Mádeniet ministrligi sheteldik filmderdi nege qadaǵalamaidy?

Ókinishke qarai, bizge kórsetiletin filmderdiń kópshiligi ulttyq mentalitetimizge kereǵar kelip jatady. Anaiy kórinister men zorlyq-zombylyqtardy kez kelgen filmnen, sońǵy kezderi tipti mýltfilmderden de keziktiremiz. Osylaisha, ol filmder ulttyq namysymyzǵa tigeni azdai, Mádeniet týraly zańymyzǵa da baǵynbai otyr.

Qazaqstan Respýblikasynyń 2006 jylǵy 15 jeltoqsandaǵy Máde­niet týraly zańnyń 28-ba­bynda Ýákiletti organnyń «Film­niń mazmuny Respýbli­ka­nyń konstitýtsiialyq qurylysyn kúshtep ózgertýdi, onyń tutas­ty­ǵyn buzýdy, memleket qaýip­sizdigine nuqsan keltirýdi, ulttyq arazdyqty qozdyrýdy nasihat­taýǵa nemese úgitteýge baǵyttalǵan jaǵdaida, bas tartýy múmkin» dep jazylǵan. Alaida osy tarmaqty ýákiletti organnyń ózi eskerip jatqan joq. Mádeniet ministr­ligi nege sol filmderdi sarala­maidy, nege súzgiden ótkizbeidi?

Jyl basynan bastap elimizdiń kinoteatrlarynda 261 film kórsetildi. Qańtarda – 31, aq­panda – 44, naýryzda – 32, sá­ýirde – 39, mamyrda – 21, maýsymda – 20, shildede – 22, tamyzda – 18, qyrkúiekte – 34 film kórer­menge usynyldy. Osy 261 film­niń qai-qaisysynda da qinaý men azaptaýdyń san túri bar. Arasynda ulttyq mentaliteti­mizge qaishy keletin betpaqtyq, kórgensizdik, zinaqorlyq, arsyzdyqty kórsetetinderi de joq emes. Ar-namysyńdy, dini senimińdi qorlaityn, ulttyq, rýlyq, ná­sildik arazdyq týdy­ratyn, eroti­kalyq sipat­taǵy, jaǵymsyz áser qaldyratyndary da jetip arty­lady. Alaida bárine kóz jumyp qarap otyrmyz. Bári de bizdiń kinoteatrlardyń ekra­nynan esh kedergisiz ótip jatyr.

Árine, bizde erotikalyq sipattaǵy filmderdi kórsetpeý ne filmnen qiyp tastaý týraly belgilengen zań joq. Degenmen Mádeniet týraly zańnyń  28-3-babynda Qazaqstanǵa pro­kattaý jáne kópshilikke demon­stratsiialaý maqsatymen ákelingen filmderdiń jas shegine qarai indeksteletini jazylǵan. Osynda «Telearnalarda (sheteldik telear­nalardy qospaǵanda) «E 18» inde­ksti film – jergilikti ýaqyt­pen saǵat 22-den keiin tańǵy saǵat 06-ǵa deiin, «NA» indeksti film jergilikti ýaqytpen saǵat nól­den tańǵy saǵat 06-ǵa deiin kórse­týge jol beriledi» degen tarmaq bar. Osy tarmaqty telearnalar ǵana emes, kino­teatrlar da nege basshylyqqa al­m­asqa? «E 18» indeksti film­derdi qazir kinoteatrlar tapa-tal túste kórsetedi. Dálel retinde aitsaq, 18 jasqa tolǵan kórer­men­derge arnap shyǵarylǵan  Greg Tirnan men Konrad Vernonnyń «Polnyi raskolbas» (Sausage Party) mýltfilmin Almatydaǵy StarCinema, Tsezar 3D, Chaplin MEGA Park kinoteatrlary tús kezinde kórsetýde. Filmdegi «E 18» degen belgini eskerip jatqan bala da, ata-ana da joq. Eń bol­masa kinoteatr qyzmetkerleriniń bireýi filmniń ne týraly ekenin aityp, balalardyń kórýine ruqsat etilmeitinin eskertip qoisa bolar edi ǵoi. Ol da joq.

