بٸر نەمٸس فيلوسوفى ميفتٸ ويانار الدىندا كٶرگەن تٷسكە بالاعان ەكەن. تاعى بٸر دانىشپان ميفتٸڭ بٸزگە كەرەگٸ شىندىقپەن قانشالىقتى سەيكەس كەلۋٸ ەمەس, ونىڭ مازمۇنى دەگەن سٶز قالدىرىپتى. سونىمەن بٸرگە قوعامدا «انا ميف شىن با, مىنا ميف ٶتٸرٸك پە?» دەگەن سۇراق ٷنەمٸ الدىمىزدان شىعىپ وتىرادى. دەمەك بەلگٸلٸ بٸر شامادا ميفتٸڭ شىندىقپەن شەكتەسەر تۇستارى دا بار.
قازاق قوعامىندا ميفكە اينالعان تۇلعالار بەلكٸم ەلكەي مارعۇلان بولار, مٷمكٸن باۋىرجان مومىشۇلى شىعار. ولاردان باسقا دا تٶڭٸرەگٸندە تٷرلٸ ميف قالىپتاسقان بٸراز تۇلعالاردى اتاۋعا بولادى. اتاقتى «الپىسىنشى جىلعىلار» دا وڭاي ەمەس. سولاردىڭ دٷمدٸسٸ مۇحتار ماعاۋين ەكەنٸن ايتساق, ەشكٸم تالاسا قويماس.
بارلىعى «مۇحتار ماعاۋين جىراۋلار تاريحىن ٷش عاسىر ارىعا جىلجىتتى» دەگەن ەڭگٸمەدەن باستالدى. جىراۋلار تاريحى ودان سوڭ بەس عاسىرعا, ودان كەيٸن ارعى-بەرگٸسٸن قوسقاندا تٸپتٸ جەتٸ عاسىرعا, ودان دا ەرٸ ەستە جوق ەسكٸ زامانعا قاراي كەرۋەن تارتتى. جارىق دٷنيەدەگٸ, سونىڭ ٸشٸندە قازاق حالقىنىڭ ٶمٸرٸندە دە اقيقات شىندىقتىڭ بەرٸ ميفتەن باستالاتىنىنا بۇل دا بٸر مىسال.
بٸراق وسى جىراۋلار تاريحىنىڭ بەرٸنٸڭ تەمٸرقازىعى مۇحتار ماعاۋيننٸڭ 1968 جىلى باسپا جٷزٸن كٶرگەن «قوبىز سارىنى» اتتى كٸتابى بولىپ قالدى. مويىنداعىسى كەلمەگەندەرگە جازۋشىنىڭ ٶزٸ كەسٸمدٸ سٶزٸن ايتقان: «شالكيٸزدٸ, قازتۋعان, دوسپامبەتتٸ, قازاق حاندىعى كەزەڭٸندەگٸ ۇلى جىراۋلار پوەزيياسىن مەن اشتىم, ەندٸ مەنٸڭ اتىممەن ەيگٸ بولۋى كەرەك».
مۇحتار ماعاۋين تۋرالى بٸرٸنشٸ ميف وسىلاي تۋدى. ول بٸزدٸڭ كٶز الدىمىزعا حاندار دەۋٸرٸندەگٸ جىراۋلار ورتاسىنان جارىپ شىققان جارشىداي ەلەستەيتٸن. بۇل ميفتٸ حالىق قالىپتاستىردى ما, ەلدە ماعاۋيننٸڭ ٶزٸ قالىپتاستىردى ما, مەسەلە وندا ەمەس. قازٸرگٸ زاماننىڭ قوسوباسى – سايت جەلٸلەرٸندەگٸ اتى-جٶنٸن جاسىرعان كوممەنتشٸلەردٸڭ تالقىسىنا سالىپ كەپ جٸبەرسەڭٸز, ەكٸ تارابىن دا قولداي كەتەتٸندەر جەتٸپ ارتىلادى.
بٸزدٸڭ ەۋەلگٸ مٸندەتٸمٸز – وسى بٸرٸنشٸ ميفتٸڭ باسىن اشۋ. بٸردە جاسى جەتپٸستەگٸ سەرٸك نەگيموۆتٸڭ ارحيۆتەن جٷرەگٸ كەۋدەسٸنە سىيماي القىلداپ كەلە جاتقانىن كٶردٸم. «بٸر كەرەمەت جاڭالىق تاپتىم, بٸراق پاراقتار بٸر-بٸرٸنە جابىسىپ قالىپتى, وسىعان دەيٸن بەتٸن ەشكٸم اشپاعان ەكەن», دەدٸ. ٶزٸ ەتشەڭ ادام بوي-بوي بوپ تەرلەپ, بەت ەلپەتٸ كٶگٸستەنە دٸرٸلدەپ, تاپقان جاڭالىعىن كٸمگە ايتارىن بٸلمەي الابۇرتقان عالىم ەلٸ باستىقپاعان جاس جٸگٸتتەن بەتەر!
سىرت كٶزگە توسىن ەسەر ەتەتٸن بۇل كەپتٸ الپىس التى, الپىس جەتٸنشٸ جىلدارى ارحيۆ اقتارعان جيىرمانىڭ التاۋ-جەتەۋٸندەگٸ تاپالتاق جٸگٸتتٸڭ باسىنا كٶشٸرٸپ كٶرٸڭٸزشٸ. كٶنە جيناقتان شالكيٸزدٸڭ ٶلەڭٸن تاۋىپ العانداعى ماعاۋيننٸڭ كٷيٸن ويشا ەلەستەتٸڭٸز ەندٸ – «بٸر سەت مەنٸڭ دەمٸم بٸتٸپ قالعانداي بولدى» دەيدٸ. ال ەندٸ كٶپتەن ٸزدەگەن «قازتۋعان سٷيٸنٸشۇلى» دەگەن جازۋعا تٶتەننەن تاپ كەلگەندە باسىنا تٷسكەن حالدٸ قاراڭىز – «ەسكٸ بەتتەردٸڭ بٸرٸنٸڭ بەل ورتاسىنان اسقان كەزدە دٸر ەتە تٷستٸم» دەپتٸ.
