«Eń qiyny – qarapaiym jazý». Birneshe jyl buryn Arystan ataidyń osy bir pikiri sanaǵa tóńkeris ákelgen-di. Rýhani ashtyqtaǵy eń súiikti taǵamdarym – Tolstoi shyǵarmalary. Tolstoi kózqarastary. Kópten beri kúndelikterin aqtaryp mi shylaýlaryn tazartýdamyz. Bul – Tolstoi ǵumyrynyń aqyrǵy shaǵynda qorytqan oilary, shynaiy senimderi, sezimi. Kúndelikte jazýshynyń ishki kelbeti ashylady, sony pikirleri men oilary kórinis tabady. «Álemniń kúmis qońyraýy» atanǵan alpaýyt talant iesiniń «shashylyp túsken marjandaryn» túisinip oqýǵa shaqyramyn.
Unatqanymnyń bári qolyma túse bermeidi, biraq qolymdaǵynyń bárin unatamyn.
* * *
Keshe shynaiy sezim jaily áńgime boldy.Túiini mynaý: kóregendi, adamgershilik kelbeti qalyptasqan adam shynaiy sezimdi kóre alady.Úilengen nemese airylysqandar – ashýlanǵan adamdai onymen kúrese bastaidy,ortańǵoldar meirimdilikke balap, qyzyǵady.Al, múlde adamdyq bet-beinesi qalyptaspaǵan pendeler ony túsingisi de kelmeidi, tipti miyqtan kúledi.
* * *
Eger árkim óz úiiniń esik aldyn syparar bolsa, búkil kóshe tazalanar edi.
* * *
Álem qaiǵy qasiret jutqandarǵa qurmet kórsete bilgender arqyly alǵa jyljidy.
* * *
Eń úlken adasýshylyq adamdardy bir jaqty baǵalaý.Olardy meiirimdi nemese ashýlanshaq,aqymaq, aqyldy degen oi qalyptastyrý. Adam aǵys sekildi aǵyp otyrady, onda bul qasietterdiń barlyǵy da kezdesedi.Keide aqymaq,keide aqyldy, keide ashýlanshaq, keide meiirimidi bolady nemese keresinshe.Bul - adamnyń ulylyǵy. Siz ony bir jaqty baǵaladyńyz delik, al, ol qazir múlde ózgeregen,ózge adam! «Jaqsy kórmeimin» deýge bolmaidy.Siz solai degenińizben, ol qazir múlde ózge..
* * *
Sezimsiz ǵumyr keshý jeńil, alaida onsyz oi bolmaidy.
* * *
Shynaiy aqiqat – óte qarapaiym.
* * *
Tańerteńmen mańyzdy ári tushymdy oilar keldi.Endi solardy umyt qaldyrǵandai alańdaý ústindemin. Eske túsirip kóreiin: Adam ózin tanymaǵansha óli ne tiri ekenin bilmeidi, óitkeni ol áli tiri emes. Tiri adam retinde tanymyn sezingen shaqta tynymsyz ózin suraqtyń astyna ala bastaidy.Nege ǵumyr keship júr? Jaýabyn izdeýge kóshedi.Bir jaýaptyń pushpaǵyna jetkenshe jany tynysh tappaq emes.
* * *
Adamdar kóbine mólsherli aqylǵa ie bolǵany úshin ǵana appaq arymen maqtanǵysh keledi.
* * *
Adam árqashan baqytty bolýǵa tiisti, eger ony joǵaltyp alsa, qai jerde qateleskenin qarasyn.
* * *
Jastardan «men ózgeniń aqylymen júrgim kelmeidi,ózim oilana alamyn» degendi jii estimiz. Oilanyp,súbelenip qoiǵan dúnielerdi qaita oilanyp ne kerek.Daiyn dúnieni al da, alǵa jorta ber! Adamzattyń kúshi osynda.
* * *
Eń úlken adasý – eshteme de istemesten baqytty kútý.
* * *
Másele kóp bilýde emes, eń mańyzdysyn bilýde.
* * *
Oiyn oinaý úshin qaryn toq bolý qajettiligi túsinikti.Qoǵamnyń ár múshesiniń qaryny ashpaǵan kezde ǵana olar ónerge den qoia alady.Eger qoǵam músheleri toq bolmasa, naǵyz óner órken jaimaq emes. Salǵyrt óner – keskinsiz, ash qoǵamdaǵy óner – dórekileý, ókinishti..
* * *
Adam ózine jaqyn taqyryp jaily áńgime qozǵaǵanda, tyńdaýshynyń ózindei emes ekenin umyt qaldyrady.Eger adamdar ózin shynaiy alańdatqan, nemese rýhani dúnieni sóz etpese, mindetti túrde jeke basy jaily kóp sózdilikke urynady.Álbette, bul óte kóńilsiz.
* * *
Adam balasynyń dúniede jalǵyz ǵana joly bar.Biraq aqyly oianyp,sana-sezimi óz áreketin igergen shaqta jol ekige airylady. Ne boiyndaǵy janýarlyq kúsh aqylǵa baǵynady, ne aqyl janýarlyq kúshke qyzmet etedi.Aqyl janýarlyq tabiǵatqa ainalsa, qyzyqtyń bári sonda bolmaq.Eger aqylǵa jeńdirse, ol adam dúnieniń bos selteńine boi aldyrmaidy,sanaly túrde jalǵyz jol ashyp, sol jolǵa bet alady.
* * *
Bári de adamzatty ózgertkisi keledi, biraq ózin ózgertý jaily oilanatyndar sirek.
* * *
Keshe Ianjýlda boldym.Odan ólim jaily ne oilaitynyn,baiansyzdyq nemese baiandy ǵumyr jaily suradym.Ol ,tipti,siyr sekildi túk te túsine almaidy! Mundai jandar qanshama! Al, sen onymen sóilese otyryp qynjylasyń, ol senimen kelispeidi de. Osyndai jandarmen bailanys ornatý tipti qiyn, ne janyń qalamasa,ne unatpasań, qalai súimeksiń,neni talap etesiń?.. Qarym-qatynasty olar ózderi sheshedi. Rýhani dúniesi kúńgirt. Olarmen árqashan tap bir syrlasyńdai qurmetpen aralasasyń. Bul ózińe aýyr, keide ózińdi keleke etedi.. Shydaý qajet.Olardyń qashan oianatynyn bilmeisiń.Bálkim, qazir-aq seniń sóziń oiatar?..
Aýdarǵan: Batyrhan Sársenhan
