كٶرنەكتٸ جازۋشى, كومپوزيتور, ٶنەر زەرتتەۋشٸ ٸليا جاقانوۆتىڭ «اققۋ ەنٸ» كٸتابىنداعى (اقتٶبە: «ا-پوليگرافييا» جشس – 2008 ج.) «ٷشقارا» ەسسە-رەكۆيەمٸن قىزىعا وقىپ شىقتىم. ەيگٸلٸ اقىن-كومپوزيتور مەدي بەپيۇلى جٶنٸندە باياندالعان وقيعالاردىڭ بٸرٸندە مەنٸڭ اتالارىما تٸكەلەي قاتىستى تۇسى بار ەكەن. باستى كەيٸپكەردٸڭ اۋزىنان شىققان سٶزدەردٸ ەش ٶزگەرٸسسٸز كەلتٸرەيٸن.
«…اسان رۋىنىڭ ٸشٸندە ەسماعامبەت دەگەن كٸسٸ بولعان. ونىڭ ٷلكەن ۇلى حاسەننٸڭ بيبٸگٷل, ۋەزيپا دەگەن قىزدارى بار ەكەن. بيبٸگٷلدٸ ەبجاننىڭ مٷسٸلٸمٸ الادى. بٸر جىلدان كەيٸن ٷلبٸرەگەن بيبٸگٷل دٷنيە سالادى. مٷسٸلٸم بالدىزى ۋەزيپاعا ٷيلەنەدٸ. بٸر جىل ٶتكەن سوڭ مٷسٸلٸمنٸڭ ٶزٸ قايتىس بولادى. مٷسٸلٸمنٸڭ جىلىن بەرگەننەن كەيٸن ونىڭ ەسۋاستاۋ ٸنٸسٸ مەجٸن «ۋەزيپانى الام» دەپ شاتاق شىعارادى. ۋەزيپا نە ٸستەرٸن بٸلمەي زار يلەپ, باسىن تاۋعا دا, تاسقا دا ۇرادى. قايىن اتاسى ەبجان قاتال, قىڭىر كٸسٸ ەكەن. «ۋەزيپانى مەجٸنگە الىپ بەرەم» دەپ, ول سٸرەسەدٸ. قىزدىڭ ٶز ەكەسٸ حاسەن, ٷلكەن ەكەسٸ ەسماعامبەتتەر كەلەدٸ, بەيەك بوپ. ەكٸ جاق كەلٸسپەيدٸ. كەتٸسەدٸ. اشىنعان ەسماعامبەت ەبجان اۋىلىن شابادى.
ەبجان قاقابايعا بارىپ شاعىم ايتادى. قاقاباي: «قىزدى بەرمە» دەيدٸ. قىز ەكەسٸ حاسەن بار جايدى مەديگە ايان ەتەدٸ. مەدي ۋەزيپانى قۇتقارۋعا بەكٸنەدٸ.
ەبجان ۋەزيپانى قۇلدىققا سالىپ, جەبٸرلەپ ۇستايدى. ەسماعامبەت قىسىپ بارا جاتقان سوڭ, ول ۋەزيپانى ايعىرجال بولىسى سەيٸتقازىنىڭ نۇرتازاسىنا الىپ قاشادى.
تاپ سول جەردە تالدى ٶزەنٸنٸڭ بويىندا مەديلەر جاس بٶرٸدەي دٷركٸرەگەن جٸگٸتتەرٸمەن قۋىپ جەتٸپ, ۋەزيپانى بوساتىپ الادى.
مۇنىڭ ارتى, ەرينە, ٷلكەن داۋ. داۋدا بيلٸكتٸ جايساڭ قاجى ايتادى. قاقاباي ەبجاندى قورعاماقشى بولادى, بٸراق ەبدەن بەتٸ اشىلىپ, جاۋىعىپ العان مەدي دە جۇلقىنىپ شىعىپ, سٶزگە ارالاسىپ, قاقابايعا سەس بٸلدٸرەدٸ. قاقاباي مەديگە وسى جولى «قاپ, بەلەم, كٶگەرگەن كٶكبەت, كٶرسەتەرمٸن كٶرەشەكتٸ» دەيدٸ. بۇل – 1910 جىلدار بولسا كەرەك...».
