Kórnekti jazýshy, kompozitor, óner zertteýshi Ilia Jaqanovtyń «Aqqý áni» kitabyndaǵy (Aqtóbe: «A-Poligrafiia» JShS – 2008 j.) «Úshqara» esse-rekviemin qyzyǵa oqyp shyqtym. Áigili aqyn-kompozitor Mádi Bápiuly jóninde baiandalǵan oqiǵalardyń birinde meniń atalaryma tikelei qatysty tusy bar eken. Basty keiipkerdiń aýzynan shyqqan sózderdi esh ózgerissiz keltireiin.
«…Asan rýynyń ishinde Esmaǵambet degen kisi bolǵan. Onyń úlken uly Hasenniń Bibigúl, Ýázipa degen qyzdary bar eken. Bibigúldi Ábjannyń Músilimi alady. Bir jyldan keiin úlbiregen Bibigúl dúnie salady. Músilim baldyzy Ýázipaǵa úilenedi. Bir jyl ótken soń Músilimniń ózi qaitys bolady. Músilimniń jylyn bergennen keiin onyń esýastaý inisi Májin «Ýázipany alam» dep shataq shyǵarady. Ýázipa ne isterin bilmei zar ilep, basyn taýǵa da, tasqa da urady. Qaiyn atasy Ábjan qatal, qyńyr kisi eken. «Ýázipany Májinge alyp berem» dep, ol siresedi. Qyzdyń óz ákesi Hasen, úlken ákesi Esmaǵambetter keledi, báiek bop. Eki jaq kelispeidi. Ketisedi. Ashynǵan Esmaǵambet Ábjan aýylyn shabady.
Ábjan Qaqabaiǵa baryp shaǵym aitady. Qaqabai: «qyzdy berme» deidi. Qyz ákesi Hasen bar jaidy Mádige aian etedi. Mádi Ýázipany qutqarýǵa bekinedi.
Ábjan Ýázipany quldyqqa salyp, jábirlep ustaidy. Esmaǵambet qysyp bara jatqan soń, ol Ýázipany Aiǵyrjal bolysy Seiitqazynyń Nurtazasyna alyp qashady.
Tap sol jerde Taldy ózeniniń boiynda Mádiler jas bóridei dúrkiregen jigitterimen qýyp jetip, Ýázipany bosatyp alady.
Munyń arty, árine, úlken daý. Daýda bilikti Jaisań qajy aitady. Qaqabai Ábjandy qorǵamaqshy bolady, biraq ábden beti ashylyp, jaýyǵyp alǵan Mádi de julqynyp shyǵyp, sózge aralasyp, Qaqabaiǵa ses bildiredi. Qaqabai Mádige osy joly «Qap, bálem, kógergen kókbet, kórsetermin kóreshekti» deidi. Bul – 1910 jyldar bolsa kerek...».
Aldymen, Ilia aǵamnyń «Úshqarasynda» jobalap aitylǵan merzimdi naqtylaiyn, oqiǵa 1919 jyly oryn alǵan. Bul kezde Qaqabai (1835-1917) da, daýda bilik aitty delinetin Jaisaq qajy (1854-1917) da (Jaisań qajy dep jańsaq jazylǵan) ómirde joq. Tipti Ábjan da dúnieden kóshken, onyń báibishesi Aibala da qaitys bolǵan. Oqyrmandarǵa túsinikti bolýy úshin áńgimeni shejireden bastap tarqataiyn.
Arǵyn taipasynyń qarakesek rýyna jatatyn bizdiń atalarymyz ertede Baýyr Boshan eli atanyp Edirei bolysynyń aýmaǵynda (qazirgi Qaraǵandy oblysy Qarqaraly aýdanynda) otyrǵan. Jetinshi atam Asan – Keldibek biden týǵan alty aǵaiyndy Qaz daýysty Qazybek bidiń inisi bolady.
Shejire ańyzdarynda babamyz ári jaýjúrek, ári ańqaý adamnyń keipinde sipattalǵan. Jaýgershilik zamanynda alystan kóringen shańdy jaýdyń qarasy dep oilap, sol jaqqa tura shaýypty. Qýyp jetse, jaý degeni quiyn bolyp shyǵypty. Sodan bylai el aýzynda «Quiyn qýǵan Asan» atanypty. Urpaqtary negizinen seri minezdi jáne tóbeles dese janyp túsetin qyzý qandy bolyp keledi.
Asannan – Aqkisi, Tastemir, Esirgep týǵan. Joǵaryda aty atalǵan Esmaǵambet – Aqkisiniń urpaǵy bolsa, Ábjan – meniń arǵy atam, Tastemirdiń urpaǵy.
