Qazirgi tańda Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhani jańǵyrý» atty maqalasynda qazaq tilin latyn álipbiine kóshirý máselesi jan-jaqty qarastyrylyp, 2025 jylǵa deiin tolyqtai kóshirý josparlanǵan bolatyn. Elbasy óz maqalasynda «...qazaq tilin birtindep latyn álipbiine kóshirý jumystaryn bastaýymyz kerek. Biz bul máselege neǵurlym dáiektilik qajettigin tereń túsinip, baiyppen qarap kelemiz jáne oǵan kirisýge Táýelsizdik alǵannan beri muqiiat daiyndaldyq» – dep qazirgi jahandaný zamanynda keiingi urpaq jastarymyzdyń biliminiń keńeiip, ǵylymi jetistikterge qol jetkizý úshin óte qajet ekendigin basa aitady. Bul elimizdegi jastardy álemdik ǵylym men bilimdi igerýge baǵyttap jatqan oń sheshim bolsa kerek. Sondai-aq Elbasy osyǵan deiin latynǵa ótken Túrki elderi Túrkiia, Ázerbaijan, Ózbekstannyń tájiribesine de súiený qajettiligin, ondaǵy kemshilikter men jetistikterdi saralaý kerektigin alǵa tartady.
Latyn álipbiine kóshý máselesi alǵash ret elimiz egemendik alǵan tusta, iaǵni 1991 jyly Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamynyń negizin qalaǵan qoǵam qairatkeri, belgili tiltanýshy ǵalym, Qazaqstan Respýblikasy UǴA akademigi Á.Qaidardyń maqalasynan bastaý aldy. Akademik ǵalym Elbasyna «Ashyq hat» joldap, elimiz latyn álipbiine kóshý kerektigin aityp, óz jobasyn usynady. Sol kezden bastap latyn álipbiine bailanysty ártúrli oi-pikirler aitylyp jatty. Qarsy bolǵandary da bar. Árine latyn álipbiine kóshý máselesi ońai sharýa emes. Óitkeni tildiń zańdylyqtaryn eskere otyryp, halyqqa tiimdi álipbi usyný jáne ony júzege asyrýdyń jolyn qarastyrý úshin kóptegen bilim men izdenis qajet.
Latyn álipbii jazý arqyly júzege asatyndyqtan, jazý teoriiasyn meńgergen maman ǵana tildiń ishki qatparlaryn túsinip, joba qurastyra alary anyq. Osy oraida jazý teoriiasy jaiynda jazylǵan Q.Kúderinovanyń «Túrki tilderiniń álipbii men emle tarihy» atty eńbegin atap ótýge bolady. Ǵalym «Jazý – adamzattyń uly mádeni qundylyqtarynyń qataryna jatatyn, órkeniet damýynyń quramdas bóligi. Adamzat mádenietiniń órkenietke aiaq basýy dybystyq jazý tipiniń paida bolýynan bastalsa, órkeniettiń álemietke ulasýy jazba kommýnikatsiianyń, jazba tildiń joǵary damý satysyna jetkeninen habar beredi. Jazý keńistigi ulǵaiǵany sonshalyq ony jazý jáne órkeniet, jazý – ult, jazý men oilaý siiaqty irgeli uǵymdar oppozitsiiasynda qaraýǵa bolady» – dep oi qorytady. Iaǵni jazý arqyly halyqtyń oi-sanasy damyp, órkenietke aiaq basady. Sondyqtan latyn jazýyn júzege asyrǵanda, qazirgi kezeńdi ǵana oilamai, bolashaq urpaqtyń saýatty jazýyna, álemdik deńgeide básekelese alatyndai dárejede bolýyna mán bergen jón.
Biz qazaq tilin latyn álipbiine kóshirý degendi aǵylshynnyń áripterin qoia salý dep túsinbei, óz tilimizdiń tabiǵatyn saqtaityndai etip jasaǵanymyz durys. Ol úshin árbir grafemanyń tildegi qyzmetin tereń túsine otyryp, tilimizdiń áýeni men áýezin buzbaityndai etip, halyqqa tiimdi ári ońai igeretindei álipbi jasaýymyz qajet. Biz tilimizdi komiýterge emes, kompiýterdi tilimizge ikemdegenimiz jón.