ول وسىلاي ون ەكٸ جىراۋدى جارىققا قايتا شىعاردى. «ۇزاق زامان, اۋمالى عاسىرلار ٸرٸكتەگەن ون ەكٸ اسقار تۇلعانىڭ باس-اياعىن بايىپتادىم». مەن دە «قوبىز سارىنى» مەن «الداسپاننان» ساناپ شىقتىم, ارتىق-كەمٸ جوق ون ەكٸ ەكەن: قازتۋعان جىراۋ سٷيٸنٸشۇلى, اسان قايعى سەبيتۇلى, دوسپامبەت جىراۋ, شالكيٸز جىراۋ تٸلەنشٸۇلى, جيەمبەت جىراۋ بورتوعاشۇلى, مارعاسقا جىراۋ, اقتامبەردٸ جىراۋ سارىۇلى, تەتٸقارا اقىن, ٷمبەتەي جىراۋ تٸلەۋۇلى, بۇقار جىراۋ قالقامانۇلى, كٶتەش اقىن, شال اقىن قۇلەكەۇلى. ماعاۋين وسى اتالعان جىراۋلاردىڭ ٶلمەس مۇراسىن قالىڭ شاڭ باسقان ارحيۆتەن ارشىپ الىپ, قازاق حاندىعى دەۋٸرٸنە ٶشپەس رۋح دارىتتى.
مٸنە, سودان باستاپ مۇحتار ماعاۋين دەگەن ەسٸم-سوي دا دۋالى اۋىز بەن ۋەلٸ سٶزدٸڭ نىساناسىنا ٸلٸكتٸ. سول كەزدە ول بار-جوعى جيىرما سەگٸز-اق جاستا بولاتىن. ودان سوڭ باسقا ەشتەڭە جازباسا دا تاريحتا قالاتىنىنا ەش كٷمەن جوق. تٸپتٸ سول جاسىندا ٶمٸردەن ٶتٸپ كەتسە, قازاق اسپانىنان اعىپ تٷسكەن تاعى بٸر جۇلدىز اتانارى بەك مٷمكٸن ەدٸ. رۋحاني ورتا ونسىز دا جوعارى باعالاعان سول ەڭبەك, جازۋشىنىڭ ەلۋ سەگٸز جاسىندا «مەن» اتتى رومان-حامساسى شىققاننان كەيٸن بٸرجولا ميفكە اينالدى. قالاي?!.
«قوبىز سارىنىنداعى» زار مەن «الداسپانداعى» شەردەن اسپان تٶڭكەرٸلەدٸ.بۇل كٸتاپتاردىڭ جارىققا شىعۋ حيكاياسى دا سول زار مەن شەردەن بٸر كەم ەمەس. بٸرٸنشٸسٸ, بٷكٸل ەدەبيەت ينستيتۋتى ەسكٸشە حات تانىمايدى. ەكٸنشٸسٸ, تالقىلاۋعا قاتىسقان عالىمداردا بۇل تاقىرىپقا دەگەن تٷپ اتاسى بيماعلۇم ٶشپەندٸلٸك بار. ٷشٸنشٸسٸ, كەدەيلەردٸڭ ٶكٸمەتٸنە شەتٸنەن ەل باستاعان, قول باستاعان, القالى جيىندا بيلٸك ايتقان باي-شونجارلاردان شىققان جىراۋلاردىڭ تٷككە دە كەرەگٸ جوق. تٶرتٸنشٸسٸ, كٶنە جىرلاردان ساياسي قاتە ٸزدەگەن قىراعى پارتييا قايراتكەرلەرٸ دە وڭاي-وسپاق ادامدار ەمەس. قالا بەردٸ, ەكٸنٸڭ بٸرٸ: «سەن «الداسپاندى» شىعارعانسىڭ!» – ياعني, سەنٸمسٸز, كٷمەندٸ ادامسىڭ دەپ كٶزگە شۇقىعىسى كەلٸپ تۇراتىن بولدى».
بٸرٸنشٸ ميف – وسى. جالپى, كەز كەلگەن جازۋشىعا شىعارماسىنا تىيىم سالىنسا, ودان اسقان باقىت جوق. بٸراق شىعارما سوعان تاتي ما, تاتىماي ما, ونى ۋاقىت كٶرسەتەدٸ. كەڭەس زامانىندا پارتييالىق سىنعا ۇشىراعان, باسپاحانادا بەتتەرٸ قىرقىلعان, امان قالعاندارى جاسىرىن تٷردە تاراعان كٸتاپتاردىڭ اراسىندا «الداسپاننىڭ» اڭىزى ۇزاققا كەتتٸ. بۇل كٸتاپ ونىڭ زاتىن دا كەمەل قىلدى, اتىن دا داڭققا كەنەلتتٸ. ەگەر جىراۋلار تاريحىن ٷش عاسىرعا ەرٸ جىلجىتپاسا, مۇحتار ماعاۋين قانداي تۇلعا بولار ەدٸ?
