Ótken aida Prezident Qasym-Jomart Toqaevtyń tóraǵalyǵymen qazaq tili álipbiin latyn grafikasyna kóshirý máselesi boiynsha keńes ótip, ǵylymi turǵydan zerdelengen álipbi jobasy tanystyrylǵan bolatyn. Osyǵan orai Ál-Farabi atyndaǵy Qazaq ulttyq ýniversitetiniń dotsenti, filologiia ǵylymdarynyń kandidaty Aiaýjan Taýsoǵarovanyń qazaq tilin kirilitsadan latyn álipbiine aýystyrýǵa qatysty pikirin bilgen edik, dep jazady QazAqparat.
«Qazaq tiliniń álipbiine bailanysty reforma birneshe jyl boiy qoǵamda qyzý talqyǵa túsip keledi. Álipbidiń tildik saiasat, kompiýterlik tehnologiia, lingvistikalyq máseleler sheshiminde ózgeristerdi qajet etetini aitylyp ta júr. Jalpy álipbidiń o basta paida bolýy tildiń dybystaryn tańbalaý mindetinen týǵan desek, oǵan asa aýyr júk artylatynyn da ańǵaramyz. Óitkeni álipbi sol ulttyq tildiń únin, dybystyq erekshelikterin, tutas prosodikasyn tolyq beinelei alatyn dybystardy qamtýy kerek. Latynnegizdi álipbi osy úrdisten shyǵýy tiis. Ótken ǵasyrdyń 40-jyldarynan bastap búgingi kúnge deiin qoldanysta kele jatqan álipbide qazaq tiline tán emes dybystar da engizilgen. Jalpy bul álipbide orys tiline tán dybystar tolyq qamtylǵan», - dedi filologiia ǵylymdarynyń kandidaty.
Sondyqtan da bolar ǵalym qazaq-orys qostildi tulǵalardyń kópshiliginiń aýyzeki sózinde qazaq tili aktsenti baiqalmaitynyn aitady.
«Kerisinshe, keiingi ýaqytta qazaq til ielenýshileriniń sózinde orys aktsenti baiqalady degen pikirler bar. Mysaly, belgili ónertanýshy, kinostsenarist Erlan Tóleýtaidyń qazirgi qazaq kinosynyń tili týraly bir suqbatynda mynandai derek alǵa tartylǵan: «Qazir bizde Qytaidan kelgenderde qytai aktsenti, Ózbekstannan kelgenderde ózbek aktsenti, ózimizde orys aktsenti bar, osy qalyń aktsentterdiń bári kinoǵa kelgende qoiyrtpaq bolady da, filmniń atmosferasyn buzady. Jupar ańqymaidy». Kinostsenaristiń pikirine qaraǵanda, qazaqtildi akter sóileýinde kórinis beretin túrli ózge ult tilderine tán aktsentterden qazaq tiliniń tabiǵi úni, ózindik aktsenti estilmeidi, sodan qazaq kinosynyń tili «jupar ańqymaidy». Eń bastysy, «tildik tulǵanyń óz ana tilinen basqa ózge tilde sóileýi kezinde sol tildiń dybystaryn eriksiz burmalap aitýy» dep beriletin aktsent anyqtamasyna qarama-qaishy taǵy bir sipatty kóremiz. Bul – qazaqtildi tulǵanyń óz ana tilinde sóilegen kezinde osy óz ana tiliniń dybystaý zańdylyqtaryn buzyp, ózge tilge tán ekpin, ún ereksheligin qosyp, buzyp sóileý jaǵdaiy», - dedi ol.
Aiaýjan Taýsoǵarova «Munyń sebebi nede?» degen zańdylyqty suraq tóńireginde de óz pikirin bildirip ótti.
«Árine, birden bir jaýap eki tildiń qatar ómir súrýi jaǵdaiynda olardyń ózara áseri turǵysynan anyqtalatyn tildik qatynastyń jeke tulǵa sózindegi kórinisi, saldary bolyp tabylmaq. Negizinde bul birdi-ekili tulǵa sózinde emes, jappai sipatqa ie bolyp kele jatqany da nazardan tys qalyp jatqan joq. Sonymen, sońǵy jaǵdaidaǵy aktsentti tek qana tildik qatynas saldarymen ǵana túsindirýge bolmaityn siiaqty. Bizdiń oiymyzsha, bul jaǵdai tikelei álipbige de qatysty. «Bir ulttyń álipbiinde ózge tilge tán dybystardyń qamtylýy túbinde sol tildiń ózindik úniniń, tabiǵatynyń álsireýine, halyq tiline tán aktsenttiń joiylýyna alyp kelýi múmkin» degen boljam jasaýymyzǵa túrtki bolyp otyr. Joǵaryda atalǵan avtordyń myna sózine de nazar aýdaraiyq: «Qazirgi qazaq kinosynyń tili «Qudai aiasyn» deitin deńgeige jetti. Onyń birneshe faktorlary bar. Solardyń biri – bizdiń segiz árpimiz, tól dybystarymyz jáne ony aita almaityn urpaq kóbeiip barady. Máselen, eki akterdiń bireýiniń «ń»-ǵa tili kelmeidi». Avtor qazaq tilindegi «ń» dybysyn aita almaý jaǵdaiynyń tutas urpaq deńgeiinde kórinis berip otyrǵanyn alǵa tartqan. Jáne muny aqiqat jaǵdai ekeni basqa da kóptegen mamandar tarapynan tujyrymdalyp otyr. Sondyqtan latynnegizdi qazaq álipbiine bailanysty fonetist-mamandardyń ózge tilge tán dybystardy engizbeý týraly usynystaryna qoldaý bildiremiz», - dedi ǵalym.