2014-2016 jyldar aralyǵynda A.Baitursynuly institýtynyń tiltanýshy-ǵalymdary latyn álipbiine bailanysty birneshe joba usyndy. 2016 jyly úsh latyn álipbi jobasy boiynsha ǵylymi mekemeler men joǵary oqý oryndary stýdentteri arasynda saýalnama taratylyp, eksperimenttik zertteý júrgizildi. Bul jobalardyń ekeýi lingvistikalyq baǵyttaǵy jobalar bolsa, al bireýi tehnika mamandarynyń jasaǵan álipbi jobasy bolatyn. Zertteýge 250 respondent qatystyrylyp, olardyń qai álipbidi qoldaityndyǵy, iaǵni qaisy jobanyń oqýǵa, túsinýge jeńil bolatyndyǵy sarapqa salyndy. Nátijesinde «Jańa ulttyq álipbi negizinde qazaq jazýyn reformalaý» atty eńbek jaryq kórip, zertteý barysynda lingvistikaǵa negizdelgen álipbi-jobasynyń tiimdi ekendigi belgili boldy. Iaǵni respondentterdiń basym bóligi digrafpen jazýdyń qiyn ekendigin, sózimiziń shubalańqy bolyp sozylyp ketetindigin aitqan bolatyn. Shyndyǵy da sol. Óitkeni álipbidi mektep tabaldyryǵyn attaǵan bala men qartaiǵan kisilerge deiin qoldanyp, bilimin jetildiredi. Sondyqtan latynǵa kóshpes buryn ábden zerttep, qiyndyq keltirmeitin jaǵyn oilaǵan jón.
Jalpy jobalardy lingvist maman retinde sarapqa salar bolsaq, úkimetke usynylǵan birinshi álipbi – lingvistikalyq joba. Bul joba 32 tańbadan turady, onda qazaq tiliniń tabiǵatyn saqtaý qajettiligi eskerildi. Iaǵni bir dybysqa bir árip tańbasy. Barlyǵy – 32 tańba. Aa–Aa, Áá – Ää, Bb – Bb, Vv – Vv,Gg – Gg, Ǵǵ – Ğ ğ, Dd – Dd, Ee –Ee, Jj – Jj, Zz – Zz, Ii –Yy, Kk – Kk, Qq – Qq, Ll – Ll, Mm – Mm, Nn – Nn, Ńń – Ŋŋ, Oo – Oo, Óó – Öö, Pp – Pp, Rr – Rr, Ss – S s, Tt – Tt, Ýý – Ww, Uu/Ýý – Uu,Úú – Ü ü, Ff – Ff, Hh –Hh, Shsh – Şş, Yy –Ii, Ii –Ii, Chch –Ss. Osy joba aiasynda birneshe tildik derekterdi paidalana otyryp, utymdy tustary men kemshiligin kórsetýimizge bolady. Munda 26 dybys tańbasy Aa, Bb, Vv, Gg, Dd, Ee, Jj, Zz,Yy, Kk, Qq, Ll, Mm, Nn, Oo, Pp, Rr, Ss, Tt, Ww, Uu, Ff, Hh, Ii, Ii. Sslingvistikalyq turǵydan dáiektelgen, eshqandai daý týdyrmaidy, al beseýi diakretikalyq tańba arqyly berilgen (ä, ğ, ö, ü, ş, ŋ). Onda diakretikalyq tańba dybystyń jýan nemese jińishkeligine bailanysty qoiylǵan. Iaǵni oqyǵan nemese jazǵan adamnyń sanasynda dybystardyń jýan nemese jińishkeligi jattalyp qalyp, tez túsinedi jáne úirenýine ońai bolady. Máselen, a-a – á-ä, g-g – ǵ-ğ, o-o – ó-ö, u-u – ú-ü, s-s, sh-ş. Mysaly: áńgime –äŋgime, álipbi –älipby, árip –ärip, dástúr –dästür, ásker –äsker, dám–däm, ánshi –änşi, atakásip –atakäsip, dáreje –däreje, ónerkásip – önerkäsip, áljýaz– äljwaz; ǵajaiyp –ğajayip, ǵalamshar –ğalamşar, ǵaryshker – ğarişker, daǵdarys – dağdaris, danyshpan – danişpan, dańǵaza – daŋğaza, daǵdarys –dağdaris; derekkóz –derekköz, ókildik – ökildik, kórsetý – körsetw, kóbelek – köbelek, óner –öner, sóz – söz, dóńgelek – döŋgelek; úi –üy, ústel – üstel, úiirme –üyirme, kúlki – külki, dúniejúzi –düniejüzi, dúnieqońyz – dünieqoŋiz, erjúrek – erjürek; jabdyqtaýshy –jabdiqtawşi, jazbasha – jazbaşa, jarǵysh – jarğiş, jaryqsúigish –jariqsüygiş, jaýapkershilik – jawapkerşilik t.b. Bul álipbidiń jaqsy jaǵy – yqsham ári túsinikti. Ásirese bala jazǵanda qinalmaidy.
