2019 jyldyń qazanynda Ulttyq Keńestiń kezekti otyrysynda Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti Q.K. Toqaev ǵalymdarǵa jańa qazaq ulttyq latyngrafikaly álipbiin jetildirýdi tapsyrǵan bolatyn. Al 2021 jylǵy 28 qańtarda Premer-ministr Asqar Mamin qazaq álipbiin latyn grafikasyna kóshirý jónindegi Ulttyq komissiia otyrysynda jetildirilgen jańa qazaq ulttyq latyngrafikaly álipbiin tanystyrý rásimin ótkizdi. Osylaisha, qazaqstan jurtshylyǵy jańa álipbidi talqylaýǵa jappai den qoidy.
Ózge elder tájiribesindegi tárizdi jetildirilgen álipbi de sózjasamdaǵy barlyq pritsipterge (fonetikalyq, fonematikalyq, morfologiialyq, túpnusqa, dástúrli, «bir dybys – bir árip printsipi», tsitatalyq printsip, t.b.), tildik birlikterdi únemdeý men úndestik zańyna, dybystardyń tirkesimdiligi men júiesine súienip, negizdelip jasalyndy.
- Fonetikalyq printsip. Munda sózder qalai dybystalsa, solai jazylady, iaǵni aitylýy boiynsha norma dep usynylǵandar fonetikalyq printsipke negizdeledi (paról, zarád, púlt, avenü, revü, paraşüt, brusellöz, aktör, amöba, aloi, kanoi, diploi). Bul – sózderdi qazaq tiliniń fonomorfologiialyq ereksheligine ikemdep, iaǵni qazaq tiliniń úndesim zańyna sáikestendirip, syndyryp jazýdyń naǵyz úlgisi. Atalǵan printsip jalpy terminjasamdaǵy «tildiń ishki múmkindigin sarqa paidalaný» printsipiniń bir tarmaǵy bolyp sanalady.
2. Jańa emle erejesi kóbine fonematikalyq printsipke súienedi. Iaǵni, bul ustanym boiynsha dybystardyń sóz ishindegi nemese sóz tirkesimindegi ózara áseri eskerilmei, negizgi fonemalyq túri, fonemanyń negizgi reńki saqtalyp jazylady. Bul pritsip boiynsha sózder basqasha aitylady, ózgeshe jazylady (pedagog, sikl, hirurg, oşerk, polk) iaǵni kóp dybysty az árippen kórsetý júzege asady.
3. Morfologiialyq printsip – jeke sózdiń jáne kúrdeli sóz syńarlarynyń túbir tulǵasy saqtalyp jazylatyn emle ustanymy. Keibir sózderdiń túbiri saqtalyp (matematika, pedagogika, statistika, mehanika, gramatika, baza, faza, norma) jazylady. Ádette tól sózderde qatań p (r) árpine aiaqtalǵan túbirge jalǵaý jalǵanǵanda p b-ǵa aýysatyny (dop-doby, kep-kebý, tep-tebý) belgili. Al kirme terminderdi tańbalaýda qatań p (r)-ǵa aqtalǵan sózderge qosymsha jalǵanǵanda p (r) árpi ózgerissiz saqtalady (arhetip (-tiŋ, -i, -ke, -ter), stereotip (-tiŋ, -i, -ke, -ter).
Jalpy qazaq jazý júiesinde fonematikalyq printsip pen morfologiialyq printsipterdiń birigetin, toǵysatyn, uqsas tustary da bar. Keide ekeýin bir printsip dep qarastyrý da kezdesedi. Zamanaýi tildiń jazý júiesinde qazaq tiliniń zańdylyqtaryna sai fonematikalyq printsiptiń basshylyqqa alynýy zańdy. Kez kelgen eldiń jazýynda bir printsip basymdyq tanytyp, ústemdik quratyny, qalǵandary qosymsha qyzmet atqaratyny aiqyn. Fonematikalyq printsip jazýda qalyptasqan dástúrge súienip, dybystardyń ózara áserin eskermei, fonemalyq mánin saqtaýǵa negizdeledi. Eger morfologiialyq printsip sózdiń túbir tulǵalaryn saqtap jazýǵa ǵana negizdelse, fonematikalyq printsip fonemanyń sóz ishindegi de, morfemalar jigindegi de, sóz aralyǵyndaǵy da mánin saqtap jazýǵa súienedi. Iaǵni, morfologiialyq printsipke qaraǵanda fonematikalyq printsiptiń qyzmeti áldeqaida aýqymdy.
