Elimizde kompiýter men noýtbýkty kúnine myńdaǵan adam paidalanady. Alaida qoldanyp júrgen pernetaqtamyz bizge qanshalyqty yńǵaily ekenin oilanyp kórdik pe? Jalpy aǵylshynnyń QWERTY nemese orystyń ITsÝKEN tártibindegi pernetaqtasy (pernetaqtanyń sol jaq bóligindegi alǵashqy 6 áripti oqyǵannan shyqqan ataý) tek sol tilde jazatyn azamattardyń yńǵaiyna qarai jasalǵan. Endeshe qazaqtyń ulttyq pernetaqtasy qandai bolýy kerek?
Jasyratyny joq, kádimgi netbýktyń ózi qazaqtildi azamattarǵa yńǵaisyz. Sebebi mátin ishinde sandardyń birin terý qajet bolsa, amalsyz netbýktyń tilin aýystyryp baryp qana pernetaqtanyń ústińgi tusyndaǵy sandardy jazýǵa bolady. Kirill qarpindegi qazaq álipbii 42 áripten turatyndyqtan, qazaqtyń i, ó, q sekildi tól áripteri bir kezde ústińgi jaqtaǵy sandarmen jaǵalasyp, pernetaqtanyń negizgi betine enbei qalǵan.
Qazaqtan qaraǵanda ózbek jáne ázerbaijan pernetaqtanyń negizgi betine tól áripterin engizip, ústińgi jaqtaǵy sandar men tynys belgilerdiń ornyn óz jaiyna qaldyrypty. Máselen, kirill qarpindegi ózbek álipbiiniń nusqasynda tól árip sanalatyn Ў – ITsÝKEN tártibindegi pernetaqtanyń Sh, al Q árpi Y árpin yǵystyryp shyǵarǵan. Al qalǵan Ҳ jáne Ǵ – qazaqtyń H jáne Ó árpi ornalasqan pernetaqtanyń ústińgi jaǵyna qoiylǵan. K irill qarpindegi ózbek álipbiinde – 35, al latyn qarpindegi álipbiinde 29 árip bar. Muny eskersek, latyn qarpindegi ózbek álipbiiniń 29 árpi pernetaqtanyń negizgi betine op-ońai syiyp turǵanyn zerttemei-aq ańǵarýǵa bolady. Aita keterligi, latyn qarpindegi ózbek álipbiiniń pernetaqtada ornalasýy aǵylshynnyń QWERTY tártibine negizdelipti. Iaǵni pernetaqtany latyn qarpindegi ózbek álipbiimen tergen adam aǵylshyn tilinde de dál solai mátindi shapshań jaza alady.
Ázerbaijannyń tájiribesin zerttep kóreiik. 1991 jyly Ázerbaijan latyn qarpindegi álipbiine qaityp oraldy. 1992 jyly elde latyn álipbiine kóshirý jumysy bastalyp, kezeń-kezeńimen 2001 jyly aiaqtaldy. Jalpy ázerbaijan álipbiiniń latyn jáne kirill nusqasynda árip sany birdei – 32. Alaida ol áripterdiń pernetaqtada ornalasý tártibi ártúrli. Qos nusqa da qazaq tilindei pernetaqtanyń ústińgi jaǵyndaǵy sandar men tynys belgilerdiń ornyn «jailap almaǵan». Ázerbaijan tilindegi basy artyq áripterdi ysyryp, tól áripter ( ç , ş , ö , ğ ) tolyǵymen pernetaqtanyń negizgi bóligine ornalastyrylǵan. Latyn qarpindegi ázerbaijan álipbii áripteriniń pernetaqtada ornalasý tártibi de aǵylshynnyń QWERTY tártibine negizdelgen.
Tól áripterin pernetaqtanyń negizgi betine syiǵyza almaǵandardyń qatarynda postkeńestik keńistikte qazaq, bashqurt jáne iakýt álipbii tur.
Álbette, kirill qarpindegi qazaq álipbiiniń áripteri qazirgi qoldanystaǵy pernetaqtanyń tártibinen aýytqi qoiýy ekitalai. Jalpy qazirge deiin kirildegi qazaq áripteriniń ózin pernetaqta betinde ózgertý úshin birneshe ret áreket jasalypty. Alaida zertteýler men ýaqyt súzgisinen ótip baryp, bizge jetkeni osy nusqa. Biraq alda Qazaqstan latyn qarpindegi álipbige ótedi. Mine, osy kezde ulttyq pernetaqtada tól áripterimiz qalai ornalastyrylady?
Qazaq jazýynda eń jii kezdesetin áripter qandai?
Bul másele tóńireginde A.Baitursynuly atyndaǵy Til bilimi institýtynyń bólim meńgerýshisi Aiman Jańabekovany sózge tartyp kórgen edik.