«Polnyi raskolbas» – Qudai atqan mýltfilm. Buryn mýltfilm degendi balalar ǵana kórýshi edi. Qazir eresekterge arnalǵan mýltfilmder degen shyqty. Báriniń kórsetetini – sol áýeiilik. Sahnadan sán ketken soń mýltfilmnen mán ketti.

«Polnyi raskolbasty» nege Qudai atqan film dep otyrmyz. Sebebi ateizmdi nasihattaidy. Adamdy Qudaiǵa telý arqyly, Jaratýshyny ádiletsiz, arsyz, qanypezer etip kórsetedi. Mun­daǵy Qudai – adam. Al tirshilik ieleri – kádimgi azyq-túlikter. Adam azyq-túlikti jeý arqyly, tirshilik ielerin qynadai qyrady. Sonda bul mýltfilmniń kóksegeni ne? Adam tamaq jemesin dei me? 

Ras, Pixar stýdiiasy ózi shyǵar­ǵan biraz mýltfilmde jansyz­darǵa jan bitirdi.«V poiskah Nemo», «V poiskah Dori» mýl­tikterinde balyqtar sóileidi. Balyqtar arqyly adam boiyn­daǵy keibir qasietterdi synaidy.

«Tachkide» – kólikter, «Rata­týida» – tyshqandar, «Golovolom­kada» – adamnyń  boiyndaǵy sezimderi syrlasady. «Istoriia igrýshek» oiynshyqtardy tiriltý arqyly, jas balaǵa oiynshyqpen uqyptap oinaý, ony buzbaý kerektigin shegelep túsindiredi. Osy «Istoriia igrýshektiń» aitary mol edi. Oiynshyqtarǵa jan bitip, olar bir-birimen til­desedi. Sotqar balanyń oiyn­shyq­tary «iesinen» qashady. Jaman balanyń qolyna túsýden qorqady. Jaqsy balanyń qolyna jetýge asyǵady. «Polnyi ras­kolbas» ta dál osy «Istoriia igrýshekke» uqsaidy. Tek munda oiynshyqtardyń ornynda – azyq-túlikter. 

«Polnyi raskolbastaǵy» sosiska men býlochkanyń mahab­batyn aitsańshy. Ekeýi tósektes bolýdy arman­daidy. Jáne sol armandaryna jetedi. Jeitin taǵamdarymyzdyń jynystyq qatynasqa túskeni qandai jiir­kenishti edi! Mundaǵy soraqy­lyqty buryn eshbir mýlt­filmnen keziktirmeppin. Kartop qabyǵyn arshyǵanda bajyldap jylaidy, qandai aia­nyshty! Myna kóriniske kózaiym bolyp otyrǵan bala erteń tamaq jeýden qalmai ma? 

Mýltfilmde halal taǵam­dar­dy geiler, biseksýaldar etip beineleidi. Gomoseksýalizm, fashizm, zorlyq-zombylyqtyń ashyq nasihaty kózge uryp tur. Ishimdikter, esirtkiler ashyqtan-ashyq jarnamalanady. Sodan lázzat alady. Sony tutynýǵa úndeidi. Azamattardyń dini kózqarasyn mansuqtaý da osynda. Islamǵa da, iýdaizmge de, hris­tianǵa da kúie jaǵady. Ulttyq arazdyqtyń da neshe atasyn osy mýltfilmnen keziktiresiń. Nemisterdi, evreilerdi, arabtardy arzan ázilmen qamshynyń astyna alyp otyr. Lavashty «Karim Abdýl-Lavash» dep ataýynyń ózi-aq túsinikti emes pe? Osy arabtyń lavashy men evreidiń ponchigi bir birin ólerdei jek kóredi. Kóz aldyńa birden Izrail men Palestina arasyndaǵy qaqtyǵys keledi. Sonda bizdiń zańymyzda jazylǵan «ulttyq arazdyqty qozdyrýdy nasihattaýǵa nemese úgitteýge baǵyttalǵan jaǵdaida bas tartýy múmkin» degen bap qaida qaldy? Mádeniet mi­nistrligi ne úshin mundai mýlt­filmge prokattaý kýáligin berdi? Álde ministrlikte prokattaýǵa usyny­latyn sheteldik ónimderdi qadaǵalap, suryptaityn arnaiy adam joq pa?