وعان جازۋشىنىڭ ٷلكەن شىعارماشىلىق ەموتسييا ٷستٸندە وتىرىپ ٶزٸ بەرگەن باعا ٶتە قاتال. «شالكيٸز, دوسپامبەت, قازتۋعان, ودان سوڭ بۇقار جىراۋلار بولماسا, جۇرت بٸلگەن مۇحتار ماعاۋين دەگەن جازۋشى دا بولماس ەدٸ, شامالى ٶرنەگٸ, شەكتەۋلٸ ٶرٸسٸ, تاپالتاق تۇرعىسى بار, جابايى جازارماننىڭ قاتارىن تولتىرار ەدٸك». مۇنى وقىعاندا ول تۋرالى بٸرٸنشٸ ميف سەيٸلٸپ سالا بەرگەندەي بولادى. بٸراق اڭىز ونىمەن بٸتكەن جوق.
سەبەبٸ بەرٸ الدىن الا اقىلدى باسپەن قۇرعان جوسپارمەن كەلە جاتىر. بۇل جەردە ايتسا نانعىسىز, ٶمٸردە بولماسا سەنگٸسٸز جاعداياتتار بار. ونىڭ باسىنداعىداي جەتٸستٸككە جوسپارسىز جەتۋ ەش مٷمكٸن ەمەس. بەرتٸندە جارىق كٶرگەن قازاق تاريحى تۋرالى كٸتاپ جازۋدى جيىرما جاسىندا ٸشكە تٷيٸپ قويعانى دا بٸر قىزىق دەرەك. جيىرما بەس جاسىندا اسپيرانتۋرا بٸتٸرەتٸنٸ, جيىرما سەگٸز جاسىندا «قوبىز سارىنى» مونوگرافيياسىمەن عۇلامالىققا قادام باساتىنى, وتىز جاسىندا عىلىمدى تالاق ەتٸپ تاستاپ كەتەتٸنٸ, بەرٸ دە الدىن الا جاسالعان جوسپاردا تٷزٸلگەن.
ماعان سەنبەسەڭٸز, «مەندٸ» وقىڭىز. ٶزٸنٸڭ جازۋىنشا «شىن فاناتيك ۇلتشىل, ۇلى ۇستاز بەيسەمباي كەنجەباەۆتان» تاپسىرما الىپ تۇرىپ, ونىڭ يىعىنان اسا قاراۋعا قانداي شەكٸرتتٸڭ دەتٸ بارادى. ول جەنە جازۋشىنىڭ كەمەلەتتٸك جاستان جاڭا اسقان ستۋدەنتتٸك شاعى كٶرٸنەدٸ. «ۋنيۆەرسيتەتتٸ بٸتٸرگەن سوڭ, اسپيرانتۋراعا الىپ قالام, قازاق حاندىعى دەۋٸرٸندەگٸ ەدەبيەتتٸ زەرتتەيسٸڭ, دايىندالا بەر», – دەپتٸ ۇلى ۇستاز. ودان كەيٸنگٸ: «مەن دايىندالدىم, بولاشاق عىلىمي جۇمىستارعا عانا ەمەس, ٷلكەن جازۋشىلىققا», – دەگەن سٶيلەمگە لەپ بەلگٸسٸن قويعىڭىز كەلٸپ, قولىڭىز جٷگٸرٸپ-اق كەتەدٸ.
جازۋشىنىڭ ٶمٸرٸندە مۇنداي جوسپاردىڭ بولعانى «مەن» عۇمىرنامالىق رومان-حامساسىندا تايعا تاڭبا باسقانداي انىق جازىلعان. تٸپتٸ ونىڭ جوسپارىنا «جٸگٸت اعاسى جاسىنا جەتپەي ٷزٸلٸپ كەتەتٸن شىعارمىن» دەگەن وي دا كەدەرگٸ بولا الماعان. «ول كەزدە مەن جيىرما سەگٸز, جيىرما توعىز جاستان اسپايمىن دەۋشٸ ەدٸم» دەيدٸ ٶزٸ. ونىڭ ويىنداعى بۇل جاس «قوبىز سارىنىنىڭ» جارىق كٶرۋٸمەن سەيكەس كەلەدٸ. جوعارىدا «سول جاسىندا ٶلٸپ كەتسە, قازاق اسپانىنان اعىپ تٷسكەن بٸر جۇلدىز اتانار ەدٸ» دەگەنٸمٸز – سودان.
بٸراق ونىڭ العا قويعان جاڭا ٶرٸس – «جازۋشىلىق ەڭبەك تۇرعىسىندا سونشاما زور – قىرىق جىلدىق ناقتى جوسپارى» دا بولعان. «الاساپىران» رومانى سول جوسپاردىڭ ٸشٸندە, اسپيرانت كەزٸندە-اق ويلاستىرىلعانى نەگە تۇرادى. باسقاسى باسقا, قولىنا قالام ۇستاعان اقىن-جازۋشىلاردىڭ اراسىنان تاعدىرىما نە جازىپتى ەكەن, قانشا جىل ٶمٸر سٷرەدٸ ەكەم دەپ, الاقانىنا كٸم شۇقشيىپ قاراپتى دەيسٸز. «مەنٸڭ الاقانىمداعى ٶمٸر سىزىعى تىم قىسقا, باس بارماقتىڭ بۇلشىعىنا قاراي قىسقا تارتىپ, كەلتەسٸنەن ٷزٸلەدٸ ەكەن», – دەيدٸ مۇحتار ماعاۋين. سوعان سەنگەنٸ سونشا, «قازٸر ويلايمىن, مٷمكٸن ماعان ەۋەلدە بەرٸلگەن جاس – سول, ٶزٸم شامالاعان جيىرما سەگٸز-جيىرما توعىز شىعار», – دەيدٸ تاعى دا.