الدىمەن, ٸليا اعامنىڭ «ٷشقاراسىندا» جوبالاپ ايتىلعان مەرزٸمدٸ ناقتىلايىن, وقيعا 1919 جىلى ورىن العان. بۇل كەزدە قاقاباي (1835-1917) دا, داۋدا بيلٸك ايتتى دەلٸنەتٸن جايساق قاجى (1854-1917) دا (جايساڭ قاجى دەپ جاڭساق جازىلعان) ٶمٸردە جوق. تٸپتٸ ەبجان دا دٷنيەدەن كٶشكەن, ونىڭ بەيبٸشەسٸ ايبالا دا قايتىس بولعان. وقىرماندارعا تٷسٸنٸكتٸ بولۋى ٷشٸن ەڭگٸمەنٸ شەجٸرەدەن باستاپ تارقاتايىن.
ارعىن تايپاسىنىڭ قاراكەسەك رۋىنا جاتاتىن بٸزدٸڭ اتالارىمىز ەرتەدە باۋىر بوشان ەلٸ اتانىپ ەدٸرەي بولىسىنىڭ اۋماعىندا (قازٸرگٸ قاراعاندى وبلىسى قارقارالى اۋدانىندا) وتىرعان. جەتٸنشٸ اتام اسان – كەلدٸبەك بيدەن تۋعان التى اعايىندى قاز داۋىستى قازىبەك بيدٸڭ ٸنٸسٸ بولادى.
شەجٸرە اڭىزدارىندا بابامىز ەرٸ جاۋجٷرەك, ەرٸ اڭقاۋ ادامنىڭ كەيپٸندە سيپاتتالعان. جاۋگەرشٸلٸك زامانىندا الىستان كٶرٸنگەن شاڭدى جاۋدىڭ قاراسى دەپ ويلاپ, سول جاققا تۇرا شاۋىپتى. قۋىپ جەتسە, جاۋ دەگەنٸ قۇيىن بولىپ شىعىپتى. سودان بىلاي ەل اۋزىندا «قۇيىن قۋعان اسان» اتانىپتى. ۇرپاقتارى نەگٸزٸنەن سەرٸ مٸنەزدٸ جەنە تٶبەلەس دەسە جانىپ تٷسەتٸن قىزۋ قاندى بولىپ كەلەدٸ.
اساننان – اقكٸسٸ, تاستەمٸر, ەسٸرگەپ تۋعان. جوعارىدا اتى اتالعان ەسماعامبەت – اقكٸسٸنٸڭ ۇرپاعى بولسا, ەبجان – مەنٸڭ ارعى اتام, تاستەمٸردٸڭ ۇرپاعى.
ەبجان توقاۇلى باياناۋىلداعى سٷيٸندٸك-قارجاس رۋىنىڭ جەدٸگەر اتاسىنا جاتاتىن مىڭباي دەگەن ادامنىڭ ايبالا (1840-1919) ەسٸمدٸ قىزىنا ٷيلەنگەن. مىڭباي – اكادەميك قانىش يمانتايۇلىنىڭ اتاسى سەتبايمەن اتالاس اعايىن.
ەبجان مەن ايبالادان ەلي (1862-1932), مٷسٸلٸم (1866-1918), قاني (1876-1933), جەمي (188?-1920) اتتى تٶرت ۇل جەنە تٶرت قىز تۋعان. مٷسٸلٸم وقيعادا باياندالعانداي ەسماعامبەتتٸڭ قاسەنٸنٸڭ (حاسەن دەلٸنٸپ جاڭساق جازىلعان) بيبٸگٷل ەسٸمدٸ قىزىنا ٷيلەنگەن. ولاردان ىرجاس (1905-1932) اتتى ۇل تۋعان. بيبٸگٷل قايتىس بولعان سوڭ ەمەڭگەرلٸك سالتىمەن بالدىزى ٶزيپانى (بٸزدٸڭ اقساقالدار وسىلاي اتايدى) العان. مٷسٸلٸمنٸڭ ٶزٸ 1918 جىلى دٷنيەدەن ٶتٸپتٸ. كەلەسٸ جىلى مارقۇمنىڭ اسى بەرٸلگەن سوڭ «ەردەن كەتسە دە, ەلدەن كەتپەيدٸ» دەگەن بۇرىنعىنىڭ سٶزٸنە سٷيەنگەن تاستەمٸردەن تۋعان قىستاۋ ەۋلەتٸنٸڭ ٷلكەندەرٸ ٶزيپانى مٷسٸلٸمنٸڭ كٸشٸ ٸنٸسٸ جەميگە (جارييالانىمدا مەجٸن دەلٸنٸپ قاتە بەرٸلگەن) قوسۋدى ۇيعارادى. بٸراق ٶزيپا ٶزٸنەن جاسى كٸشٸ جەنە اۋرۋشاڭ جەميدٸ كٶڭٸلٸ قالاماي, باسقا قاينىسى قانيعا تۇرمىسقا شىققىسى كەلەتٸنٸن ايتقان. اتامىز بۇل كەزدە قوساعى كەسٸپتەن (1888-1938) بٸرنەشە پەرزەنت كٶرٸپتٸ. ونىڭ ٷستٸنە ەجەمٸز «اتتىدان جاياۋ جٷرٸپ كەك العان» ەيگٸلٸ اقىن-كومپوزيتور جاياۋ مۇسانىڭ قىزى بولسا, ٷستٸنەن توقال الدىرۋشى ما ەدٸ?..