Ábjan Toqauly Baianaýyldaǵy Súiindik-Qarjas rýynyń Jádiger atasyna jatatyn Myńbai degen adamnyń Aibala (1840-1919) esimdi qyzyna úilengen. Myńbai – akademik Qanysh Imantaiulynyń atasy Sátbaimen atalas aǵaiyn.
Ábjan men Aibaladan Áli (1862-1932), Músilim (1866-1918), Qani (1876-1933), Jámi (188?-1920) atty tórt ul jáne tórt qyz týǵan. Músilim oqiǵada baiandalǵandai Esmaǵambettiń Qaseniniń (Hasen delinip jańsaq jazylǵan) Bibigúl esimdi qyzyna úilengen. Olardan Yrjas (1905-1932) atty ul týǵan. Bibigúl qaitys bolǵan soń ámeńgerlik saltymen baldyzy Ózipany (bizdiń aqsaqaldar osylai ataidy) alǵan. Músilimniń ózi 1918 jyly dúnieden ótipti. Kelesi jyly marqumnyń asy berilgen soń «Erden ketse de, elden ketpeidi» degen burynǵynyń sózine súiengen Tastemirden týǵan Qystaý áýletiniń úlkenderi Ózipany Músilimniń kishi inisi Jámige (jariialanymda Májin delinip qate berilgen) qosýdy uiǵarady. Biraq Ózipa ózinen jasy kishi jáne aýrýshań Jámidi kóńili qalamai, basqa qainysy Qaniǵa turmysqa shyqqysy keletinin aitqan. Atamyz bul kezde qosaǵy Kásipten (1888-1938) birneshe perzent kóripti. Onyń ústine ájemiz «Attydan jaiaý júrip kek alǵan» áigili aqyn-kompozitor Jaiaý Musanyń qyzy bolsa, ústinen toqal aldyrýshy ma edi?..
Osy tusta bir qyzyq jaitty aita keteiin. Ájemiz Kásip 1905 jyly Edireidegi Ábjan aýylyna kelin bolyp túsken kúni bizdiń atalarymyz bir-birine «ándi sen basta», «joq, óziń basta» dep, oiyn-toidyń bastalýyn sózbuidaǵa salyp otyrǵan ǵoi. Sol sátte shymyldyq ishindegi jas kelin ákesi Jaiaý Musanyń «Baianaýyl» ánin shyrqap jiberip, atalarymyzdy qatty uialtqan eken...
Al Kásiptiń jas jeńgesi Ózipa bolsa, Qanidan úmit úze almai, Jámige tigisi kelmei, ári-sári kúide júrgen. Aqyry, oida-joqta ózinde kóńili baryn bildirgen Ertis jiegindegi Aiǵyrjal bolysynyń bir jigitimen qashyp ketipti. (Bul jigit joǵaryda aitylǵan Seiitqazynyń Nurtazasy ma, álde sonyń aýylynan ba, naqtysyn aita almaimyn). Sodan jesir daýy týyndap, Qystaý áýletiniń soiylsoǵarlary álgi jigittiń aýylynyń jylqysyn barymtalap ákelgen. Kóp ýaqyt ótpei ol jaqtyń adamdarynyń ózderi Ózipany eriksiz Ábjan aýylyna alyp kelip, jylqylaryn aidap qaitypty.
Mine, osy shaqtan bastap ata-ájelerimiz Ózipaǵa qatty qorlyq kórsetken kórinedi. Betine kúie jaǵyp, atqa teris qaratyp mingizip kópshilikke kórsetken, «qarabet», «júziqara» dep ǵaibattap tabalaǵan! Bul jaitty estigen týystarynyń bir toby Ábjan aýylyna tutqiyldan tiisipti. Ile qamsyz júrgen er-azamattardy soqqyǵa jyǵyp, Ózipany alyp ketken. Ákemiz Baqtan Qaniuly (1909-1995): «Ol kezde 10 jasar balamyz ǵoi, qoryqqannan úidiń tóbesine shyǵyp alyp qarap turdyq» – deitin.
Sodan ne kerek, Tastemirdiń uly Qystaýdan týǵan Kóshik, Qarpyq, Janaq, Toqa, Tináli, Abbastyń áýleti jiylyp, máseleni Qos tóbeniń baýyrynda bilektiń kúshimen sheshýge ýaǵdalasypty da, Esmaǵambetke habar jibergen. Ol da qaimyqpai kúsh synasýǵa baratynyn aitypty.
Qos tóbe – Pavlodar oblysy Mai aýdanynyń Aqshiman aýyly men budan burynyraq Qaraǵandy oblysynyń Egindibulaq aýdanyna qaraǵan Airyq aýyly arasyndaǵy tóbe. Sonyń etegindegi jazyqta ertede alaman báigeler ótkizilgen.
