ەلٸمٸزدە كومپيۋتەر مەن نوۋتبۋكتى كٷنٸنە مىڭداعان ادام پايدالانادى. الايدا قولدانىپ جٷرگەن پەرنەتاقتامىز بٸزگە قانشالىقتى ىڭعايلى ەكەنٸن ويلانىپ كٶردٸك پە? جالپى اعىلشىننىڭ QWERTY نەمەسە ورىستىڭ يتسۋكەن تەرتٸبٸندەگٸ پەرنەتاقتاسى (پەرنەتاقتانىڭ سول جاق بٶلٸگٸندەگٸ العاشقى 6 ەرٸپتٸ وقىعاننان شىققان اتاۋ) تەك سول تٸلدە جازاتىن ازاماتتاردىڭ ىڭعايىنا قاراي جاسالعان. ەندەشە قازاقتىڭ ۇلتتىق پەرنەتاقتاسى قانداي بولۋى كەرەك?
جاسىراتىنى جوق, كەدٸمگٸ نەتبۋكتىڭ ٶزٸ قازاقتٸلدٸ ازاماتتارعا ىڭعايسىز. سەبەبٸ مەتٸن ٸشٸندە سانداردىڭ بٸرٸن تەرۋ قاجەت بولسا, امالسىز نەتبۋكتىڭ تٸلٸن اۋىستىرىپ بارىپ قانا پەرنەتاقتانىڭ ٷستٸڭگٸ تۇسىنداعى سانداردى جازۋعا بولادى. كيريلل قارپٸندەگٸ قازاق ەلٸپبيٸ 42 ەرٸپتەن تۇراتىندىقتان, قازاقتىڭ ٸ, ٶ, ق سەكٸلدٸ تٶل ەرٸپتەرٸ بٸر كەزدە ٷستٸڭگٸ جاقتاعى ساندارمەن جاعالاسىپ, پەرنەتاقتانىڭ نەگٸزگٸ بەتٸنە ەنبەي قالعان.
قازاقتان قاراعاندا ٶزبەك جەنە ەزەربايجان پەرنەتاقتانىڭ نەگٸزگٸ بەتٸنە تٶل ەرٸپتەرٸن ەنگٸزٸپ, ٷستٸڭگٸ جاقتاعى ساندار مەن تىنىس بەلگٸلەردٸڭ ورنىن ٶز جايىنا قالدىرىپتى. مەسەلەن, كيريلل قارپٸندەگٸ ٶزبەك ەلٸپبيٸنٸڭ نۇسقاسىندا تٶل ەرٸپ سانالاتىن Ў – يتسۋكەن تەرتٸبٸندەگٸ پەرنەتاقتانىڭ شش, ال ق ەرپٸ ى ەرپٸن ىعىستىرىپ شىعارعان. ال قالعان Ҳ جەنە ع – قازاقتىڭ ھ جەنە ٶ ەرپٸ ورنالاسقان پەرنەتاقتانىڭ ٷستٸڭگٸ جاعىنا قويىلعان. ك يريلل قارپٸندەگٸ ٶزبەك ەلٸپبيٸندە – 35, ال لاتىن قارپٸندەگٸ ەلٸپبيٸندە 29 ەرٸپ بار. مۇنى ەسكەرسەك, لاتىن قارپٸندەگٸ ٶزبەك ەلٸپبيٸنٸڭ 29 ەرپٸ پەرنەتاقتانىڭ نەگٸزگٸ بەتٸنە وپ-وڭاي سىيىپ تۇرعانىن زەرتتەمەي-اق اڭعارۋعا بولادى. ايتا كەتەرلٸگٸ, لاتىن قارپٸندەگٸ ٶزبەك ەلٸپبيٸنٸڭ پەرنەتاقتادا ورنالاسۋى اعىلشىننىڭ QWERTY تەرتٸبٸنە نەگٸزدەلٸپتٸ. ياعني پەرنەتاقتانى لاتىن قارپٸندەگٸ ٶزبەك ەلٸپبيٸمەن تەرگەن ادام اعىلشىن تٸلٸندە دە دەل سولاي مەتٸندٸ شاپشاڭ جازا الادى.