وسى تۇستا بٸر قىزىق جايتتى ايتا كەتەيٸن. ەجەمٸز كەسٸپ 1905 جىلى ەدٸرەيدەگٸ ەبجان اۋىلىنا كەلٸن بولىپ تٷسكەن كٷنٸ بٸزدٸڭ اتالارىمىز بٸر-بٸرٸنە «ەندٸ سەن باستا», «جوق, ٶزٸڭ باستا» دەپ, ويىن-تويدىڭ باستالۋىن سٶزبۇيداعا سالىپ وتىرعان عوي. سول سەتتە شىمىلدىق ٸشٸندەگٸ جاس كەلٸن ەكەسٸ جاياۋ مۇسانىڭ «باياناۋىل» ەنٸن شىرقاپ جٸبەرٸپ, اتالارىمىزدى قاتتى ۇيالتقان ەكەن...
ال كەسٸپتٸڭ جاس جەڭگەسٸ ٶزيپا بولسا, قانيدان ٷمٸت ٷزە الماي, جەميگە تيگٸسٸ كەلمەي, ەرٸ-سەرٸ كٷيدە جٷرگەن. اقىرى, ويدا-جوقتا ٶزٸندە كٶڭٸلٸ بارىن بٸلدٸرگەن ەرتٸس جيەگٸندەگٸ ايعىرجال بولىسىنىڭ بٸر جٸگٸتٸمەن قاشىپ كەتٸپتٸ. (بۇل جٸگٸت جوعارىدا ايتىلعان سەيٸتقازىنىڭ نۇرتازاسى ما, ەلدە سونىڭ اۋىلىنان با, ناقتىسىن ايتا المايمىن). سودان جەسٸر داۋى تۋىنداپ, قىستاۋ ەۋلەتٸنٸڭ سويىلسوعارلارى ەلگٸ جٸگٸتتٸڭ اۋىلىنىڭ جىلقىسىن بارىمتالاپ ەكەلگەن. كٶپ ۋاقىت ٶتپەي ول جاقتىڭ ادامدارىنىڭ ٶزدەرٸ ٶزيپانى ەرٸكسٸز ەبجان اۋىلىنا الىپ كەلٸپ, جىلقىلارىن ايداپ قايتىپتى.
مٸنە, وسى شاقتان باستاپ اتا-ەجەلەرٸمٸز ٶزيپاعا قاتتى قورلىق كٶرسەتكەن كٶرٸنەدٸ. بەتٸنە كٷيە جاعىپ, اتقا تەرٸس قاراتىپ مٸنگٸزٸپ كٶپشٸلٸككە كٶرسەتكەن, «قارابەت», «جٷزٸقارا» دەپ عايباتتاپ تابالاعان! بۇل جايتتى ەستٸگەن تۋىستارىنىڭ بٸر توبى ەبجان اۋىلىنا تۇتقيىلدان تيٸسٸپتٸ. ٸلە قامسىز جٷرگەن ەر-ازاماتتاردى سوققىعا جىعىپ, ٶزيپانى الىپ كەتكەن. ەكەمٸز باقتان قانيۇلى (1909-1995): «ول كەزدە 10 جاسار بالامىز عوي, قورىققاننان ٷيدٸڭ تٶبەسٸنە شىعىپ الىپ قاراپ تۇردىق» – دەيتٸن.