Jalpy atalmysh institýttyń mamandary qazaq tilindegi qai áripter eń jii kezdesetinin zerttepti. Zertteý nátijesi boiynsha daýysty dybystardan eń jii kezdesetini – A fonemasy ekeni anyqtalǵan. Al E, Y, I fonemalary barabar jiilikpen ekinshi orynda tur. O, Ó, U, Ú fonemalary úshinshi orynda bolsa, I, Ý daýystylary sirek kezdesedi.
Daýyssyzdar boiynsha eń jii kezdesetini – N fonemasy. Ekinshi orynda – barabar jiilikpen T, L, R, D, S, M fonemalary. Úshinshi orynda – Ǵ, K, Ń, J, Z, P, Sh, Ý bolsa, al G – sirekteý, F, H, V, Ch, Ts, H Sh óte sirek, tipti ertegilerde H-dan basqasy kezdespeidi.
Mamandar usynǵan eki nusqa
Aiman Jańabekova ózimiz kúndelikti qoldanyp júrgen QWERTY pernetaqtasynyń ornalasý tarihy jazý mashinkasynan bastalatynyn aitady. Iaǵni bul pernetaqtanyń «atasy» - 150 jyl burynǵy mashinka. Mashinkanyń tetikteri birine-biri kedergi jasamas úshin jasalǵan. Demek, QWERTY pernetaqtasynda tildiń erekshelikteri de, adamnyń psihologiialyq qabyldaýy, tildiń statistikasy da eskerilmegen. Pernetaqtany jyldam basqanda eki tetik birine-biri aiqasyp basylmai qalmas úshin jii kezdesetin árip tirkesterin bir-birinen alshaq qoiý jaǵy ǵana qarastyrylǵan.
«Adamdardyń birden pernetaqta áripteriniń jańasha ornalastyrylǵan nusqasyna úirenip ketýi qiyn. Biraq biz QWERTY pernetaqtasyn óz tilimizde óte sirek qoldanamyz. Óitkeni qazaq tilin qoldanýshylar qazaqsha mátindi kirill grafikaly pernetaqtada teredi. Aǵylshynsha mátindi teretin adam az, sanaýly. Demek, latyn grafikaly QWERTY pernetaqtasy qazaq til ustarmany úshin jattandy, mátin terýge úirenshikti emes. Qazaq tildi mátin terýshi úshin QWERTY pernetaqtasyn qoldaný mańyzdy emes», – dep atap ótti Aiman Jańabekova.
QWERTY pernetaqtasyndaǵy kirill áripteriniń ornalasýy boiynsha málimetterge súiensek, orys pernetaqtasynda mańyzdy áripterdiń suq saýsaqqa yńǵailanyp ornalastyrylǵany baiqalady. Alaida ITsÝKEN pernetaqtasy da qol máshinkesiniń kezinde jasalǵan. Ekinshiden, orys pernetaqtasynda áripterdiń ornalasýy qazaq mátinderin terý úshin yńǵailastyrylmaǵany anyq. Úshinshiden, kirill pernetaqtasynda qazaqtyń tól (á, i, ń, ǵ, ú, u, q, ó, h) áripteri sandar men simvoldar turatyn ústińgi qatarda ornalastyrylǵan.
Bul da durys emes, sebebi pernetaqtada áripterdi ornalastyrýdyń álemdegi qabyldanǵan júiesi boiynsha ortańǵy úsh qatar – negizgi áripter turatyn aimaq ta, al ústińgi qatar sandar men simvoldardyń orny.
«Osyndai sebepterdi eskersek, latyn qarpindegi qazaq álipbii boiynsha ulttyq pernetaqtamyzda qazaq áripterin qalai ornalastyramyz? Qandai printsipterdi basshylyqqa alamyz? Osyndai suraq týyndaidy. Negizgi maqsat – pernetaqtada qazaqsha mátinderdi jyldam ári sapaly terý múmkindikterin qarastyrý. Jalpy pernetaqtanyń beti mátin terýdegi yńǵailylyǵyna qarai aktiv jáne passiv aimaqtarǵa bólinedi. Pernetaqtanyń árip terýge yńǵaily jeri ortańǵy aimaq, ásirese, kertik turǵan jerdiń ainalasy, asty men ústi. Al shetki batyrmalar passiv aimaqqa jatady. Aktiv jáne passiv aimaqtardy pernetaqtanyń kóldeneń jáne tike bólikteri boiynsha da kórsetýge bolady.