Mýltfilmde adamnyń basyn qatyratyn da tustar kóp. Keiipkerleri ózderi azyq-túlik­ter bola tura, azyq-túlikpen ta­maqtanady. Al adamdar bular­men tamaqtana bastaǵan kezde, dúrbeleń bastalyp ketedi. Sonda qalai bolǵany? Gollivýdtyń ideiasy sarqylǵany ma?

Mádeniet týraly zań­nyń «Filmge prokattaý kýáligin berý» týraly 28-2-babynyń 5-tarmaǵynda «sheteldik film­derge qaraǵanda ulttyq film­derdi shyǵarýǵa, olardyń taraly­myn kóbeitýge jáne prokattaýǵa basym jaǵdailar jasaý» qajet­tiligi aitylǵan. Qazir kinoteatr­larda ulttyq filmderdiń qatary burynǵydan sál de bolsa kóbei­genin joqqa shyǵarmaimyz. Alaida bizge syrttan keletin sheteldik filmderdiń kóptigi sonshalyq, ózimizdikiniń úlesi teńizge tamǵan tamshydai ǵana bolyp tur.

Taǵy bir másele, filmderdiń prokattaý tiline bailanysty. Mádeniet týraly zańnyń 28-4-babynda «Shetel tele­arna­larynan retransliatsiialanǵan filmderdi qospaǵanda, prokat­taý maqsatynda Qazaqstan Res­pýblikasynyń aýmaǵyna áke­linetin (jetkiziletin) barlyq film­derge 2012 jylǵy 1 qańtar­dan bastap qazaq tilinde dýbliaj jasalýǵa tiis» delingen. Ishinara keibir filmderdiń qazaqshaǵa aýdarylǵany bolmasa, bul baptyń da oryndalýy keiinge yǵysty­rylyp jatyr. 

Ótkende Parlamentte Máji­lis depýtattary, ministrlikter­diń ókilderi, qoǵamdyq belsen­diler men saiasatkerler qa­tysýy­men Mádeniet týraly zańǵa ózgerister men tolyq­tyrýlar jobasy talqylandy. Sol kezde dál osy 28-4 bapqa qatysty túsinbeýshilik týdy. Májilis depýtaty Saýytbek Abdrahma­nov zańdaǵy «barlyq» degen sózdi múldem alyp tastaýdy usyndy. Oǵan áriptesi Nurtai Sabilianov qarsy boldy. Saýytbek Abdrah­manovtyń aitýynsha, shetelden keletin filmderdiń arasynda qazaqtyń ulttyq mentalitetine sai kelmeitin ziiandy filmder bar. Sondyqtan, qazaq halqyna paidaly filmderdi ǵana qazaq tiline dýbliajdaý kerektigin aitty. Aǵanyń aitqany ras, joǵaryda mysalǵa keltirgen «Polnyi raskolbasty» qazaqshalaǵannan ne utamyz? Onyń tipti orysshasyn da kórsetýdiń qajeti joq. Bolmasa, basqa elderdegidei filmniń óreskel tustaryn qiyp tastap, ne daýysyn jasyryp, nege montajdap jibermeske? Nege bizge dál osy prokattaý másele­sinde kórkemdik keńes qurmasqa? Sol keńes kinony bastan-aiaq kórip shyqqannan keiin baryp pikirin aitsa. Osylaisha, shetel­diń ulty­myzǵa, dinimizge jat ónimderine nege tosqaýyl salmasqa? Ýákiletti organ buǵan qatysty ne aitady eken?