لاتىنگرافيكالى قازاق ەلٸپبيٸ: كٸرمە تەرميندەردٸ جازۋداعى ۇستانىمدار

2019 جىلدىڭ قازانىندا ۇلتتىق كەڭەستٸڭ كەزەكتٸ وتىرىسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ ق.ك. توقاەۆ عالىمدارعا جاڭا قازاق ۇلتتىق لاتىنگرافيكالى ەلٸپبيٸن جەتٸلدٸرۋدٸ تاپسىرعان بولاتىن. ال 2021 جىلعى 28 قاڭتاردا پرەمەر-مينيستر اسقار مامين قازاق ەلٸپبيٸن لاتىن گرافيكاسىنا كٶشٸرۋ جٶنٸندەگٸ ۇلتتىق كوميسسييا وتىرىسىندا جەتٸلدٸرٸلگەن جاڭا قازاق ۇلتتىق لاتىنگرافيكالى ەلٸپبيٸن تانىستىرۋ رەسٸمٸن ٶتكٸزدٸ. وسىلايشا, قازاقستان جۇرتشىلىعى جاڭا ەلٸپبيدٸ تالقىلاۋعا جاپپاي دەن قويدى.

ٶزگە ەلدەر تەجٸريبەسٸندەگٸ تەرٸزدٸ جەتٸلدٸرٸلگەن ەلٸپبي دە سٶزجاسامداعى بارلىق پريتسيپتەرگە (فونەتيكالىق, فونەماتيكالىق, مورفولوگييالىق, تٷپنۇسقا, دەستٷرلٸ, «بٸر دىبىس – بٸر ەرٸپ پرينتسيپٸ», تسيتاتالىق پرينتسيپ, ت.ب.), تٸلدٸك بٸرلٸكتەردٸ ٷنەمدەۋ مەن  ٷندەستٸك زاڭىنا, دىبىستاردىڭ تٸركەسٸمدٸلٸگٸ مەن جٷيەسٸنە سٷيەنٸپ, نەگٸزدەلٸپ جاسالىندى. 

1. فونەتيكالىق پرينتسيپ. مۇندا سٶزدەر قالاي دىبىستالسا, سولاي جازىلادى, ياعني ايتىلۋى بويىنشا نورما دەپ ۇسىنىلعاندار فونەتيكالىق پرينتسيپكە نەگٸزدەلەدٸ (paról, zarád, púlt, avenü, revü, paraşüt, brusellöz, aktör, amöba, اloٸ, kanoٸ, dٸploٸ). بۇل – سٶزدەردٸ قازاق تٸلٸنٸڭ فونومورفولوگييالىق ەرەكشەلٸگٸنە يكەمدەپ, ياعني قازاق تٸلٸنٸڭ ٷندەسٸم زاڭىنا سەيكەستەندٸرٸپ, سىندىرىپ جازۋدىڭ ناعىز ٷلگٸسٸ. اتالعان پرينتسيپ جالپى تەرمينجاسامداعى «تٸلدٸڭ ٸشكٸ مٷمكٸندٸگٸن سارقا پايدالانۋ» پرينتسيپٸنٸڭ بٸر تارماعى بولىپ سانالادى.

2. جاڭا ەملە ەرەجەسٸ كٶبٸنە فونەماتيكالىق پرينتسيپكە سٷيەنەدٸ. ياعني, بۇل ۇستانىم بويىنشا دىبىستاردىڭ سٶز ٸشٸندەگٸ نەمەسە سٶز تٸركەسٸمٸندەگٸ ٶزارا ەسەرٸ ەسكەرٸلمەي,  نەگٸزگٸ فونەمالىق تٷرٸ, فونەمانىڭ نەگٸزگٸ رەڭكٸ ساقتالىپ جازىلادى. بۇل پريتسيپ بويىنشا سٶزدەر باسقاشا ايتىلادى, ٶزگەشە جازىلادى (pedagog, sٸkl, hirurg, oşerk, polk) ياعني كٶپ دىبىستى از ەرٸپپەن كٶرسەتۋ جٷزەگە اسادى.