Kóldeneń meje boiynsha aktiv aimaq – ol eki kertik turǵan ortańǵy qatar, iaǵni qazirgi kirildegi F árpinen bastalyp, E árpine aiaqtalatyn qatar. Odan keiingi aktiv aimaq osy qatardyń ústinde ornalasqan ústińgi qatar. Al astyńǵy qatar kóbinese sirekteý kezdesetin áripter ornalasatyn aimaq. Batyrmalardyń tik baǵyttaǵy mejesi kertik turǵan batyrmalardyń jany, iaǵni ortańǵy, ekinshi qatardyń jany, ortańǵy tusy. Sonymen qatar ústińgi qatardaǵy kertpeniń ústińgi ortańǵy bólikteri. Odan keiingisi kertpeniń astyńǵy ortańǵy bólikteri. Al osy úsh qatardyń shetki bólikteri passiv aimaq bolyp eseptelip, sirek kezdesetin áripter ne tynys belgiler ornalastyrylady», – deidi til mamany.
Ulttyq pernetaqtanyń jobasy
A.Baitursynuly atyndaǵy Til bilimi institýtynyń Qoldanbaly lingvistika bólimi statistikalyq negizdegi pernetaqtanyń mynadai jobasyn usynyp otyr.
A (A) árpi – jiilik sózdik boiynsha 1-shi orynda turǵan eń jii kezdesetin árip. Sondyqtan mamandar pernetaqtada A árpi basýǵa ońtaily bolyp sanalatyn ortańǵy qatarǵa kirilldegi A árpiniń ornyna qoiǵan.
Jiilik sózdikte jiiligi jaǵynan 2-shi orynda turǵan E (E) árpi osyǵan sáikes oń qolǵa ekinshi kertpeniń ústine qoiylyp otyr.
Jiilik sózdikte 3-shi orynda turǵan Y (Y) árpi de ortańǵy qatarǵa A-nyń sol jaǵyna ornalastyrylǵan.
N (N) árpi jiiligi boiynsha 4-shi orynda tur. Sonymen qatar árip tirkesiniń jiilik sózdiginde A-dan keiin jii tirkesetin árip (AN). Sondyqtan N árpin A árpinen keiin qoiý statistikalyq turǵydan durys.
I (I) árpi – jiiligi boiynsha 5-shi orynda. Sondyqtan ortańǵy bóliktiń joǵarǵy qataryna E-niń ústine, oń jaq qolǵa latynnyń burynǵy 1-si turǵan batyrmaǵa ornalastyrylǵan.
T (T) árpi – jiiligi boiynsha 6-shy orynda. Árip tirkesi boiynsha da tirkes basynda 6-shy orynda tur. Sondyqtan ústińgi ortalyq bólikke ornalastyrylǵan.
A.Baitursynuly atyndaǵy Til bilimi institýty Qoldanbaly lingvistika bóliminiń 2-shi jobasy mynadai:
Bul joba aprobatsiiadan ótken 5-shi nusqamen birdei deýge bolady. Iaǵni oń jaq shettegi tynys belgileri turǵan jerge pernetaqtada joq qazaq áripteri ornalastyrylǵan. 5-shi nusqadan aiyrmashylyǵy – olardyń oryndary aýysqan.
Ulttyq pernetaqtany ázirlegende neni eskerý kerek?
Aiman Jańabekova qazaq tiliniń ulttyq pernetaqtasyn jasaýda mynadai usynystardy eskerý qajettigin aitady. Birinshiden, pernetaqtaǵa qaripterdi ornalastyrýda jeke áripter men tirkesterdiń qoldanys jiiligin basshylyqqa alý qajet. Ekinshiden, qazaq tili áripterin kompiýterdiń pernetaqtasyna ornalastyrýda qatar qoldanylatyn áripterdi bir birinen alshaq ornalastyryp, jii ushyrasatyn jeke áripterdi suq saýsaq basatyn aýdanǵa ornalastyrý qajettiligin basshylyqqa alǵan jón.
«Odan bólek jii kezdesetin tirkesterdi qatar ornalastyrmai, oń qolmen sol qol basatyn aýdandarǵa parallel ornalastyrǵan durys. Qazaq tilinde árip tirkesteri kóbinese daýysty men daýyssyz qatar keledi, sol sebepti daýysty, daýyssyz dybystardy eki qol bólip basatyndai pernetaqtanyń eki jaǵyna bólip alshaq ornalastyrý kerek. Sóz basynda jii kezdesetin áripterdi oń qolǵa beiimdep, pernetaqtanyń oń jaq bóligine qoiǵan abzal. Árip tirkesteriniń jiilik sózdiginen eń jii kezdesetinderin ǵana negizge alý kerek. Pernetaqtaǵa áripterdiń qoldanys jiiligin eskere otyryp, fizikalyq turǵydan kúshti saýsaqtan álsiz saýsaqtar retimen ornalastyrýdy durys dep tanimyz. Eger áripterdi pernetaqtaǵa osy qoldanys jiiligine sáikes ornalastyrsaq, mátin terýde ýaqyt únemdiligi, fizikalyq kúshti az jumsaý siiaqty nátijelerge qol jetkizýge bolady», – dep sózin túiindedi Aiman Jańabekova.