ەندٸ مىناعان قاراڭىز. ول ٶز جوسپارى بويىنشا ەلٸ ەلۋ جىل عۇمىر كەشۋگە تيٸس, الداعى قيىن ٸستەر مەن اۋىر كٷرەستەردە جەڭٸلمەس ٷشٸن, دەنساۋلىعى دا مىقتى بولماسا بولمايدى.
ول ٷشٸن نە ٸستەۋ كەرەك? قازاقتىڭ جاستارى كەشە دە, بٷگٸن دە ەسكەرە بەرمەيتٸن, ەركٸمگە ساباق بولاتىن سٶز وسى ارادا ايتىلادى. ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ تٶرتٸنشٸ كۋرسىندا وقيتىن جيىرما بٸر جاستاعى ستۋدەنت اسقازانىن بٸر قابىندىرىپ العاننان كەيٸن تەمٸردەي تەرتٸپكە كٶشٸپتٸ: «سۇلتانماحمۇتتىڭ, شوقاننىڭ, تاعى باسقا دا ۇلى دارىنداردىڭ كەلتە تاعدىرى كٶپكە مەلٸم – ٶزٸمدٸ ٶزٸم قاتتى كٷتەتٸن بولدىم. استى مەزگٸلٸمەن, دەمدەپ, تالعاپ, نەرلٸ, قىمباتىنان ٸشەتٸن بولدىم. تاڭەرتەڭ اش قارىنعا, كەشكە تٶسەككە جاتاردا ەكٸ-ٷش قاسىقتان تازا بال جەيمٸن. قانشا تىعىز جٷرسەم دە سەگٸز-توعىز ساعاتتان ۇيىقتايمىن»...
وسىدان كەيٸن مەن بۇل كٸسٸ جاسى ۇلعايعان شاعىندا شەتەلدە تۇرۋدى دا بۇرىننان-اق جوسپارلاپ قويعان ەكەن-اۋ دەگەن ويعا كەلدٸم. ول وتىزعا جەتپەي ٶلەرمٸن دەپ سۇلتانماحمۇتقا بٸر ۇقساعىسى كەلسە, كيٸم كيٸسٸ مەن جٷرٸس-تۇرىسى جاعىنان ٶمٸرٸن ەۋروپادا ٶتكٸزگەن مۇستافا شوقايعا ەكٸ ۇقساعىسى كەلگەن تەرٸزدٸ. ادامنىڭ ٸشكٸ جان دٷنيەسٸ سىرتقى بولمىسىنان كٶرٸنٸس تاباتىنى راس بولسا, بۇعان يمانداي سەنە بەرۋٸڭٸزگە بولادى.
ول ٸشكٸ جان دٷنيەسٸمەن دە, سىرتقى كەسكٸن-كەلبەتٸمەن دە ٷلكەن ەكەسٸن ٸستٸ, ٶز ەكەسٸن سوتتى قىلعان كەڭەس ادامىنا ەش ۇقساعىسى كەلگەن جوق. ونىڭ وسى بولمىسى «قازاق حاندىعى دەۋٸرٸندەگٸ جىراۋلار تاريحىن ٷش عاسىرعا جىلجىتتى», «بەس عاسىردى جىرلاتتى» دەگەن تاقىرىپتارمەن تاڭبالانعان بٸرٸنشٸ ميفپەن ٷيلەسە كەتٸپ تۇر.
جازۋشى جان تەرەڭٸندەگٸ بۇل سىردى پوستمودەرنيستٸك تەسٸلمەن: «ەۋلەتٸمٸزدە ٷش ادام اتىلعان, ەلدەنەشە ازامات جالاعا كەتكەن, قانشاما جان مەشٸن جىلعى اشتىقتا قۇربان شەيٸت, سونىڭ بەرٸ ەس بٸلگەننەن ويىمدا, كٶز اشقاننان كٶكٸرەگٸمدە تۇرعان, مەنەن شەرلٸ, مەنەن زارلى, مەنەن قايعىلى كٸم بولدى ەكەن», دەپ بەرەدٸ. ٶز قايعىسىن ۇلت قايعىسى, ۇلت قايعىسىن ٶز قايعىسى ەتٸپ شەندەستٸرە كٶرسەتەدٸ. قارا سٶزبەن جازعان سٶيلەمٸنٸڭ سوڭى ٶزٸ جاتقا سوعاتىن جورىق جىرلارىنىڭ قايىرىمىنا ۇقساي كەتكەنٸ دە تەگٸن ەمەس.
ەدەتتە بٸرٸنشٸ ميفتٸ ادام ٶزٸ جاسايدى. ەكٸنشٸ, ٷشٸنشٸ, ودان سوڭعى ميفتٸڭ بەرٸ حالىقتٸكٸ. سول حالىقتىڭ ويىنشا ونىڭ كٶركەم شىعارمالارى دا ەلدەقانداي بٸر قارسىلىققا ۇشىراۋعا تيٸس سەكٸلدٸ. جيىرما تٶرت جاسىندا جازعان «كەشقۇرىم» اتتى العاشقى ەڭگٸمەسٸ «جۇلدىز» جۋرنالىنا ٶتپەي-ٶتپەي زورعا ٶتٸپ, كەيٸن بٷكٸلوداقتىق «وگونەك» جۋرنالىنان سىيلىق الىپ قانا جۇلدىزى جانىپتى. بٸراق باسقا ەڭگٸمە, پوۆەست, روماندارى ٷلكەن سىنعا ۇشىراعانىن كٶرگەمٸز دە, ەستٸگەمٸز دە جوق. الايدا, جازۋشىنىڭ ٶزٸ العاش تٶرت-بەس كٶركەم كٸتاپ شىعارعانىن, سونىڭ بٸر دە بٸرەۋٸنە رەتسەنزييا جارييالانباعانىن ايتادى. «ارحيۆ حيكاياسى» اتتى شىعارماسىنىڭ ورىس تٸلٸندە شىققان قازاق جازۋشىلارىنىڭ تاڭداۋلى ەڭگٸمەلەرٸنٸڭ جيناعىنا قاراۋلىقپەن كٸرگٸزٸلمەي قالعانىن جازادى.