Bizdiń atalarymyz belgilengen ýaqyttan bir kún buryn Úshqaranyń túbindegi Mádidiń Sary apany basyna jinalypty. Tý bie soiyp et jep, qymyz iship, tóbeleske kádimgidei daiyndalǵan. Minerge aty joq aǵaiyndardyń bir-ekeýi quryqtaryn súiretip Edireiden 25 shaqyrym jerdegi Úshqaraǵa jaiaý jetipti.
Qos tóbeniń túbindegi urysqa eki jaqtan júz shamaly áldi jigitter qatysqan. Solardyń biri atalas aǵaiynymyz Qabykei Beisenqululy (1902-1990) aqsaqal sózin «Ózipa soǵysynda...» dep bastap alyp, oqiǵanyń uńǵyl-shuńǵylyna deiin maiyn tamyza áńgimeleýshi edi. Atamyzdyń aitýyna qaraǵanda, Mádi jáne Qystaý áýletiniń úlkenderi: aýyldyń bii Qydyrbek Abbasuly (1849-1930), aýylnaiy Qani Ábjanuly, taǵy basqalar tóbe ústinde urysty baqylap turǵan.
«Ózipa soǵysynda» bireýdiń basy jarylǵan, bireýdiń qoly synǵan. Biraq ábden kúrdelenip túiindelip qalǵan másele sheshilmegen. Aqyry, Semeiden arnaiy kelgen sot eki jaqtyń aqsaqaldarynyń basyn qosyp, bátýaǵa keltiripti.
Qabykei atamyz – Mádidiń ekinshi áieli Dinanyń týǵan baýyry. Osy sebepti jáne aýyly Úshqaranyń túbinde, Mádidiń aýylymen kórshi otyrǵandyqtan Mádi babamyz jaiynda biletini kóp edi. Atamyzdyń báibishesi Tiyshtýǵan ájemiz de kórgeni men kóńiline túigeni mol zerdeli kisi bolatyn.
Beisenquldyń qyzy Dinany alǵan Mádi – Qystaý áýletine kúieý. Eger óz qaiynjurtyna búiregi burmasa, qarsy shabýy neǵaibil, shyntýaityn aitqanda, bosteki sóz.
Dina ájemizdi 1967 jyldar shamasynda Qabykei atamyzdyń úiine kelgeninde kórgenmin. Aqquba júzinen jas kezinde óte kórikti adam bolǵany baiqalyp turdy. Mádi babamyz ustaǵan Quran Kárim kitabyn osy baýyryna bergen. Qasietti mura keiin Buqar jyraý atyndaǵy ádebiet jáne óner mýzeiiniń qoryna ótkizilgen, qazir sonda saqtaýly.
Mádi opat bolǵan soń eki áieline Qaqabaidyń eki uly ámeńgerlik saltymen úilengen. Atap aitqanda, báibishesi Qazidy Aiǵoja (188?-1937), kishi áieli Dinany Raqymbek (1902-19??) alǵan.
Bir áttegen-aiy, atalǵan jariialanymda Dina ájemizdiń rýy Ormanshy-Kúlik delinip, ózi jetim qyz keipinde sýrettelgen. Taǵy bir ókinishtisi, 1919 jyly Mádi men ómirde joq Qaqabaidyń bir-birine julqynyp ses kórsetý oqiǵasyna oqyrmandardyń keibiri senip qalýy múmkin. Sonyń saldarynan, aǵaiyndylardyń óshtesýine Asannyń eki ulynyń urpaqtary arasyndaǵy jesir daýy sebep bolypty dep oilaýy yqtimal. Shyndyǵynda, Mádi men Qaqabaidyń arasyndaǵy daý-damaidyń ózge máselelerge bailanysty 1905 jyly bastalǵany muraǵattyq qujattarda kórsetilgen.
Kezinde úlkenderimizden estigen áńgimeni qaǵaz betine túsirgenmin. Biraq bertin kele Asan babamyzdyń eki uly Aqkisi men Tastemir urpaqtary arasyndaǵy qaqtyǵys ónegeli is emes qoi, muny keiingi býynnyń bilmegeni jón dep oiladym da, jazǵandarymdy joiyp jiberdim. Dál sol oqiǵa keiin baspasóz betinde basqasha sipatta kórinis beredi dep oilamappyn. Endi jadymdy jańǵyrtyp, eski áńgimeni esime túsirip otyrǵan jaiym bar.
Mádi babamyzǵa qatysty osy oqiǵanyń baiany ózim syrtynan asa qurmetteitin Ilia aǵamnyń nazaryna ilinse eken deimin. Eger Ilekeń bul jazbammen tanyssa, «Úshqara» esse-rekvieminiń bireýlerdiń aitýymen jańsaq jazylǵan tusyn qaita qaraitynyna bek senimdimin.
Arman QANI,
aqyn, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qairatkeri,
Halyqaralyq «Alash» ádebi syilyǵynyń laýreaty.
Pavlodar qalasy.