Onyń atap ótýinshe, kez kelgen tildiń adamdar arasyndaǵy qarym-qatynasty júzege asyra otyryp, sol ýaqytta basqa da qyzmetterdi atqaratyny, mysaly sóileýshiniń óz aldyna qoiǵan qandai da bir maqsatyna jetýde áreket quraly retindegi sipaty til bilimi ǵylymy salasynda qarastyrylyp, anyqtalǵan. Budan bólek tildiń, naqty aitqanda, tilge tán aktsenttiń ultty sáikestendirýdegi jáne jeke tulǵany ultpen sáikestendirýdegi mańyzdy belgi ekenin de aitýǵa bolady.
«Buǵan túrli derekterdi keltire alamyz. Mysaly, ál-Farabi atyndaǵy QazUÝ-diń baspasynan jaryq kórgen «Ónegeli ómir» seriialyq kitabynyń 26-shyǵarylymynda memleket jáne qoǵam qairatkeri, Qazaq KSR-niń burynǵy Syrtqy ister ministri, diplomat Mihail Ivanovich (Hakim Tilekuly) Esenálievtiń óz esteliginde aitylatyn onyń ákesiniń: «Oryssha taza sóileýge tilim de keledi, únim de jetedi. Biraq tyńdaýshyǵa sózim oryssha bolǵanymen, sólim qazaq ekenin sezdirgim kelip turady. Jat jerde, bóten tilde sóilei júrip, bul meniń qazaqsha sóilegenim, halqymmen tildeskenim, qalqam» (Mihail Esenáliev: Ónegeli ómir. 26-shyǵ.) degen sózinen adamnyń óz tiline tán erekshe dybystyq úndi sezetinin jáne ony ulttyq sáikestigin tanytatyn belgi retinde qoldanýǵa tyrysatynyn baiqaimyz. Bul jerde ár tildiń dybystyq júiesindegi tek sol tilge tán dybystardyń jáne olardyń aitylýy barysynda ún erekshelikteriniń tildik tulǵa ózge tilde sóilegen kezdegi kórinisi aktsent retinde anyqtalyp júr», - dedi Aiaýjan Qairatqyzy.
Alaida ǵalymnyń paiymynsha, aktsentke bailanysty ǵylymi jáne turmystyq túsinikter birkelki emes. Oǵan beriletin anyqtamalardyń kópshiligi negizinen myna eki túrde toptasady: «Aktsent (lat. accentus «ekpin, intonatsiia, daýystyń joǵarlaýy» degen maǵynadaǵy) — halyqtyń, tildiń aiyryqsha belgisi», «tildik tulǵanyń óz ana tilinen basqa ózge tilde sóileýi kezinde sol tildiń dybystaryn eriksiz burmalap aitýy», sonymen qatar «aktsent» – sóileý ereksheligi, bul oraida anyqtalǵan tulǵa sóilep turǵan tildiń onyń ana tili ia ózge til ekeni mańyzdy emes. Iaǵni, barlyq tulǵaǵa tán qubylys». Munyń alǵashqy ekeýinde aktsent tutas ult tiline tán erekshelik retinde qarastyrylsa, sońǵysynda aktsent kez kelgen tulǵanyń sóileý ereksheligi dep kórsetiledi. Degenmen «frantsýz, orys, ózbek taǵy basqa til aktsentimen sóileý» degen sózderge qaraǵanda, basym jaǵdaida aktsent «tildik tulǵa ózge tilde sóilegen kezde onyń dybystaýynda óz ana tiline tán únniń kórinis berýi» bolyp sanalady. Qalai bolǵanda da qaisybir tildiń dybystary jáne olardyń úilesimi nátijesinde qalyptasqan ózine tán úni bolatyny anyq.
«Bul turǵyda mynandai málimetterdi alǵa tartýǵa bolady: «10 jyl japon tilin oqyǵannan keiin tildiń meni baýrap alatyn aspektisi - bul aktsent. Bastapqyda bul qorqynyshty bolyp kóringenimen, joǵary ekpin - bul japon tiliniń bai jáne qyzyqty quramdas bóligi jáne bul týraly bilý óte paidaly bolýy múmkin». Japon tiliniń aktsenti turǵysynda aitylǵan bul pikir de joǵaryda aityp ótkenimizdei, árbir tildiń ózindik dybystyq júiesiniń jáne olardy aitý úniniń, ózara úilesiminiń bolatynyn kórsetedi. Sonymen qatar onyń álipbi júiesine ózge til dybystarynyń enýi onyń ózindik biregeiligi men tabiǵilyǵyna nuqsan keltiredi. Qandai da bir tildiń tabiǵi úniniń saqtalyp qalýynda jáne tulǵanyń ózin qaisybir ultpen sáikestendirýi arqyly jalpy ulttyq biregeilikti qalyptastyrýda sol tilge tán dybystardy naqty ári tolyq beinelei alýy arqyly asa mańyzdy bolyp tabylatyn álipbidiń tildi úirenýge degen qyzyǵýshylyqtyń artýyna, iaǵni qazaq tiliniń qoǵamdyq-áleýmettik qyzmetteri men mártebesiniń keńeiýine de janama túrdegi yqpaldastyǵyn kóremiz. Ol – asa saýatty qurylǵan latynnegizdi álipbidiń qazaq tiliniń tabiǵi únin qalpyna keltirip, qazaqtildi ia Qazaqstan aýmaǵynda ómir súrgen tildik tulǵanyń ózge tildegi sózinde qazaqsha aktsenttiń kórinis berý múmkindigine ie bolýy», - dedi ǵalym.