ەزەربايجاننىڭ تەجٸريبەسٸن زەرتتەپ كٶرەيٸك. 1991 جىلى ەزەربايجان لاتىن قارپٸندەگٸ ەلٸپبيٸنە قايتىپ ورالدى. 1992 جىلى ەلدە لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشٸرۋ جۇمىسى باستالىپ, كەزەڭ-كەزەڭٸمەن 2001 جىلى اياقتالدى. جالپى ەزەربايجان ەلٸپبيٸنٸڭ لاتىن جەنە كيريلل نۇسقاسىندا ەرٸپ سانى بٸردەي – 32. الايدا ول ەرٸپتەردٸڭ پەرنەتاقتادا ورنالاسۋ تەرتٸبٸ ەرتٷرلٸ. قوس نۇسقا دا قازاق تٸلٸندەي پەرنەتاقتانىڭ ٷستٸڭگٸ جاعىنداعى ساندار مەن تىنىس بەلگٸلەردٸڭ ورنىن «جايلاپ الماعان». ەزەربايجان تٸلٸندەگٸ باسى ارتىق ەرٸپتەردٸ ىسىرىپ, تٶل ەرٸپتەر ( ç , ş , ö , ğ ) تولىعىمەن پەرنەتاقتانىڭ نەگٸزگٸ بٶلٸگٸنە ورنالاستىرىلعان. لاتىن قارپٸندەگٸ ەزەربايجان ەلٸپبيٸ ەرٸپتەرٸنٸڭ پەرنەتاقتادا ورنالاسۋ تەرتٸبٸ دە اعىلشىننىڭ QWERTY تەرتٸبٸنە نەگٸزدەلگەن.
تٶل ەرٸپتەرٸن پەرنەتاقتانىڭ نەگٸزگٸ بەتٸنە سىيعىزا الماعانداردىڭ قاتارىندا پوستكەڭەستٸك كەڭٸستٸكتە قازاق, باشقۇرت جەنە ياكۋت ەلٸپبيٸ تۇر.
ەلبەتتە, كيريلل قارپٸندەگٸ قازاق ەلٸپبيٸنٸڭ ەرٸپتەرٸ قازٸرگٸ قولدانىستاعى پەرنەتاقتانىڭ تەرتٸبٸنەن اۋىتقي قويۋى ەكٸتالاي. جالپى قازٸرگە دەيٸن كيريلدەگٸ قازاق ەرٸپتەرٸنٸڭ ٶزٸن پەرنەتاقتا بەتٸندە ٶزگەرتۋ ٷشٸن بٸرنەشە رەت ەرەكەت جاسالىپتى. الايدا زەرتتەۋلەر مەن ۋاقىت سٷزگٸسٸنەن ٶتٸپ بارىپ, بٸزگە جەتكەنٸ وسى نۇسقا. بٸراق الدا قازاقستان لاتىن قارپٸندەگٸ ەلٸپبيگە ٶتەدٸ. مٸنە, وسى كەزدە ۇلتتىق پەرنەتاقتادا تٶل ەرٸپتەرٸمٸز قالاي ورنالاستىرىلادى?
قازاق جازۋىندا ەڭ جيٸ كەزدەسەتٸن ەرٸپتەر قانداي?
بۇل مەسەلە تٶڭٸرەگٸندە ا.بايتۇرسىنۇلى اتىنداعى تٸل بٸلٸمٸ ينستيتۋتىنىڭ بٶلٸم مەڭگەرۋشٸسٸ ايمان جاڭابەكوۆانى سٶزگە تارتىپ كٶرگەن ەدٸك.