سودان نە كەرەك, تاستەمٸردٸڭ ۇلى قىستاۋدان تۋعان كٶشٸك, قارپىق, جاناق, توقا, تٸنەلٸ, ابباستىڭ ەۋلەتٸ جيىلىپ, مەسەلەنٸ قوس تٶبەنٸڭ باۋىرىندا بٸلەكتٸڭ كٷشٸمەن شەشۋگە ۋاعدالاسىپتى دا, ەسماعامبەتكە حابار جٸبەرگەن. ول دا قايمىقپاي كٷش سىناسۋعا باراتىنىن ايتىپتى.
قوس تٶبە – پاۆلودار وبلىسى ماي اۋدانىنىڭ اقشيمان اۋىلى مەن بۇدان بۇرىنىراق قاراعاندى وبلىسىنىڭ ەگٸندٸبۇلاق اۋدانىنا قاراعان ايرىق اۋىلى اراسىنداعى تٶبە. سونىڭ ەتەگٸندەگٸ جازىقتا ەرتەدە الامان بەيگەلەر ٶتكٸزٸلگەن.
بٸزدٸڭ اتالارىمىز بەلگٸلەنگەن ۋاقىتتان بٸر كٷن بۇرىن ٷشقارانىڭ تٷبٸندەگٸ مەديدٸڭ سارى اپانى باسىنا جينالىپتى. تۋ بيە سويىپ ەت جەپ, قىمىز ٸشٸپ, تٶبەلەسكە كەدٸمگٸدەي دايىندالعان. مٸنەرگە اتى جوق اعايىنداردىڭ بٸر-ەكەۋٸ قۇرىقتارىن سٷيرەتٸپ ەدٸرەيدەن 25 شاقىرىم جەردەگٸ ٷشقاراعا جاياۋ جەتٸپتٸ.
قوس تٶبەنٸڭ تٷبٸندەگٸ ۇرىسقا ەكٸ جاقتان جٷز شامالى ەلدٸ جٸگٸتتەر قاتىسقان. سولاردىڭ بٸرٸ اتالاس اعايىنىمىز قابىكەي بەيسەنقۇلۇلى (1902-1990) اقساقال سٶزٸن «ٶزيپا سوعىسىندا...» دەپ باستاپ الىپ, وقيعانىڭ ۇڭعىل-شۇڭعىلىنا دەيٸن مايىن تامىزا ەڭگٸمەلەۋشٸ ەدٸ. اتامىزدىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, مەدي جەنە قىستاۋ ەۋلەتٸنٸڭ ٷلكەندەرٸ: اۋىلدىڭ بيٸ قىدىربەك ابباسۇلى (1849-1930), اۋىلنايى قاني ەبجانۇلى, تاعى باسقالار تٶبە ٷستٸندە ۇرىستى باقىلاپ تۇرعان.
«ٶزيپا سوعىسىندا» بٸرەۋدٸڭ باسى جارىلعان, بٸرەۋدٸڭ قولى سىنعان. بٸراق ەبدەن كٷردەلەنٸپ تٷيٸندەلٸپ قالعان مەسەلە شەشٸلمەگەن. اقىرى, سەمەيدەن ارنايى كەلگەن سوت ەكٸ جاقتىڭ اقساقالدارىنىڭ باسىن قوسىپ, بەتۋاعا كەلتٸرٸپتٸ.
قابىكەي اتامىز – مەديدٸڭ ەكٸنشٸ ەيەلٸ دينانىڭ تۋعان باۋىرى. وسى سەبەپتٸ جەنە اۋىلى ٷشقارانىڭ تٷبٸندە, مەديدٸڭ اۋىلىمەن كٶرشٸ وتىرعاندىقتان مەدي بابامىز جايىندا بٸلەتٸنٸ كٶپ ەدٸ. اتامىزدىڭ بەيبٸشەسٸ تيىشتۋعان ەجەمٸز دە كٶرگەنٸ مەن كٶڭٸلٸنە تٷيگەنٸ مول زەردەلٸ كٸسٸ بولاتىن.
بەيسەنقۇلدىڭ قىزى دينانى العان مەدي – قىستاۋ ەۋلەتٸنە كٷيەۋ. ەگەر ٶز قايىنجۇرتىنا بٷيرەگٸ بۇرماسا, قارسى شابۋى نەعايبٸل, شىنتۋايتىن ايتقاندا, بوستەكٸ سٶز.