4. Dástúrli printsip – kirme sózderdi qazaqtyń baiyrǵy sózderi buryn qalai qalyptassa, sol úlgi boiynsha buzbai jazý. Mysaly, emledegi tauar, nömir, stansy, kepki, siez (taýar, nómir, stansy, kepki, siez) osy ustanymǵa negizdelgen.
5. Túpnusqa printsipi boiynsha jazylýy men aitylýy qazaq tiliniń tabiǵi zańdylyqtaryna sáikes keletin terminder toptastyrylady (planşet, senat, rarlamett, rrezident, deputat). Munda kirme sózderdi ózgertip jazýdyń qajettiligi týmaidy, al olardy bolashaqta aýdaryp berý basqa problema bolmaq.
Sóz basyndaǵy oomitset (omiset), ootsit (osit), ootsis (osis), ortasyndaǵy (patison, komisar, simetria, amiak), sońyndaǵy (klas, hol, bal) qaitalama dybystardy tańbalaityn áripterdiń biri túsirilip jazylýy, qosarly áripterdiń (ii, st, st, zd, vt, dj, ft, nd, pt árip tirkesteri) biriniń túsirilip jazylýy da (alümini, kafeteri, reali, kolej, kotej, astronav, siez) joǵaryda kórsetilgen ustanymdarǵa negizdelgen jáne tildegi únemdeý zańyna sáikes keledi.
Sóz maǵynasyna áser etetin jaǵdaida, sondai-aq ólshem birlik ataýlarynda qaitalama dybystar saqtalyp jazylady: massa, tonna, kassa jáne dollar, brutto, netto, million, millimetr. Qosymsha sońǵy býynǵa úndesip jalǵanady (bul eskertpe emle erejesinde kórsetilgen). Qos áripterdi túsirý barysynda muqiiat bolǵan durys. Áitpese, sóz maǵynasy álsireidi nemese tipten (tsella-sela, esse-ese) buzylady. Sondyqtan, sóz maǵynasyna áser etken jaǵdaida qos áripterdi saqtap jazý qajet.
6. Tsitatalyq printsip. Kez kelgen tildiń álipbiinde keibir sózderdi tańbalaý úshin álipbi quramyna enbeitin qosalqy tańbalar bolady. Jetildirilgen emlede de ondai úsh árip (S, W, H) bar. Olar halyqaralyq marka, brend ataýlaryn jazýǵa arnalyp qoldanylady. Mysaly, Samel, Canon, Coca-Sola, Twitter, Word, Windows, Whatsapp, Yandex, Playtex, Kimex, Coneh, Xerox.
Ulttyq tildiń emle erejelerin jasaýda tildiń jalǵamaly (agliýtinatsiia), yqshamdalý, únemdeý zańdylyǵy, tildegi daýystylar men daýyssyzdar úndestiginiń jáne daýyssyzdardyń ózara úilesimdilik zańy qatań eskerilgen.
Keibir ǵalymdarymyz «osy tarihi kezeńdi paidalanyp, sózderdi tek fonetikalyq printsip, iaǵni aitylýy boiynsha jazalyq, i men ý-dy taratyp jazaiyq» degen pikir bildirýde. Oilap qarasaq, olar da tildiń sulýlyǵyn, úndestigin, áýezdiligin saqtaýdy kózdeidi. Árine, túsinýge bolady. Ondai pikirdi jaqtaýshylar da naǵyz ǵalym, til janashyrlary ekeni daýsyz. Desek te, ol úrdispen jazar bolsaq, mynadai keleńsizdikter, beiberekettik, retsizdik paida bolary anyq:
- sózdegi áripter sany tym kóbeiip, sózdiń turqy (formasy) buzylady, kózshalymǵa turpaiy kórinedi (mysaly, qiiýlastyrý (qyiyýlastyryý), kiligý (kiiligiý, t.b.);
- árkim óz dybystaýy, aitýy boiynsha jazyp, bir sózdi birneshe nusqada tańbalaý úrdisi (mysaly, barý-baryý, baruý) etek alady;
- álemdik tildermen yqpaldasý (integratsiialaný) nasharlaidy;
- ózge ulttarmen tildik qatynasymǵa (kommýnikatsiiaǵa) túsý múmkindigi bolmaidy, tildik oqshaýlaný (izoliatsiia) oryn alady, tildi damytýda ilgerleýge (progreske) emes, keri ketýge (regreske) tap bolýymyz múmkin.
