ٶتكەن ايدا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تٶراعالىعىمەن قازاق تٸلٸ ەلٸپبيٸن لاتىن گرافيكاسىنا كٶشٸرۋ مەسەلەسٸ بويىنشا كەڭەس ٶتٸپ, عىلىمي تۇرعىدان زەردەلەنگەن ەلٸپبي جوباسى تانىستىرىلعان بولاتىن. وسىعان وراي ەل-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ دوتسەنتٸ, فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى اياۋجان تاۋسوعاروۆانىڭ قازاق تٸلٸن كيريليتسادان لاتىن ەلٸپبيٸنە اۋىستىرۋعا قاتىستى پٸكٸرٸن بٸلگەن ەدٸك, دەپ جازادى قازاقپارات.
«قازاق تٸلٸنٸڭ ەلٸپبيٸنە بايلانىستى رەفورما بٸرنەشە جىل بويى قوعامدا قىزۋ تالقىعا تٷسٸپ كەلەدٸ. ەلٸپبيدٸڭ تٸلدٸك ساياسات, كومپيۋتەرلٸك تەحنولوگييا, لينگۆيستيكالىق مەسەلەلەر شەشٸمٸندە ٶزگەرٸستەردٸ قاجەت ەتەتٸنٸ ايتىلىپ تا جٷر. جالپى ەلٸپبيدٸڭ و باستا پايدا بولۋى تٸلدٸڭ دىبىستارىن تاڭبالاۋ مٸندەتٸنەن تۋعان دەسەك, وعان اسا اۋىر جٷك ارتىلاتىنىن دا اڭعارامىز. ٶيتكەنٸ ەلٸپبي سول ۇلتتىق تٸلدٸڭ ٷنٸن, دىبىستىق ەرەكشەلٸكتەرٸن, تۇتاس پروسوديكاسىن تولىق بەينەلەي الاتىن دىبىستاردى قامتۋى كەرەك. لاتىننەگٸزدٸ ەلٸپبي وسى ٷردٸستەن شىعۋى تيٸس. ٶتكەن عاسىردىڭ 40-جىلدارىنان باستاپ بٷگٸنگٸ كٷنگە دەيٸن قولدانىستا كەلە جاتقان ەلٸپبيدە قازاق تٸلٸنە تەن ەمەس دىبىستار دا ەنگٸزٸلگەن. جالپى بۇل ەلٸپبيدە ورىس تٸلٸنە تەن دىبىستار تولىق قامتىلعان», - دەدٸ فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى.
سوندىقتان دا بولار عالىم قازاق-ورىس قوستٸلدٸ تۇلعالاردىڭ كٶپشٸلٸگٸنٸڭ اۋىزەكٸ سٶزٸندە قازاق تٸلٸ اكتسەنتٸ بايقالمايتىنىن ايتادى.
«كەرٸسٸنشە, كەيٸنگٸ ۋاقىتتا قازاق تٸل يەلەنۋشٸلەرٸنٸڭ سٶزٸندە ورىس اكتسەنتٸ بايقالادى دەگەن پٸكٸرلەر بار. مىسالى, بەلگٸلٸ ٶنەرتانۋشى, كينوستسەناريست ەرلان تٶلەۋتايدىڭ قازٸرگٸ قازاق كينوسىنىڭ تٸلٸ تۋرالى بٸر سۇقباتىندا مىنانداي دەرەك العا تارتىلعان: «قازٸر بٸزدە قىتايدان كەلگەندەردە قىتاي اكتسەنتٸ, ٶزبەكستاننان كەلگەندەردە ٶزبەك اكتسەنتٸ, ٶزٸمٸزدە ورىس اكتسەنتٸ بار, وسى قالىڭ اكتسەنتتەردٸڭ بەرٸ كينوعا كەلگەندە قويىرتپاق بولادى دا, فيلمنٸڭ اتموسفەراسىن بۇزادى. جۇپار اڭقىمايدى». كينوستسەناريستٸڭ پٸكٸرٸنە قاراعاندا, قازاقتٸلدٸ اكتەر سٶيلەۋٸندە كٶرٸنٸس بەرەتٸن تٷرلٸ ٶزگە ۇلت تٸلدەرٸنە تەن اكتسەنتتەردەن قازاق تٸلٸنٸڭ تابيعي ٷنٸ, ٶزٸندٸك اكتسەنتٸ ەستٸلمەيدٸ, سودان قازاق كينوسىنىڭ تٸلٸ «جۇپار اڭقىمايدى». ەڭ باستىسى, «تٸلدٸك تۇلعانىڭ ٶز انا تٸلٸنەن باسقا ٶزگە تٸلدە سٶيلەۋٸ كەزٸندە سول تٸلدٸڭ دىبىستارىن ەرٸكسٸز بۇرمالاپ ايتۋى» دەپ بەرٸلەتٸن اكتسەنت انىقتاماسىنا قاراما-قايشى تاعى بٸر سيپاتتى كٶرەمٸز. بۇل – قازاقتٸلدٸ تۇلعانىڭ ٶز انا تٸلٸندە سٶيلەگەن كەزٸندە وسى ٶز انا تٸلٸنٸڭ دىبىستاۋ زاڭدىلىقتارىن بۇزىپ, ٶزگە تٸلگە تەن ەكپٸن, ٷن ەرەكشەلٸگٸن قوسىپ, بۇزىپ سٶيلەۋ جاعدايى», - دەدٸ ول.
