǵany da kóp jaidan habar berse kerek.

Al budan, Muhtar Maǵaýinniń esim-soiynan ne mif kórip otyrsyń deýińiz múmkin ǵoi. Ony aitqan sebebim, qalamger ózi «Bir atanyń arýaǵyn arqalaǵan jalǵyz­byn» deidi. Óziniń basyndaǵy jalqy taǵ­dyrdy barsha qazaqtyń ba­syna telip aitady. Shynynda da qazaq­tyń asyl súiegin aq pen qyzyldyń qyrǵynynan, ile-shala bolǵan eki birdei asharshylyqtan, odan keiingi stalindik qýǵyn-súr­ginnen aman qalǵan jalǵyzdar jalǵastyrdy emes pe. Sonyń biri búkil syilyqtaryn atap ait­pai-aq ta qoiýǵa bolatyn Muhtar Ma­ǵaýin búginde sonaý Amerikada turyp jatyp ja­sy seksenge tolyp otyr.

Qazaqtyń qasietti sany jetinshi mif osydan shyqty. Bireýler «ókpelep ketti», endi bireýler «balalaryn saǵalap ketti» deidi. Sodan «oibai, anaý eken», «oibai, mynaý eken» degen taǵy bir mif qalyp­tasty. Onyń bárin birdei joqqa shyǵara da berýge bolmaidy. Biraq tap osy suraqqa Muhtar Maǵaýinniń ózi áldeqashan jaýap berip qoiǵan siiaqty. «Dissident emespiz – budan sońǵy dúnie­den de úmit bar», – degen eken jazýshy keńes zamanyndaǵy qýǵyn-súrginge qatysty aitylǵan bir sózinde. Bizdiń de ishimiz qimaityn bir sózdiń túiini osynda jatqanyn nesine jasyramyz.

Mine, sóitip bir zamanda jiyrma jeti, jiyrma segiz jastan aspaityn shyǵar­myn degen qalamger seksenge úlken shyǵar­mashylyq qulshynyspen qadam basty. «Mimen kóp jumys istegen adam uzaq jasaidy» degen meniń ózimniń pálsapam bar edi. Muhtar aǵamyzdy otyz­dyń ótke­leginen aman ótkizgen bes ǵasyrlyq jy­raýlar tarihy bolsa, búginde seksenge jetkizgen tórt tomdyq «Shyńǵys han» atty tarihi romany bolýy da bek múmkin-aý.

Ózi qalyptastyrsa da, ózgeler qalyp­tastyrsa da, kózi tirisinde mifke ainalý kimniń qolynan keler deisiz. Keide shyndyq umytylsa da, mif umytylmaidy. Muhtar Maǵaýin belgili bir dárejede mifke ainalǵan tulǵa, ol jazǵan atyshýly «Men» de – mif. Bizdiń orta sol mifke endi qansha ererin bir Alla ǵana biledi.

Júsipbek QORǴASBEK,

«Egemen Qazaqstan»