3. مورفولوگييالىق پرينتسيپ – جەكە سٶزدٸڭ جەنە كٷردەلٸ سٶز سىڭارلارىنىڭ تٷبٸر تۇلعاسى ساقتالىپ جازىلاتىن ەملە ۇستانىمى. كەيبٸر سٶزدەردٸڭ تٷبٸرٸ ساقتالىپ (matematika, pedagogika, statistika, mehanika, gramatika, baza, faza, norma) جازىلادى. ەدەتتە تٶل سٶزدەردە قاتاڭ پ (ر) ەرپٸنە اياقتالعان تٷبٸرگە جالعاۋ جالعانعاندا پ ب-عا اۋىساتىنى (دوپ-دوبى, كەپ-كەبۋ, تەپ-تەبۋ) بەلگٸلٸ. ال كٸرمە تەرميندەردٸ تاڭبالاۋدا قاتاڭ پ (ر)-عا اقتالعان سٶزدەرگە قوسىمشا جالعانعاندا پ (ر) ەرپٸ ٶزگەرٸسسٸز ساقتالادى (arhetip (-tıŋ, -ı, -ke, -ter), stereotip (-tıŋ, -ı, -ke, -ter).

جالپى قازاق جازۋ جٷيەسٸندە فونەماتيكالىق پرينتسيپ پەن مورفولوگييالىق پرينتسيپتەردٸڭ بٸرٸگەتٸن, توعىساتىن, ۇقساس تۇستارى دا بار. كەيدە ەكەۋٸن بٸر پرينتسيپ دەپ قاراستىرۋ دا كەزدەسەدٸ. زاماناۋي تٸلدٸڭ جازۋ جٷيەسٸندە قازاق تٸلٸنٸڭ زاڭدىلىقتارىنا ساي فونەماتيكالىق پرينتسيپتٸڭ باسشىلىققا الىنۋى  زاڭدى. كەز كەلگەن ەلدٸڭ جازۋىندا بٸر پرينتسيپ باسىمدىق تانىتىپ, ٷستەمدٸك قۇراتىنى, قالعاندارى قوسىمشا قىزمەت اتقاراتىنى ايقىن. فونەماتيكالىق پرينتسيپ  جازۋدا قالىپتاسقان دەستٷرگە سٷيەنٸپ, دىبىستاردىڭ ٶزارا ەسەرٸن ەسكەرمەي, فونەمالىق مەنٸن ساقتاۋعا نەگٸزدەلەدٸ. ەگەر مورفولوگييالىق پرينتسيپ سٶزدٸڭ تٷبٸر تۇلعالارىن ساقتاپ جازۋعا عانا نەگٸزدەلسە, فونەماتيكالىق پرينتسيپ فونەمانىڭ سٶز ٸشٸندەگٸ دە, مورفەمالار جٸگٸندەگٸ دە, سٶز ارالىعىنداعى دا مەنٸن ساقتاپ جازۋعا سٷيەنەدٸ. ياعني, مورفولوگييالىق پرينتسيپكە قاراعاندا فونەماتيكالىق پرينتسيپتٸڭ قىزمەتٸ ەلدەقايدا اۋقىمدى.

4. دەستٷرلٸ پرينتسيپ – كٸرمە سٶزدەردٸ قازاقتىڭ بايىرعى سٶزدەرٸ بۇرىن قالاي قالىپتاسسا, سول ٷلگٸ بويىنشا بۇزباي جازۋ. مىسالى, ەملەدەگٸ tauar, nömır, stansy, kepkı, siez (تاۋار, نٶمٸر, ستانسى, كەپكٸ, سيەز) وسى ۇستانىمعا نەگٸزدەلگەن.

5. تٷپنۇسقا پرينتسيپٸ بويىنشا جازىلۋى مەن ايتىلۋى قازاق تٸلٸنٸڭ تابيعي زاڭدىلىقتارىنا سەيكەس كەلەتٸن تەرميندەر توپتاستىرىلادى (planşەt, senat, راrlamەتt, رrezidەnt, dەputat). مۇندا كٸرمە سٶزدەردٸ ٶزگەرتٸپ جازۋدىڭ قاجەتتٸلٸگٸ تۋمايدى, ال ولاردى بولاشاقتا اۋدارىپ بەرۋ باسقا پروبلەما بولماق.