Birneshe dybysty bir árippen yqshamdap, iaǵni únemdeý zańdylyǵyna negizdep jazý – álemniń barlyq elderiniń tájiribesinde bar úrdis. Zamanaýi jahandaný (globalizatsiia), álemdik yqpaldasý (integratsiia), jyldam aqparat pen jańa tehnologiialardy meńgerý men engizý, ǵaryshty igerý jaǵdaiynda eshqandai el bul úrdisten tys qalmasy anyq. Basqa eldermen «terezesi teń», báskege qabiletti bolamyz desek, qazaq ulty da tili de óz erekshelikterin saqtai otyryp álemdik órkeniet kóshinen qalmaýǵa tyrysýy kerek.
Jazýdaǵy ara-qulalyqty, retsizdikti, emle tóńiregindegi bitpes aitys-tartysty, jeldei esken alyp-qashty daýlardy, ekushty pikirdi boldyrmaýdyń, emleni halyqty saýatsyzdyqqa uryndyrmai tez ári qiyndyqsyz meńgertýdiń joly qandai? Aitýǵa ońai. Menińshe, ol úshin dybystardyń jazylý, aitylý erekshelikterin «taiǵa tańba basqandai» naqty kórsetip beretin, sapaly ári qoldanýǵa ońai, tiimdi jazylym (orfografiialyq), aitylym (orfoepiialyq) sózdikterin jasaý qajet bolady. Bul eki sózdikti qatarlas («tel ósken egiz qozydai») qoldanǵan durys. Tipti eki sózdikti bir kitap etip shyǵarýǵa da bolatyn shyǵar. Sonda oqyrman kez kelgen sózdiń jazylýy men aitylýyn salystyra qarai otyryp jyldam úirenip alary haq. Aitylym men jazylymda naqtyly normalar júiesi qalyptasady, til sulýlyǵyna, úndesimi men úilesimine esh nusqan kelmeidi. Árine, muny ýaqyt enshisine qaldyraiyq.
Sózderdi durys aitý, ony durys jazý erejelerin sonaý balabaqshadan bastap úiretý kerek. Mektepte, JOO-larda, jalpy emlege, til ustartýǵa, sheshendikke úiretýge arnalǵan saǵattar sanyn arttyrǵan da ońdy bolar edi. Belgili bir áriptiń tańbalanýyn úiretken kezde onyń túrli aitylý nusqalaryn da bala jadyna qondyrǵan abzal.
Sońǵy usynylǵan álipbi, sonyń negizinde jasalǵan emle erejeleriniń jobasy kirme terminderdiń quramyndaǵy ózge tilge tán áripterdi tańbalaýda da ońdy joba boldy. Jańa emle erejeleri bekitiletin bolsa, tilimiz úndestik zańyna baǵynyp, aitylatyn ári jazylatyn jáne únemdeý máselesi de oń sheshiletin bolady. Degenmen, keibir sózderdi tańbalaýda muqiiat bolý qajettigi týady. Óitkeni áldebir sózderdi ózgertip jazý kezinde sózdiń bastapqy maǵynasy kúńgirttenýi nemese joǵalýy múmkin. Bul, óz kezeginde, tilde omonim sózderdiń kóptep paida bolýyna ákelip soǵady. Endeshe, sózderdi durys transliteratsiialaý men transkriptsiialaý búgingi tańdaǵy óte ózekti másele bolary sózsiz. Qazaq tili ‒ úndestik zańyn qatań saqtaýdy qajet etetin til. Sondyqtan sózderdi biryńǵai jýan, biryńǵai jińishke býyndarmen jazýǵa tyrysýymyz kerek. Jańa álipbidi, soǵan sáikes jasalynǵan emle erejelerin áli de búkil qoǵam bolyp talqylap, keńese otyryp jetildire, shirata túskenniń esh artyqtyǵy joq.
Nurlan Shúlenbaev,
A. Baitursynuly atyndaǵy
Til bilimi institýty
Terminologiia bóliminiń
ǵylymi qyzmetkeri