بٸر عانا «ارحيۆ حيكاياسى» ەڭگٸمەسٸنە جەكە توقتالساق, ونىڭ دا ٸزٸنەن كٸشٸگٸرٸم اڭىز ەرگەن تۋىندى بولعانىنا ٶزٸمٸز دە كۋەمٸز. ارحيۆكە باسىمەن جۇتىلىپ كەتكەن عالىمداردىڭ اراسىندا «ارحيۆ اۋرۋى» دەگەن تٷسٸنٸك بار. ماعاۋيننٸڭ ٶزٸنٸڭ دە ارحيۆتە ٶتكٸزگەن جىلدارى سوعان كەلەدٸ. تاپقان جاڭالىعىن بٸرەۋ بٸلٸپ قويا ما دەپ كٷدٸكتەنۋ, قاي جەردە قانداي قولجازبا بار ەكەنٸن ەشكٸمگە ايتپاۋ, قانشا ٸشٸن جارىپ بارا جاتسا دا مەرزٸمٸ جەتپەي ەش جەردە جارييالاماۋ جايىندا ايتقان ويلارىنىڭ اڭىسى دا سول. بۇل باسقانىڭ ەمەس, مۇحتار ماعاۋيننٸڭ تٶل تاقىرىبى دەپ ەرٸكسٸز ەن سالاسىز.
ارحيۆتەن «ماعجاننىڭ جەكەلەگەن ٶلەڭدەرٸن وقىماي تۇرا المايتىن شاقتارى», «جاسىل شابدار تٷستٸ مۇقابامەن تٷپتەلگەن, جٷز جىلدىق ەسكٸلٸكتٸڭ سٷيكٸمدٸ يٸسٸ اڭقىپ تۇرعان ەدەپكٸ كەسٸمدٸ عاجايىپ كٸتاپپەن» قاۋىشقان كەزدەرٸ, رەسپۋبليكالىق كٸتاپحانانىڭ كٶنە دە سيرەك, كەيبٸرٸن اشىپ كٶرۋگە دە تىيىم سالىنعان كٸتاپ قويماسىنا جاسىرىن جول تاۋىپ تٷسكەن سەتتەرٸ, بەرٸ-بەرٸ دە قييال-عاجايىپ ەرتەگٸگە بەرگٸسٸز وقيعالار. بۇل – ەڭگٸمە سيۋجەتٸ ەمەس, ماعاۋيننٸڭ ٶز باسىنان ٶتكەن جايتتار.
ديحان اقساقالمەن اراداعى ەڭگٸمەسٸ تٸپتەن عاجاپ. ول كٸسٸ «سوعىستان بۇرىن بۇقار جىراۋ تۋرالى زەرتتەۋ ەڭبەك جازىپ, قولجازباسىن ارحيۆكە تاپسىرعان سيياقتى ەدٸم, سونى تابا الماي جٷرگەنٸم», – دەيدٸ. سوندا مۇقاڭ: «كٶلەمٸ سەكسەن بەت, لاتىنشا مەشٸڭكە, ناشارلاۋ, سارعىش قاعازعا ەنسٸز باسىلعان, ٷستٸنەن كٶك سييامەن جٷرگٸزٸلگەن تٷزەتۋلەرٸ بار – سولاي ما?» – دەپ تابان استىندا سارت ەتكٸزەدٸ. «قالاي جازىلعانى ەسٸمدە جوق», – دەيدٸ ديحان اقساقال مىنا تاڭعاجايىپقا سەنەرٸن دە, سەنبەسٸن دە بٸلمەي. سەبەبٸ ارادا قىرىق جىل ٶتٸپ كەتٸپتٸ, ال مۇقاڭنىڭ ول قولجازبانى كٶرگەنٸنە جيىرما ٷش جىل بولىپتى. ال كەرەك بولسا!
«ارحيۆ حيكاياسى» ەڭگٸمەسٸ اۆتوردىڭ ٶز باسىنان ٶتكەن وسى وقيعالارعا ۇقساس, تٸپتٸ رۋحتاس دەسە دە دەلەل جەتەرلٸك. كەيٸپكەرلەردٸڭ اراسىنداعى پسيحولوگييالىق كٷرەس جاعىنان عابيت مٷسٸرەپوۆتٸڭ ەيگٸلٸ «ەتنوگرافييالىق ەڭگٸمەسٸن» ەسكە سالادى. مۇحتار ماعاۋيننٸڭ ٶزٸ دە بۇل شىعارماسىن كلاسسيكالىق ەڭگٸمە دەپ ەسەپتەيدٸ. مۇنداي شىعارمالار كەزەڭدٸك بٸر كٶرٸنٸستەردٸ بەرەتٸن حرەستوماتييالىق تۋىندىلار قاتارىنا جاتادى. وقىرمان ەسٸندە جٷرەتٸن بەلگٸلٸ دٷنيەلەردٸڭ ٸشٸندە دە بۇل ەكٸ ەڭگٸمەنٸڭ شوقتىعى مٷلدەم بٶلەك. «ارحيۆ حيكاياسىنىڭ» سيۋجەتٸن ەڭگٸمەلەپ بەرۋ قاجەت ەمەس, ونى تۇشىنىپ وقۋ كەرەك.