اياۋجان تاۋسوعاروۆا «مۇنىڭ سەبەبٸ نەدە?» دەگەن زاڭدىلىقتى سۇراق تٶڭٸرەگٸندە دە ٶز پٸكٸرٸن بٸلدٸرٸپ ٶتتٸ.
«ەرينە, بٸردەن بٸر جاۋاپ ەكٸ تٸلدٸڭ قاتار ٶمٸر سٷرۋٸ جاعدايىندا ولاردىڭ ٶزارا ەسەرٸ تۇرعىسىنان انىقتالاتىن تٸلدٸك قاتىناستىڭ جەكە تۇلعا سٶزٸندەگٸ كٶرٸنٸسٸ, سالدارى بولىپ تابىلماق. نەگٸزٸندە بۇل بٸردٸ-ەكٸلٸ تۇلعا سٶزٸندە ەمەس, جاپپاي سيپاتقا يە بولىپ كەلە جاتقانى دا نازاردان تىس قالىپ جاتقان جوق. سونىمەن, سوڭعى جاعدايداعى اكتسەنتتٸ تەك قانا تٸلدٸك قاتىناس سالدارىمەن عانا تٷسٸندٸرۋگە بولمايتىن سيياقتى. بٸزدٸڭ ويىمىزشا, بۇل جاعداي تٸكەلەي ەلٸپبيگە دە قاتىستى. «بٸر ۇلتتىڭ ەلٸپبيٸندە ٶزگە تٸلگە تەن دىبىستاردىڭ قامتىلۋى تٷبٸندە سول تٸلدٸڭ ٶزٸندٸك ٷنٸنٸڭ, تابيعاتىنىڭ ەلسٸرەۋٸنە, حالىق تٸلٸنە تەن اكتسەنتتٸڭ جويىلۋىنا الىپ كەلۋٸ مٷمكٸن» دەگەن بولجام جاساۋىمىزعا تٷرتكٸ بولىپ وتىر. جوعارىدا اتالعان اۆتوردىڭ مىنا سٶزٸنە دە نازار اۋدارايىق: «قازٸرگٸ قازاق كينوسىنىڭ تٸلٸ «قۇداي اياسىن» دەيتٸن دەڭگەيگە جەتتٸ. ونىڭ بٸرنەشە فاكتورلارى بار. سولاردىڭ بٸرٸ – بٸزدٸڭ سەگٸز ەرپٸمٸز, تٶل دىبىستارىمىز جەنە ونى ايتا المايتىن ۇرپاق كٶبەيٸپ بارادى. مەسەلەن, ەكٸ اكتەردٸڭ بٸرەۋٸنٸڭ «ڭ»-عا تٸلٸ كەلمەيدٸ». اۆتور قازاق تٸلٸندەگٸ «ڭ» دىبىسىن ايتا الماۋ جاعدايىنىڭ تۇتاس ۇرپاق دەڭگەيٸندە كٶرٸنٸس بەرٸپ وتىرعانىن العا تارتقان. جەنە مۇنى اقيقات جاعداي ەكەنٸ باسقا دا كٶپتەگەن ماماندار تاراپىنان تۇجىرىمدالىپ وتىر. سوندىقتان لاتىننەگٸزدٸ قازاق ەلٸپبيٸنە بايلانىستى فونەتيست-مامانداردىڭ ٶزگە تٸلگە تەن دىبىستاردى ەنگٸزبەۋ تۋرالى ۇسىنىستارىنا قولداۋ بٸلدٸرەمٸز», - دەدٸ عالىم.