سٶز باسىنداعى ووميتسەت (omiset), ووتسيت (osit), ووتسيس (وsis), ورتاسىنداعى (patison, komisar, simetria, amiak), سوڭىنداعى (klas, hol, bal) قايتالاما دىبىستاردى تاڭبالايتىن ەرٸپتەردٸڭ بٸرٸ تٷسٸرٸلٸپ جازىلۋى, قوسارلى ەرٸپتەردٸڭ (يي, ست, ست, زد, ۆت, دج, فت, ند, پت ەرٸپ تٸركەستەرٸ) بٸرٸنٸڭ تٷسٸرٸلٸپ جازىلۋى دا (alümini, kafeteri, reali, kolej, kotej, astronav, siez) جوعارىدا كٶرسەتٸلگەن ۇستانىمدارعا نەگٸزدەلگەن جەنە تٸلدەگٸ ٷنەمدەۋ زاڭىنا سەيكەس كەلەدٸ.

سٶز ماعىناسىنا ەسەر ەتەتٸن جاعدايدا, سونداي-اق ٶلشەم بٸرلٸك اتاۋلارىندا قايتالاما دىبىستار ساقتالىپ جازىلادى: massa, tonna, kassa جەنە dollar, brutto, netto, million, millimetr. قوسىمشا سوڭعى بۋىنعا ٷندەسٸپ جالعانادى (بۇل ەسكەرتپە ەملە ەرەجەسٸندە كٶرسەتٸلگەن). قوس ەرٸپتەردٸ تٷسٸرۋ بارىسىندا مۇقييات بولعان دۇرىس. ەيتپەسە, سٶز ماعىناسى ەلسٸرەيدı نەمەسە تٸپتەن (تسەللا-سەلا, ەسسە-ەسە) بۇزىلادى. سوندىقتان, سٶز ماعىناسىنا ەسەر ەتكەن جاعدايدا قوس ەرٸپتەردٸ ساقتاپ جازۋ قاجەت.

6.  تسيتاتالىق پرينتسيپ. كەز كەلگەن تٸلدٸڭ ەلٸپبيٸندە كەيبٸر سٶزدەردٸ تاڭبالاۋ ٷشٸن ەلٸپبي قۇرامىنا ەنبەيتٸن قوسالقى تاڭبالار بولادى. جەتٸلدٸرٸلگەن ەملەدە دە ونداي ٷش ەرٸپ (س, W, ح) بار. ولار حالىقارالىق ماركا, برەند اتاۋلارىن جازۋعا ارنالىپ قولدانىلادى. مىسالى, ساmel, Canon, Coca-سوla, Twitter, Word, Windows, Wھاtsapp, Yandex, Playtex, Kimex, Coneح, Xerox.

ۇلتتىق تٸلدٸڭ ەملە ەرەجەلەرٸن جاساۋدا تٸلدٸڭ جالعامالى (اگليۋتيناتسييا), ىقشامدالۋ, ٷنەمدەۋ زاڭدىلىعى, تٸلدەگٸ داۋىستىلار مەن داۋىسسىزدار ٷندەستٸگٸنٸڭ جەنە داۋىسسىزداردىڭ ٶزارا ٷيلەسٸمدٸلٸك زاڭى قاتاڭ ەسكەرٸلگەن.

كەيبٸر عالىمدارىمىز «وسى تاريحي كەزەڭدٸ پايدالانىپ, سٶزدەردٸ تەك فونەتيكالىق پرينتسيپ, ياعني ايتىلۋى بويىنشا جازالىق, ي مەن ۋ-دى تاراتىپ جازايىق» دەگەن پٸكٸر بٸلدٸرۋدە. ويلاپ قاراساق, ولار دا تٸلدٸڭ سۇلۋلىعىن, ٷندەستٸگٸن, ەۋەزدٸلٸگٸن ساقتاۋدى كٶزدەيدٸ. ەرينە, تٷسٸنۋگە بولادى. ونداي پٸكٸردٸ جاقتاۋشىلار دا ناعىز عالىم, تٸل جاناشىرلارى ەكەنٸ داۋسىز. دەسەك تە, ول ٷردٸسپەن جازار بولساق, مىناداي كەلەڭسٸزدٸكتەر, بەيبەرەكەتتٸك, رەتسٸزدٸك پايدا بولارى انىق:

- سٶزدەگٸ ەرٸپتەر سانى تىم كٶبەيٸپ, سٶزدٸڭ تۇرقى (فورماسى) بۇزىلادى, كٶزشالىمعا تۇرپايى كٶرٸنەدٸ (مىسالى, قييۋلاستىرۋ (قىيىۋلاستىرىۋ), كيلٸگۋ (كٸيلٸگٸۋ, ت.ب.);

- ەركٸم ٶز دىبىستاۋى, ايتۋى بويىنشا جازىپ, بٸر سٶزدٸ بٸرنەشە نۇسقادا تاڭبالاۋ ٷردٸسٸ (مىسالى, بارۋ-بارىۋ, بارۇۋ) ەتەك الادى;

- ەلەمدٸك تٸلدەرمەن ىقپالداسۋ (ينتەگراتسييالانۋ) ناشارلايدى;

- ٶزگە ۇلتتارمەن تٸلدٸك قاتىناسىمعا (كوممۋنيكاتسيياعا) تٷسۋ مٷمكٸندٸگٸ بولمايدى, تٸلدٸك وقشاۋلانۋ (يزولياتسييا) ورىن الادى, تٸلدٸ دامىتۋدا ٸلگەرلەۋگە (پروگرەسكە) ەمەس, كەرٸ كەتۋگە (رەگرەسكە) تاپ بولۋىمىز مٷمكٸن.

بٸرنەشە دىبىستى بٸر ەرٸپپەن ىقشامداپ, ياعني ٷنەمدەۋ زاڭدىلىعىنا نەگٸزدەپ جازۋ – ەلەمنٸڭ بارلىق ەلدەرٸنٸڭ تەجٸريبەسٸندە بار ٷردٸس. زاماناۋي جاھاندانۋ (گلوباليزاتسييا), ەلەمدٸك ىقپالداسۋ (ينتەگراتسييا), جىلدام اقپارات پەن جاڭا تەحنولوگييالاردى مەڭگەرۋ مەن ەنگٸزۋ, عارىشتى يگەرۋ جاعدايىندا ەشقانداي ەل بۇل ٷردٸستەن تىس قالماسى انىق. باسقا ەلدەرمەن «تەرەزەسٸ تەڭ», بەسكەگە قابٸلەتتٸ بولامىز دەسەك, قازاق ۇلتى دا تٸلٸ دە  ٶز ەرەكشەلٸكتەرٸن ساقتاي وتىرىپ ەلەمدٸك ٶركەنيەت كٶشٸنەن قالماۋعا تىرىسۋى كەرەك.

جازۋداعى ارا-قۇلالىقتى, رەتسٸزدٸكتٸ, ەملە تٶڭٸرەگٸندەگٸ بٸتپەس ايتىس-تارتىستى, جەلدەي ەسكەن الىپ-قاشتى داۋلاردى, ەكۇشتى پٸكٸردٸ بولدىرماۋدىڭ, ەملەنٸ حالىقتى ساۋاتسىزدىققا ۇرىندىرماي تەز ەرٸ قيىندىقسىز مەڭگەرتۋدٸڭ جولى قانداي? ايتۋعا وڭاي. مەنٸڭشە, ول ٷشٸن دىبىستاردىڭ جازىلۋ, ايتىلۋ ەرەكشەلٸكتەرٸن «تايعا تاڭبا باسقانداي» ناقتى كٶرسەتٸپ بەرەتٸن, ساپالى ەرٸ قولدانۋعا وڭاي, تيٸمدٸ جازىلىم (ورفوگرافييالىق), ايتىلىم (ورفوەپييالىق) سٶزدٸكتەرٸن جاساۋ قاجەت بولادى.  بۇل ەكٸ سٶزدٸكتٸ قاتارلاس («تەل ٶسكەن ەگٸز قوزىداي») قولدانعان دۇرىس. تٸپتٸ ەكٸ سٶزدٸكتٸ بٸر كٸتاپ ەتٸپ شىعارۋعا دا بولاتىن شىعار. سوندا وقىرمان كەز كەلگەن سٶزدٸڭ جازىلۋى مەن ايتىلۋىن سالىستىرا قاراي وتىرىپ جىلدام ٷيرەنٸپ الارى حاق. ايتىلىم مەن جازىلىمدا ناقتىلى نورمالار جٷيەسٸ قالىپتاسادى, تٸل سۇلۋلىعىنا, ٷندەسٸمٸ مەن ٷيلەسٸمٸنە ەش نۇسقان كەلمەيدٸ. ەرينە, مۇنى ۋاقىت ەنشٸسٸنە قالدىرايىق.