مۇحتار ماعاۋين تۋرالى جۇرت ويلاپ تاپقان ٷشٸنشٸ ميف – «ونىڭ جاۋى كٶپ» دەگەن ەڭگٸمە. كەيٸنگٸ جازعان مەيٸرٸمگە تولى ەستەلٸكتەرٸن وقىپ وتىرىپ قايران قالدىم. ەسٸرەسە مۇقاعالي ماقاتاەۆ تۋرالى ەسسەسٸ جٷرەگٸمدٸ قوزعاپ جٸبەرگەندەي بولدى. ەكەۋٸنٸڭ اراسىنداعى ادامي قارىم-قاتىناستى سونشالىقتى جىلى سەزٸممەن جازعان. ونى جاقىن بٸلمەيتٸن ادام مىنا كٸسٸ ٶزٸنە ٶزٸ ۇقسامايدى عوي دەۋٸ دە مٷمكٸن. ماعان ماعاۋين شىندىعىندا ٶزٸ ايتا بەرەتٸن «بەلشەبەكتٸككە» قانى قاتىپ قالعان, سودان دا ونى-مۇنىعا دەتٸ بەرٸك, بٸراق ار جاعى ەل جايلاۋعا كٶشكەندەي سەن-سالتاناتى جاراسقان, بەرەكەسٸ مەن مەرەكەسٸ تەڭ قاتار ادام سەكٸلدٸ ەلەستەيدٸ.
بٸر جولى قالىڭ كٶپشٸلٸكتٸڭ اراسىندا كەزدەسٸپ قالدىم. وپەرا جەنە بالەت تەاترىنىڭ فويەسٸندە, كيٸم ٶتكٸزەتٸن جاققا قاراي تٷسەتٸن باسپالداقتىڭ الدى. قاسىندا جەڭگەمٸز بار, ەكەۋٸ دە سىرت كيٸممەن تۇر. مۇنداعىلاردىڭ بەرٸ ٶزٸمٸزدٸڭ قالامداستار بولسا دا, بەيتانىس ورتادا تانىس بٸرەۋدٸ ۇشىراتقانداي ٸشتارتا كٷلٸمسٸرەدٸ. ول كەزدە كٶرٸنگەن جەردە سۋرەتكە تٷسٸرە بەرۋگە بولاتىن ۇيالى تەلەفون اتىمەن جوق كەز عوي دەيمٸن. ەيتەۋٸر بٸر فوتوگراف كەلە قالدى دا, جەڭگەمٸز ٷشەۋمٸز قاتار تۇرىپ سۋرەتكە تٷستٸك. سونداعى فوتوسۋرەت مەندە ەلٸ بار, ول سىناعاندا بالا دەمەي, شاعا دەمەي, كٸمدٸ بولسىن قوساق اراسىنا قوسىپ جٸبەرەتٸن اقار-شاقار ادامنىڭ بەينەسٸ ەمەس.
ەل نە دەسە, و دەسٸن, بٸراق بۇل كٸسٸنٸڭ جٷرەگٸ بەرٸبٸر جۇمساق. مۇزداي قاتادى, قارداي ەريدٸ. مۇحتار ماعاۋينگە قاراعاندا, شەرحان مۇرتازانىڭ قاباعى قاتۋلاۋ قايتا. شەرحان مۇرتازا ەكەۋٸن بٸر-بٸرٸمەن سىيلاسپايدى دەپ ويلايدى. بٸرەۋلەر سونى پايدالانعىسى كەلەدٸ. «وھ, شٸركٸن, ەكەۋٸ شايناسا كەتسە, ودان ٷلكەن مايدان بولمايدى» دەيدٸ. شىن مەنٸسٸندە قالاي بولدى?
ماعاۋين ٶز ەستەلٸگٸندە «بٸر گازەت مەن تۋرالى جاقسى ماقالا بەردٸ, ونداي ماقالانىڭ باس رەداكتور شەرحان مۇرتازانىڭ قولداۋىنسىز بەرٸلۋٸ مٷمكٸن ەمەس ەدٸ» دەپتٸ. بۇل از دەسەڭٸز: «قوبىز سارىنى» شىقتى. ماداقتالىپ جاتىر. «قازاق ەدەبيەتٸندە» مارعۇلان سٶيلەدٸ. تاعى بٸر باسىلىمداردا راحمانقۇل بەردٸباەۆ جەنە باسقا زييالى, بٸلٸمدار ازاماتتار. مەن رەنجٸپ جٷرگەن «لەنينشٸل جاس» (باس رەداكتورى – شەرحان مۇرتازاەۆ) بەرٸنەن وزىپ, «جاس عالىم اشقان جاڭالىق» دەگەن تاقىرىپپەن, بۇرىن ەشكٸمدە بولماعان جاعداي – سۋرەتٸمدٸ قوسا باسىپ, اياۋلى اعام بٷركٸت ىسقاقوۆتىڭ جاقسى ماقالاسىن جارقىراتىپ بەردٸ», – دەگەن جازباسى جەنە بار. شەرحان مۇرتازا مۇحتار ماعاۋيندٸ سىيلاماسا, سونداي قادامعا بارا ما? مۇحتار ماعاۋين شەرحان مۇرتازانى قۇرمەتتەمەسە, قىرىق جىلدان كەيٸن وسىنداي ەستەلٸكتٸ جازا ما?