جالپى اتالمىش ينستيتۋتتىڭ ماماندارى قازاق تٸلٸندەگٸ قاي ەرٸپتەر ەڭ جيٸ كەزدەسەتٸنٸن زەرتتەپتٸ. زەرتتەۋ نەتيجەسٸ بويىنشا داۋىستى دىبىستاردان ەڭ جيٸ كەزدەسەتٸنٸ – ا فونەماسى ەكەنٸ انىقتالعان. ال ە, ى, ٸ فونەمالارى بارابار جيٸلٸكپەن ەكٸنشٸ ورىندا تۇر. و, ٶ, ۇ, ٷ فونەمالارى ٷشٸنشٸ ورىندا بولسا, ي, ۋ داۋىستىلارى سيرەك كەزدەسەدٸ.
داۋىسسىزدار بويىنشا ەڭ جيٸ كەزدەسەتٸنٸ – ن فونەماسى. ەكٸنشٸ ورىندا – بارابار جيٸلٸكپەن ت, ل, ر, د, س, م فونەمالارى. ٷشٸنشٸ ورىندا – ع, ك, ڭ, ج, ز, پ, ش, ۋ بولسا, ال گ – سيرەكتەۋ, ف, ح, ۆ, چ, تس, ھ شش ٶتە سيرەك, تٸپتٸ ەرتەگٸلەردە ح-دان باسقاسى كەزدەسپەيدٸ.
ماماندار ۇسىنعان ەكٸ نۇسقا
ايمان جاڭابەكوۆا ٶزٸمٸز كٷندەلٸكتٸ قولدانىپ جٷرگەن QWERTY پەرنەتاقتاسىنىڭ ورنالاسۋ تاريحى جازۋ ماشينكاسىنان باستالاتىنىن ايتادى. ياعني بۇل پەرنەتاقتانىڭ «اتاسى» - 150 جىل بۇرىنعى ماشينكا. ماشينكانىڭ تەتٸكتەرٸ بٸرٸنە-بٸرٸ كەدەرگٸ جاساماس ٷشٸن جاسالعان. دەمەك, QWERTY پەرنەتاقتاسىندا تٸلدٸڭ ەرەكشەلٸكتەرٸ دە, ادامنىڭ پسيحولوگييالىق قابىلداۋى, تٸلدٸڭ ستاتيستيكاسى دا ەسكەرٸلمەگەن. پەرنەتاقتانى جىلدام باسقاندا ەكٸ تەتٸك بٸرٸنە-بٸرٸ ايقاسىپ باسىلماي قالماس ٷشٸن جيٸ كەزدەسەتٸن ەرٸپ تٸركەستەرٸن بٸر-بٸرٸنەن الشاق قويۋ جاعى عانا قاراستىرىلعان.
«ادامداردىڭ بٸردەن پەرنەتاقتا ەرٸپتەرٸنٸڭ جاڭاشا ورنالاستىرىلعان نۇسقاسىنا ٷيرەنٸپ كەتۋٸ قيىن. بٸراق بٸز QWERTY پەرنەتاقتاسىن ٶز تٸلٸمٸزدە ٶتە سيرەك قولدانامىز. ٶيتكەنٸ قازاق تٸلٸن قولدانۋشىلار قازاقشا مەتٸندٸ كيريلل گرافيكالى پەرنەتاقتادا تەرەدٸ. اعىلشىنشا مەتٸندٸ تەرەتٸن ادام از, ساناۋلى. دەمەك, لاتىن گرافيكالى QWERTY پەرنەتاقتاسى قازاق تٸل ۇستارمانى ٷشٸن جاتتاندى, مەتٸن تەرۋگە ٷيرەنشٸكتٸ ەمەس. قازاق تٸلدٸ مەتٸن تەرۋشٸ ٷشٸن QWERTY پەرنەتاقتاسىن قولدانۋ ماڭىزدى ەمەس», – دەپ اتاپ ٶتتٸ ايمان جاڭابەكوۆا.