ونىڭ اتاپ ٶتۋٸنشە, كەز كەلگەن تٸلدٸڭ ادامدار اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى جٷزەگە اسىرا وتىرىپ, سول ۋاقىتتا باسقا دا قىزمەتتەردٸ اتقاراتىنى, مىسالى سٶيلەۋشٸنٸڭ ٶز الدىنا قويعان قانداي دا بٸر ماقساتىنا جەتۋدە ەرەكەت قۇرالى رەتٸندەگٸ سيپاتى تٸل بٸلٸمٸ عىلىمى سالاسىندا قاراستىرىلىپ, انىقتالعان. بۇدان بٶلەك تٸلدٸڭ, ناقتى ايتقاندا, تٸلگە تەن اكتسەنتتٸڭ ۇلتتى سەيكەستەندٸرۋدەگٸ جەنە جەكە تۇلعانى ۇلتپەن سەيكەستەندٸرۋدەگٸ ماڭىزدى بەلگٸ ەكەنٸن دە ايتۋعا بولادى.
«بۇعان تٷرلٸ دەرەكتەردٸ كەلتٸرە الامىز. مىسالى, ەل-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دٸڭ باسپاسىنان جارىق كٶرگەن «ٶنەگەلٸ ٶمٸر» سەرييالىق كٸتابىنىڭ 26-شىعارىلىمىندا مەملەكەت جەنە قوعام قايراتكەرٸ, قازاق كسر-نٸڭ بۇرىنعى سىرتقى ٸستەر مينيسترٸ, ديپلومات ميحايل يۆانوۆيچ (حاكٸم تٸلەكۇلى) ەسەنەليەۆتٸڭ ٶز ەستەلٸگٸندە ايتىلاتىن ونىڭ ەكەسٸنٸڭ: «ورىسشا تازا سٶيلەۋگە تٸلٸم دە كەلەدٸ, ٷنٸم دە جەتەدٸ. بٸراق تىڭداۋشىعا سٶزٸم ورىسشا بولعانىمەن, سٶلٸم قازاق ەكەنٸن سەزدٸرگٸم كەلٸپ تۇرادى. جات جەردە, بٶتەن تٸلدە سٶيلەي جٷرٸپ, بۇل مەنٸڭ قازاقشا سٶيلەگەنٸم, حالقىممەن تٸلدەسكەنٸم, قالقام» (ميحايل ەسەنەليەۆ: ٶنەگەلٸ ٶمٸر. 26-شىع.) دەگەن سٶزٸنەن ادامنىڭ ٶز تٸلٸنە تەن ەرەكشە دىبىستىق ٷندٸ سەزەتٸنٸن جەنە ونى ۇلتتىق سەيكەستٸگٸن تانىتاتىن بەلگٸ رەتٸندە قولدانۋعا تىرىساتىنىن بايقايمىز. بۇل جەردە ەر تٸلدٸڭ دىبىستىق جٷيەسٸندەگٸ تەك سول تٸلگە تەن دىبىستاردىڭ جەنە ولاردىڭ ايتىلۋى بارىسىندا ٷن ەرەكشەلٸكتەرٸنٸڭ تٸلدٸك تۇلعا ٶزگە تٸلدە سٶيلەگەن كەزدەگٸ كٶرٸنٸسٸ اكتسەنت رەتٸندە انىقتالىپ جٷر», - دەدٸ اياۋجان قايراتقىزى.