دينا ەجەمٸزدٸ 1967 جىلدار شاماسىندا قابىكەي اتامىزدىڭ ٷيٸنە كەلگەنٸندە كٶرگەنمٸن. اققۇبا جٷزٸنەن جاس كەزٸندە ٶتە كٶرٸكتٸ ادام بولعانى بايقالىپ تۇردى. مەدي بابامىز ۇستاعان قۇران كەرٸم كٸتابىن وسى باۋىرىنا بەرگەن. قاسيەتتٸ مۇرا كەيٸن بۇقار جىراۋ اتىنداعى ەدەبيەت جەنە ٶنەر مۋزەيٸنٸڭ قورىنا ٶتكٸزٸلگەن, قازٸر سوندا ساقتاۋلى.
مەدي وپات بولعان سوڭ ەكٸ ەيەلٸنە قاقابايدىڭ ەكٸ ۇلى ەمەڭگەرلٸك سالتىمەن ٷيلەنگەن. اتاپ ايتقاندا, بەيبٸشەسٸ قازيدى ايعوجا (188?-1937), كٸشٸ ەيەلٸ دينانى راقىمبەك (1902-19??) العان.
بٸر ەتتەگەن-ايى, اتالعان جارييالانىمدا دينا ەجەمٸزدٸڭ رۋى ورمانشى-كٷلٸك دەلٸنٸپ, ٶزٸ جەتٸم قىز كەيپٸندە سۋرەتتەلگەن. تاعى بٸر ٶكٸنٸشتٸسٸ, 1919 جىلى مەدي مەن ٶمٸردە جوق قاقابايدىڭ بٸر-بٸرٸنە جۇلقىنىپ سەس كٶرسەتۋ وقيعاسىنا وقىرمانداردىڭ كەيبٸرٸ سەنٸپ قالۋى مٷمكٸن. سونىڭ سالدارىنان, اعايىندىلاردىڭ ٶشتەسۋٸنە اساننىڭ ەكٸ ۇلىنىڭ ۇرپاقتارى اراسىنداعى جەسٸر داۋى سەبەپ بولىپتى دەپ ويلاۋى ىقتيمال. شىندىعىندا, مەدي مەن قاقابايدىڭ اراسىنداعى داۋ-دامايدىڭ ٶزگە مەسەلەلەرگە بايلانىستى 1905 جىلى باستالعانى مۇراعاتتىق قۇجاتتاردا كٶرسەتٸلگەن.
كەزٸندە ٷلكەندەرٸمٸزدەن ەستٸگەن ەڭگٸمەنٸ قاعاز بەتٸنە تٷسٸرگەنمٸن. بٸراق بەرتٸن كەلە اسان بابامىزدىڭ ەكٸ ۇلى اقكٸسٸ مەن تاستەمٸر ۇرپاقتارى اراسىنداعى قاقتىعىس ٶنەگەلٸ ٸس ەمەس قوي, مۇنى كەيٸنگٸ بۋىننىڭ بٸلمەگەنٸ جٶن دەپ ويلادىم دا, جازعاندارىمدى جويىپ جٸبەردٸم. دەل سول وقيعا كەيٸن باسپاسٶز بەتٸندە باسقاشا سيپاتتا كٶرٸنٸس بەرەدٸ دەپ ويلاماپپىن. ەندٸ جادىمدى جاڭعىرتىپ, ەسكٸ ەڭگٸمەنٸ ەسٸمە تٷسٸرٸپ وتىرعان جايىم بار.
مەدي بابامىزعا قاتىستى وسى وقيعانىڭ بايانى ٶزٸم سىرتىنان اسا قۇرمەتتەيتٸن ٸليا اعامنىڭ نازارىنا ٸلٸنسە ەكەن دەيمٸن. ەگەر ٸلەكەڭ بۇل جازباممەن تانىسسا, «ٷشقارا» ەسسە-رەكۆيەمٸنٸڭ بٸرەۋلەردٸڭ ايتۋىمەن جاڭساق جازىلعان تۇسىن قايتا قارايتىنىنا بەك سەنٸمدٸمٸن.
ارمان قاني,
اقىن, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سٸڭٸرگەن قايراتكەرٸ,
حالىقارالىق «الاش» ەدەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى.
پاۆلودار قالاسى.