QWERTY پەرنەتاقتاسىنداعى كيريلل ەرٸپتەرٸنٸڭ ورنالاسۋى بويىنشا مەلٸمەتتەرگە سٷيەنسەك, ورىس پەرنەتاقتاسىندا ماڭىزدى ەرٸپتەردٸڭ سۇق ساۋساققا ىڭعايلانىپ ورنالاستىرىلعانى بايقالادى. الايدا يتسۋكەن پەرنەتاقتاسى دا قول مەشٸنكەسٸنٸڭ كەزٸندە جاسالعان. ەكٸنشٸدەن, ورىس پەرنەتاقتاسىندا ەرٸپتەردٸڭ ورنالاسۋى قازاق مەتٸندەرٸن تەرۋ ٷشٸن ىڭعايلاستىرىلماعانى انىق. ٷشٸنشٸدەن, كيريلل پەرنەتاقتاسىندا قازاقتىڭ تٶل (ە, ٸ, ڭ, ع, ٷ, ۇ, ق, ٶ, ھ) ەرٸپتەرٸ ساندار مەن سيمۆولدار تۇراتىن ٷستٸڭگٸ قاتاردا ورنالاستىرىلعان.
بۇل دا دۇرىس ەمەس, سەبەبٸ پەرنەتاقتادا ەرٸپتەردٸ ورنالاستىرۋدىڭ ەلەمدەگٸ قابىلدانعان جٷيەسٸ بويىنشا ورتاڭعى ٷش قاتار – نەگٸزگٸ ەرٸپتەر تۇراتىن ايماق تا, ال ٷستٸڭگٸ قاتار ساندار مەن سيمۆولداردىڭ ورنى.
«وسىنداي سەبەپتەردٸ ەسكەرسەك, لاتىن قارپٸندەگٸ قازاق ەلٸپبيٸ بويىنشا ۇلتتىق پەرنەتاقتامىزدا قازاق ەرٸپتەرٸن قالاي ورنالاستىرامىز? قانداي پرينتسيپتەردٸ باسشىلىققا الامىز? وسىنداي سۇراق تۋىندايدى. نەگٸزگٸ ماقسات – پەرنەتاقتادا قازاقشا مەتٸندەردٸ جىلدام ەرٸ ساپالى تەرۋ مٷمكٸندٸكتەرٸن قاراستىرۋ. جالپى پەرنەتاقتانىڭ بەتٸ مەتٸن تەرۋدەگٸ ىڭعايلىلىعىنا قاراي اكتيۆ جەنە پاسسيۆ ايماقتارعا بٶلٸنەدٸ. پەرنەتاقتانىڭ ەرٸپ تەرۋگە ىڭعايلى جەرٸ ورتاڭعى ايماق, ەسٸرەسە, كەرتٸك تۇرعان جەردٸڭ اينالاسى, استى مەن ٷستٸ. ال شەتكٸ باتىرمالار پاسسيۆ ايماققا جاتادى. اكتيۆ جەنە پاسسيۆ ايماقتاردى پەرنەتاقتانىڭ كٶلدەنەڭ جەنە تٸكە بٶلٸكتەرٸ بويىنشا دا كٶرسەتۋگە بولادى.