الايدا عالىمنىڭ پايىمىنشا, اكتسەنتكە بايلانىستى عىلىمي جەنە تۇرمىستىق تٷسٸنٸكتەر بٸركەلكٸ ەمەس. وعان بەرٸلەتٸن انىقتامالاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ نەگٸزٸنەن مىنا ەكٸ تٷردە توپتاسادى: «اكتسەنت (لات. accentus «ەكپٸن, ينتوناتسييا, داۋىستىڭ جوعارلاۋى» دەگەن ماعىناداعى) — حالىقتىڭ, تٸلدٸڭ ايىرىقشا بەلگٸسٸ», «تٸلدٸك تۇلعانىڭ ٶز انا تٸلٸنەن باسقا ٶزگە تٸلدە سٶيلەۋٸ كەزٸندە سول تٸلدٸڭ دىبىستارىن ەرٸكسٸز بۇرمالاپ ايتۋى», سونىمەن قاتار «اكتسەنت» – سٶيلەۋ ەرەكشەلٸگٸ, بۇل ورايدا انىقتالعان تۇلعا سٶيلەپ تۇرعان تٸلدٸڭ ونىڭ انا تٸلٸ يا ٶزگە تٸل ەكەنٸ ماڭىزدى ەمەس. ياعني, بارلىق تۇلعاعا تەن قۇبىلىس». مۇنىڭ العاشقى ەكەۋٸندە اكتسەنت تۇتاس ۇلت تٸلٸنە تەن ەرەكشەلٸك رەتٸندە قاراستىرىلسا, سوڭعىسىندا اكتسەنت كەز كەلگەن تۇلعانىڭ سٶيلەۋ ەرەكشەلٸگٸ دەپ كٶرسەتٸلەدٸ. دەگەنمەن «فرانتسۋز, ورىس, ٶزبەك تاعى باسقا تٸل اكتسەنتٸمەن سٶيلەۋ» دەگەن سٶزدەرگە قاراعاندا, باسىم جاعدايدا اكتسەنت «تٸلدٸك تۇلعا ٶزگە تٸلدە سٶيلەگەن كەزدە ونىڭ دىبىستاۋىندا ٶز انا تٸلٸنە تەن ٷننٸڭ كٶرٸنٸس بەرۋٸ» بولىپ سانالادى. قالاي بولعاندا دا قايسىبٸر تٸلدٸڭ دىبىستارى جەنە ولاردىڭ ٷيلەسٸمٸ نەتيجەسٸندە قالىپتاسقان ٶزٸنە تەن ٷنٸ بولاتىنى انىق.
«بۇل تۇرعىدا مىنانداي مەلٸمەتتەردٸ العا تارتۋعا بولادى: «10 جىل جاپون تٸلٸن وقىعاننان كەيٸن تٸلدٸڭ مەنٸ باۋراپ الاتىن اسپەكتٸسٸ - بۇل اكتسەنت. باستاپقىدا بۇل قورقىنىشتى بولىپ كٶرٸنگەنٸمەن, جوعارى ەكپٸن - بۇل جاپون تٸلٸنٸڭ باي جەنە قىزىقتى قۇرامداس بٶلٸگٸ جەنە بۇل تۋرالى بٸلۋ ٶتە پايدالى بولۋى مٷمكٸن». جاپون تٸلٸنٸڭ اكتسەنتٸ تۇرعىسىندا ايتىلعان بۇل پٸكٸر دە جوعارىدا ايتىپ ٶتكەنٸمٸزدەي, ەربٸر تٸلدٸڭ ٶزٸندٸك دىبىستىق جٷيەسٸنٸڭ جەنە ولاردى ايتۋ ٷنٸنٸڭ, ٶزارا ٷيلەسٸمٸنٸڭ بولاتىنىن كٶرسەتەدٸ. سونىمەن قاتار ونىڭ ەلٸپبي جٷيەسٸنە ٶزگە تٸل دىبىستارىنىڭ ەنۋٸ ونىڭ ٶزٸندٸك بٸرەگەيلٸگٸ مەن تابيعيلىعىنا نۇقسان كەلتٸرەدٸ. قانداي دا بٸر تٸلدٸڭ تابيعي ٷنٸنٸڭ ساقتالىپ قالۋىندا جەنە تۇلعانىڭ ٶزٸن قايسىبٸر ۇلتپەن سەيكەستەندٸرۋٸ ارقىلى جالپى ۇلتتىق بٸرەگەيلٸكتٸ قالىپتاستىرۋدا سول تٸلگە تەن دىبىستاردى ناقتى ەرٸ تولىق بەينەلەي الۋى ارقىلى اسا ماڭىزدى بولىپ تابىلاتىن ەلٸپبيدٸڭ تٸلدٸ ٷيرەنۋگە دەگەن قىزىعۋشىلىقتىڭ ارتۋىنا, ياعني قازاق تٸلٸنٸڭ قوعامدىق-ەلەۋمەتتٸك قىزمەتتەرٸ مەن مەرتەبەسٸنٸڭ كەڭەيۋٸنە دە جاناما تٷردەگٸ ىقپالداستىعىن كٶرەمٸز. ول – اسا ساۋاتتى قۇرىلعان لاتىننەگٸزدٸ ەلٸپبيدٸڭ قازاق تٸلٸنٸڭ تابيعي ٷنٸن قالپىنا كەلتٸرٸپ, قازاقتٸلدٸ يا قازاقستان اۋماعىندا ٶمٸر سٷرگەن تٸلدٸك تۇلعانىڭ ٶزگە تٸلدەگٸ سٶزٸندە قازاقشا اكتسەنتتٸڭ كٶرٸنٸس بەرۋ مٷمكٸندٸگٸنە يە بولۋى», - دەدٸ عالىم.