ماعاۋين تۋرالى تٶرتٸنشٸ ميف – شىعارماشىلىق بەسەكەگە باس تٸككەن جانكەشتٸ ٶمٸر, ارحيۆتەن جيعانى مول بٸلٸمدارلىق, وينامايتىن-كٷلمەيتٸن كٸرپييازدىق, بابى كەلٸسكەن بەكزاتتىق, بويىنا شاڭ جۋىتپايتىن اقسٷيەكتٸك. «تۋرا ەكٸ اپتا بويى جاس قىمىز ٸشتٸم. كٷنٸگە ون-ون ەكٸ ساعاتتان ۇيىقتادىم», – دەپتٸ ٷلكەن جۇمىستى باستار الدىندا. «تٶڭكەرٸسكە دەيٸن جارىق كٶرگەن بەس جٷز كٸتاپتى جەنە سودان بەرٸ جيناقتالعان مىڭ سەگٸز جٷز قولجازبانى تٷگەل اداقتاپ شىعام», – دەپتٸ عىلىمعا اتويلاپ ات قويعان شاعىندا. «بەرٸبٸر ماعان جەتپەيدٸ, بەرٸبٸر مەن ارتىق جازام دەگەن سەنٸم بولدى», – دەپتٸ عىلىمنان كەتٸپ, جازۋشىلىققا بەت قويعان كەزٸندە.
«بٸسسٸمٸللا» دەمەي ٸس باستامايتىن مۇسىلمان بالاسىنىڭ سالتى سالتاناتىنا اينالعان مۇنداي قالامگەر كەمدە-كەم. ەر كٸتابىن جازاردا الامان بەيگەگە تٷسەتٸندەي باپتاناتىنىڭ ٶزٸ جاتقان بٸر حيكايا. ەر جولى قاجىلىققا جٷرەتٸندەي قامداناتىن سەبەبٸ, جازاتىن كٸتابى ەرمەك ٷشٸن دە, اتاق ٷشٸن دە ەمەس. ەگەر سولاي بولماسا, «قوبىز سارىنى» مەن «الداسپاندى» بىلاي قويىپ, «الاساپىرانداي» اسقاق رۋحتى رومان قايدا, «شاقان شەرٸدەي» شيرىققان شىعارمانىڭ دا جٶنٸ باسقا, «شىڭعىس حانداي» تٶرت تومدىق عيبراتتى كٸتاپ جازىلار-جازىلماسى دا نەعايبىل ەدٸ. دەمەك, جوعارىدا اتاپ ٶتٸلگەن تٶرتٸنشٸ ميف تە تاقىر جەردەن پايدا بولعان جوق, ول ماعاۋيننٸڭ ۇلت ٷشٸن جاسار ەڭبەگٸنٸڭ ٶزٸندٸك ھەم ٶمٸرلٸك ريتۋالىنان تۋعان دەسەك, قاتەلەسە قويماسپىز.
ول وسىنداي جانكەشتٸ ەڭبەگٸمەن بٸزدٸڭ قوعامداعى جازۋشىنىڭ ورنىن ناق تا نىق بەلگٸلەپ بەردٸ.
بەسٸنشٸ ميف – «وعان نە ايتساڭ دا جاقپايسىڭ». سونى بٸلگەن قالامداستارى ونى ماقتاۋعا دا قورقادى. مەن دە وسى جايىندا ويلاندىم. بەكەجان تٸلەگەنوۆ تۋرالى جىلى پٸكٸرٸنە تاڭقالدىم. ماعاۋيننەن باسقا بٸرەۋدەن بەكەجان تٸلەگەنوۆ دەگەن ٷلكەن جازۋشى بار دەگەندٸ ەستٸگەن ەمەسپٸن. سٶيتسەم بەكەجان تٸلەگەنوۆ «تۇيىق ٶمٸردٸڭ قۇپيياسى» دەگەن كٸتابىندا ٶزٸ ورتالىق كوميتەتتە قىزمەت ٸستەپ جٷرگەندە مۇحتار ماعاۋينگە قارسى جاسالعان بٸراز قيياناتتى الاقانعا سالىپتى دا بەرٸپتٸ. «الداسپان» جيناعىنداعى «پانيسلاميستٸك, ۇلتشىلدىق, كەرتارتپالىق» يدەيالاردى قالاي ەشكەرەلەگەندەرٸن ٶزدەرٸ ەمەس, باسقا بٸرەۋلەر ٸستەگەندەي تەپتٸشتەپ تۇرىپ جازىپتى. جازۋشىلار وداعىنىڭ جيىنىندا جاپ-جاس كٷنٸمدە ٶز قۇلاعىممەن ەستٸگەندٸ, ەندٸ كٶزٸممەن كٶرٸپ تاڭىرقاماسقا امالىم دا قالماي وتىر.
ايتايىن دەگەنٸم, ماعاۋينگە ماقتاۋ جاقپايدى ەمەس, شىندىقتى ايتپاعان جاقپايدى. ول ٶمٸرگە, قوعامعا, اينالاسىنا ٶتە سەرگەك قارايدى, بار بولعانى سول. الدىنان «ٶزٸنٸڭ دەڭگەيٸندە ماقتاي المادىم» دەپ ماڭدايلارى تاسقا تيٸپ شىققاندار, سٶزدەرٸن «مۇقاڭنىڭ دەڭگەيٸندە شىندىقتى ايتا المادىم» دەپ تٷزەتسە بەك جاقسى بولار ەدٸ. ەيتپەسە «مۇقاڭا قالاي ماقتاساڭ دا جاقپايسىڭ» دەگەن سٶزدٸڭ بەكەر ەكەنٸن مەن دە بٸلەم, سۇراعان ادام بولسا بەلكٸم وڭاشادا ايتىپ تا بەرەرمٸن.