كٶلدەنەڭ مەجە بويىنشا اكتيۆ ايماق – ول ەكٸ كەرتٸك تۇرعان ورتاڭعى قاتار, ياعني قازٸرگٸ كيريلدەگٸ ف ەرپٸنەن باستالىپ, ە ەرپٸنە اياقتالاتىن قاتار. ودان كەيٸنگٸ اكتيۆ ايماق وسى قاتاردىڭ ٷستٸندە ورنالاسقان ٷستٸڭگٸ قاتار. ال استىڭعى قاتار كٶبٸنەسە سيرەكتەۋ كەزدەسەتٸن ەرٸپتەر ورنالاساتىن ايماق. باتىرمالاردىڭ تٸك باعىتتاعى مەجەسٸ كەرتٸك تۇرعان باتىرمالاردىڭ جانى, ياعني ورتاڭعى, ەكٸنشٸ قاتاردىڭ جانى, ورتاڭعى تۇسى. سونىمەن قاتار ٷستٸڭگٸ قاتارداعى كەرتپەنٸڭ ٷستٸڭگٸ ورتاڭعى بٶلٸكتەرٸ. ودان كەيٸنگٸسٸ كەرتپەنٸڭ استىڭعى ورتاڭعى بٶلٸكتەرٸ. ال وسى ٷش قاتاردىڭ شەتكٸ بٶلٸكتەرٸ پاسسيۆ ايماق بولىپ ەسەپتەلٸپ, سيرەك كەزدەسەتٸن ەرٸپتەر نە تىنىس بەلگٸلەر ورنالاستىرىلادى», – دەيدٸ تٸل مامانى.
ۇلتتىق پەرنەتاقتانىڭ جوباسى
ا.بايتۇرسىنۇلى اتىنداعى تٸل بٸلٸمٸ ينستيتۋتىنىڭ قولدانبالى لينگۆيستيكا بٶلٸمٸ ستاتيستيكالىق نەگٸزدەگٸ پەرنەتاقتانىڭ مىناداي جوباسىن ۇسىنىپ وتىر.
ا (ا) ەرپٸ – جيٸلٸك سٶزدٸك بويىنشا 1-شٸ ورىندا تۇرعان ەڭ جيٸ كەزدەسەتٸن ەرٸپ. سوندىقتان ماماندار پەرنەتاقتادا ا ەرپٸ باسۋعا وڭتايلى بولىپ سانالاتىن ورتاڭعى قاتارعا كيريللدەگٸ ا ەرپٸنٸڭ ورنىنا قويعان.
جيٸلٸك سٶزدٸكتە جيٸلٸگٸ جاعىنان 2-شٸ ورىندا تۇرعان ە (ە) ەرپٸ وسىعان سەيكەس وڭ قولعا ەكٸنشٸ كەرتپەنٸڭ ٷستٸنە قويىلىپ وتىر.
جيٸلٸك سٶزدٸكتە 3-شٸ ورىندا تۇرعان ى (Y) ەرپٸ دە ورتاڭعى قاتارعا ا-نىڭ سول جاعىنا ورنالاستىرىلعان.
ن (N) ەرپٸ جيٸلٸگٸ بويىنشا 4-شٸ ورىندا تۇر. سونىمەن قاتار ەرٸپ تٸركەسٸنٸڭ جيٸلٸك سٶزدٸگٸندە ا-دان كەيٸن جيٸ تٸركەسەتٸن ەرٸپ (ان). سوندىقتان N ەرپٸن ا ەرپٸنەن كەيٸن قويۋ ستاتيستيكالىق تۇرعىدان دۇرىس.
ٸ (I) ەرپٸ – جيٸلٸگٸ بويىنشا 5-شٸ ورىندا. سوندىقتان ورتاڭعى بٶلٸكتٸڭ جوعارعى قاتارىنا ە-نٸڭ ٷستٸنە, وڭ جاق قولعا لاتىننىڭ بۇرىنعى 1-سٸ تۇرعان باتىرماعا ورنالاستىرىلعان.
ت (ت) ەرپٸ – جيٸلٸگٸ بويىنشا 6-شى ورىندا. ەرٸپ تٸركەسٸ بويىنشا دا تٸركەس باسىندا 6-شى ورىندا تۇر. سوندىقتان ٷستٸڭگٸ ورتالىق بٶلٸككە ورنالاستىرىلعان.