سٶزدەردٸ دۇرىس ايتۋ, ونى دۇرىس جازۋ ەرەجەلەرٸن سوناۋ بالاباقشادان باستاپ ٷيرەتۋ كەرەك. مەكتەپتە, جوو-لاردا, جالپى ەملەگە, تٸل ۇستارتۋعا, شەشەندٸككە ٷيرەتۋگە ارنالعان ساعاتتار سانىن ارتتىرعان دا وڭدى بولار ەدٸ. بەلگٸلٸ بٸر ەرٸپتٸڭ تاڭبالانۋىن ٷيرەتكەن كەزدە ونىڭ تٷرلٸ ايتىلۋ نۇسقالارىن دا بالا جادىنا قوندىرعان ابزال.

سوڭعى ۇسىنىلعان ەلٸپبي, سونىڭ نەگٸزٸندە جاسالعان ەملە ەرەجەلەرٸنٸڭ جوباسى كٸرمە تەرميندەردٸڭ قۇرامىنداعى ٶزگە تٸلگە تەن ەرٸپتەردٸ تاڭبالاۋدا دا وڭدى جوبا بولدى. جاڭا ەملە ەرەجەلەرٸ بەكٸتٸلەتٸن بولسا, تٸلٸمٸز ٷندەستٸك زاڭىنا باعىنىپ, ايتىلاتىن ەرٸ جازىلاتىن جەنە ٷنەمدەۋ مەسەلەسٸ دە وڭ شەشٸلەتٸن بولادى. دەگەنمەن, كەيبٸر سٶزدەردٸ تاڭبالاۋدا مۇقييات بولۋ قاجەتتٸگٸ تۋادى. ٶيتكەنٸ ەلدەبٸر سٶزدەردٸ ٶزگەرتٸپ جازۋ كەزٸندە سٶزدٸڭ باستاپقى ماعىناسى كٷڭگٸرتتەنۋٸ نەمەسە جوعالۋى مٷمكٸن. بۇل, ٶز كەزەگٸندە, تٸلدە ومونيم سٶزدەردٸڭ كٶپتەپ پايدا بولۋىنا ەكەلٸپ سوعادى. ەندەشە, سٶزدەردٸ دۇرىس ترانسليتەراتسييالاۋ مەن ترانسكريپتسييالاۋ بٷگٸنگٸ تاڭداعى ٶتە ٶزەكتٸ مەسەلە بولارى سٶزسٸز. قازاق تٸلٸ ‒ ٷندەستٸك زاڭىن قاتاڭ ساقتاۋدى قاجەت ەتەتٸن تٸل. سوندىقتان سٶزدەردٸ بٸرىڭعاي جۋان, بٸرىڭعاي جٸڭٸشكە بۋىندارمەن جازۋعا تىرىسۋىمىز كەرەك. جاڭا ەلٸپبيدٸ, سوعان سەيكەس جاسالىنعان ەملە ەرەجەلەرٸن ەلٸ دە بٷكٸل قوعام بولىپ تالقىلاپ, كەڭەسە وتىرىپ جەتٸلدٸرە, شيراتا تٷسكەننٸڭ ەش ارتىقتىعى جوق.

نۇرلان شٷلەنباەۆ,

ا. بايتۇرسىنۇلى اتىنداعى

تٸل بٸلٸمٸ ينستيتۋتى

تەرمينولوگييا بٶلٸمٸنٸڭ

عىلىمي قىزمەتكەرٸ