ال التىنشى ميف مۇحتار ماعاۋيننٸڭ اتىندا, ياعني ەسٸم-سويىندا بولىپ تۇر. «اتىڭ ٷلكەن ەكەن» دەپتٸ عابيت مٷسٸرەپوۆ العاش تانىسقان كەزدەرٸندە. مىڭ سىرلى تەرەڭ ادام مۇحتار ەۋەزوۆتٸ عانا ەمەس, ابايدىڭ ۇلى ماعاۋييانى دا, سول ارقىلى اباي توپىراعىن دا مەڭزەسە كەرەك. شىندىعىندا دا ماعاۋييا دەگەن ەسٸمنٸڭ بٸر تىلسىم سيقىرى بارداي كٶرٸنەدٸ. ەۋەلگٸدە ول ٶمٸردەن ەرتە كەتكەن بوزداق سيياقتى ەلەستەۋشٸ ەدٸ, كەيٸن ٶمٸربايانىمەن جاقىن تانىسا كەلە بٸراز سىرعا بٸز دە قانىقتىق. ادامنىڭ ٶمٸرٸندە ونىڭ ازان شاقىرىپ قويعان ەسٸمٸنٸڭ دە ىقپالى از بولمايدى دەگەن جالپى راس سٶز. بٸزدٸڭ كەيٸپكەرٸمٸزدٸڭ دە اتالارى كٶزٸ اشىق, كٶكٸرەگٸ وياۋ, كٶڭٸلٸ سارا ادامدار بولعانى دا كٶپ جايدان حابار بەرسە كەرەك.
ال بۇدان, مۇحتار ماعاۋيننٸڭ ەسٸم-سويىنان نە ميف كٶرٸپ وتىرسىڭ دەۋٸڭٸز مٷمكٸن عوي. ونى ايتقان سەبەبٸم, قالامگەر ٶزٸ «بٸر اتانىڭ ارۋاعىن ارقالاعان جالعىزبىن» دەيدٸ. ٶزٸنٸڭ باسىنداعى جالقى تاعدىردى بارشا قازاقتىڭ باسىنا تەلٸپ ايتادى. شىنىندا دا قازاقتىڭ اسىل سٷيەگٸن اق پەن قىزىلدىڭ قىرعىنىنان, ٸلە-شالا بولعان ەكٸ بٸردەي اشارشىلىقتان, ودان كەيٸنگٸ ستاليندٸك قۋعىن-سٷرگٸننەن امان قالعان جالعىزدار جالعاستىردى ەمەس پە. سونىڭ بٸرٸ بٷكٸل سىيلىقتارىن اتاپ ايتپاي-اق تا قويۋعا بولاتىن مۇحتار ماعاۋين بٷگٸندە سوناۋ امەريكادا تۇرىپ جاتىپ جاسى سەكسەنگە تولىپ وتىر.
قازاقتىڭ قاسيەتتٸ سانى جەتٸنشٸ ميف وسىدان شىقتى. بٸرەۋلەر «ٶكپەلەپ كەتتٸ», ەندٸ بٸرەۋلەر «بالالارىن ساعالاپ كەتتٸ» دەيدٸ. سودان «ويباي, اناۋ ەكەن», «ويباي, مىناۋ ەكەن» دەگەن تاعى بٸر ميف قالىپتاستى. ونىڭ بەرٸن بٸردەي جوققا شىعارا دا بەرۋگە بولمايدى. بٸراق تاپ وسى سۇراققا مۇحتار ماعاۋيننٸڭ ٶزٸ ەلدەقاشان جاۋاپ بەرٸپ قويعان سيياقتى. «ديسسيدەنت ەمەسپٸز – بۇدان سوڭعى دٷنيەدەن دە ٷمٸت بار», – دەگەن ەكەن جازۋشى كەڭەس زامانىنداعى قۋعىن-سٷرگٸنگە قاتىستى ايتىلعان بٸر سٶزٸندە. بٸزدٸڭ دە ٸشٸمٸز قيمايتىن بٸر سٶزدٸڭ تٷيٸنٸ وسىندا جاتقانىن نەسٸنە جاسىرامىز.
مٸنە, سٶيتٸپ بٸر زاماندا جيىرما جەتٸ, جيىرما سەگٸز جاستان اسپايتىن شىعارمىن دەگەن قالامگەر سەكسەنگە ٷلكەن شىعارماشىلىق قۇلشىنىسپەن قادام باستى. «ميمەن كٶپ جۇمىس ٸستەگەن ادام ۇزاق جاسايدى» دەگەن مەنٸڭ ٶزٸمنٸڭ پەلساپام بار ەدٸ. مۇحتار اعامىزدى وتىزدىڭ ٶتكەلەگٸنەن امان ٶتكٸزگەن بەس عاسىرلىق جىراۋلار تاريحى بولسا, بٷگٸندە سەكسەنگە جەتكٸزگەن تٶرت تومدىق «شىڭعىس حان» اتتى تاريحي رومانى بولۋى دا بەك مٷمكٸن-اۋ.
ٶزٸ قالىپتاستىرسا دا, ٶزگەلەر قالىپتاستىرسا دا, كٶزٸ تٸرٸسٸندە ميفكە اينالۋ كٸمنٸڭ قولىنان كەلەر دەيسٸز. كەيدە شىندىق ۇمىتىلسا دا, ميف ۇمىتىلمايدى. مۇحتار ماعاۋين بەلگٸلٸ بٸر دەرەجەدە ميفكە اينالعان تۇلعا, ول جازعان اتىشۋلى «مەن» دە – ميف. بٸزدٸڭ ورتا سول ميفكە ەندٸ قانشا ەرەرٸن بٸر اللا عانا بٸلەدٸ.
جٷسٸپبەك قورعاسبەك,