ا.بايتۇرسىنۇلى اتىنداعى تٸل بٸلٸمٸ ينستيتۋتى قولدانبالى لينگۆيستيكا بٶلٸمٸنٸڭ 2-شٸ جوباسى مىناداي:
بۇل جوبا اپروباتسييادان ٶتكەن 5-شٸ نۇسقامەن بٸردەي دەۋگە بولادى. ياعني وڭ جاق شەتتەگٸ تىنىس بەلگٸلەرٸ تۇرعان جەرگە پەرنەتاقتادا جوق قازاق ەرٸپتەرٸ ورنالاستىرىلعان. 5-شٸ نۇسقادان ايىرماشىلىعى – ولاردىڭ ورىندارى اۋىسقان.
ۇلتتىق پەرنەتاقتانى ەزٸرلەگەندە نەنٸ ەسكەرۋ كەرەك?
ايمان جاڭابەكوۆا قازاق تٸلٸنٸڭ ۇلتتىق پەرنەتاقتاسىن جاساۋدا مىناداي ۇسىنىستاردى ەسكەرۋ قاجەتتٸگٸن ايتادى. بٸرٸنشٸدەن, پەرنەتاقتاعا قارٸپتەردٸ ورنالاستىرۋدا جەكە ەرٸپتەر مەن تٸركەستەردٸڭ قولدانىس جيٸلٸگٸن باسشىلىققا الۋ قاجەت. ەكٸنشٸدەن, قازاق تٸلٸ ەرٸپتەرٸن كومپيۋتەردٸڭ پەرنەتاقتاسىنا ورنالاستىرۋدا قاتار قولدانىلاتىن ەرٸپتەردٸ بٸر بٸرٸنەن الشاق ورنالاستىرىپ, جيٸ ۇشىراساتىن جەكە ەرٸپتەردٸ سۇق ساۋساق باساتىن اۋدانعا ورنالاستىرۋ قاجەتتٸلٸگٸن باسشىلىققا العان جٶن.
«ودان بٶلەك جيٸ كەزدەسەتٸن تٸركەستەردٸ قاتار ورنالاستىرماي, وڭ قولمەن سول قول باساتىن اۋداندارعا پاراللەل ورنالاستىرعان دۇرىس. قازاق تٸلٸندە ەرٸپ تٸركەستەرٸ كٶبٸنەسە داۋىستى مەن داۋىسسىز قاتار كەلەدٸ, سول سەبەپتٸ داۋىستى, داۋىسسىز دىبىستاردى ەكٸ قول بٶلٸپ باساتىنداي پەرنەتاقتانىڭ ەكٸ جاعىنا بٶلٸپ الشاق ورنالاستىرۋ كەرەك. سٶز باسىندا جيٸ كەزدەسەتٸن ەرٸپتەردٸ وڭ قولعا بەيٸمدەپ, پەرنەتاقتانىڭ وڭ جاق بٶلٸگٸنە قويعان ابزال. ەرٸپ تٸركەستەرٸنٸڭ جيٸلٸك سٶزدٸگٸنەن ەڭ جيٸ كەزدەسەتٸندەرٸن عانا نەگٸزگە الۋ كەرەك. پەرنەتاقتاعا ەرٸپتەردٸڭ قولدانىس جيٸلٸگٸن ەسكەرە وتىرىپ, فيزيكالىق تۇرعىدان كٷشتٸ ساۋساقتان ەلسٸز ساۋساقتار رەتٸمەن ورنالاستىرۋدى دۇرىس دەپ تانيمىز. ەگەر ەرٸپتەردٸ پەرنەتاقتاعا وسى قولدانىس جيٸلٸگٸنە سەيكەس ورنالاستىرساق, مەتٸن تەرۋدە ۋاقىت ٷنەمدٸلٸگٸ, فيزيكالىق كٷشتٸ از جۇمساۋ سيياقتى نەتيجەلەرگە قول جەتكٸزۋگە بولادى», – دەپ سٶزٸن تٷيٸندەدٸ ايمان جاڭابەكوۆا.