Al ekinshi álipbi aǵylshyn klaviatýrasyna negizdelgen 24 áripten turatyn tehnika mamandarynyń internet jobasy. Bul joba 24 áripten jáne 8 digraftan (qostańba) turady. Negizgi áripter – Aa –Aa, Bb – Bb, Vv – Vv, Gg – Gg, Dd – Dd, Ee –Ee, Zz – Zz, Ii –Jj, Kk – Kk, Qq – Qq, Ll – Ll, Mm – Mm, Nn – Nn, Oo – Oo, Pp – Pp, Rr – Rr, Ss – Ss, Tt – Tt, Ýý – Ww, Uu/Ýý – Uu, Ff – Ff, Hh – Hh, Yy – Yy, Ii /Ii – Ii. Digraftar – Áá – Ae ae, Óó – Oe oe, Ú ú – Ue ue, Ch ch – Ch ch, Ǵ ǵ – Gh gh, Ń ń – Ng ng, Sh sh – Sh sh, J j – Zh zh.
Bul álipbi bizdiń qazaq balalary úshin yńǵaily jáne tiimdi bola ma deitin bolsaq, máselen Aa, Bb, Vv, Gg, Dd, Ee, Zz, Jj, Kk, Qq, Ll, Mm, Nn, Oo, Pp, Rr, Ss, Tt, Ww, Uu, Ff, Hh, Yy, Ii áripteri lingvistikalyq turǵydan eshqandai daý týdyrmaidy, al qos árip tańbasymen beriletin digraftar jaiynda oilaný kerek. Óitkeni bul álipbide 8 digraf bar. Bul degenimiz óte kóp. Ásirese bul digraftar bir sózde kezdeskende sózdiń turqy buzylyp, uzaryp ketedi. Mysaly: Altynshash – Altynshash, áńgime – aenggime, kóńildi – koengildi, rýhani jańǵyrý – ruhani zhangghyru, álipbi –aelipbi, árip – aerip, dástúr – daestuer, ásker – aesker, dám – daem, ánshi – aenshi, atakásip – atakaesip, dáreje – daerezhe, ónerkásip – oenerkaesip, áljýaz – aelzhuaz; ǵajaiyp – ghazhajyp, ǵalamshar – ghalamshar, ǵaryshker – gharyshker, daǵdarys – daghdarys, danyshpan – danyshpan, dańǵaza – dangghaza, damýshy el – damushy el; derekkóz –derekkoez, ókildik –oekildik, kórsetý – koersetu, kóbelek – koebelek, óner – oener, sóz – soez, dóńgelek – doenggelek; úi – uej, ústel –uestel, úiirme – uejirme, kúlki – kuelki, dúniejúzi –dueniezhuezi, dúnieqońyz – duenieqongyz, erjúrek – erzhuerek; jabdyqtaýshy – zhabdyqtawshy, jazbasha –zhazbasha, jarǵysh –zharghysh, jaryqsúigish – zharyqsuejgish, jaýapkershilik –zhawapkershilik t.b. Kórip otyrǵanymyzdai mundai sózder qazaq tilinde kóp. Ásirese mektepte oqityn balalar áripterdi shatastyryp, qate jazatyn bolady. Bul degenimiz qazaq tilindegi á, ó, ú, ch, ǵ, ń, sh, j dybystaryn digrafpen berýdiń tiimsiz ekendigin kórsetip otyr.
Qazirgi kezde aǵylshyn tilin tereń meńgerip jatqan jastardyń bar ekenin jáne kompiýterlik tehnikanyń damyp jatqandyǵyn eskeretin bolsaq, óz tilimizdiń tabiǵatyn saqtaityndai dárejedegi álipbi jobasyn usynǵanymyz jón. Sondyqtan latyn álipbi jobasyn tolyqtai engizbes buryn áli de bolsa zerttep, ońailatýdyń jolyn qarastyrýymyz kerek. Sol kezde ǵana bolashaqta latyn álipbii qazaq tiliniń tabiǵatyn saqtap qalary anyq.
A.Amanbaeva
A.Baitursynuly atyndaǵy
Til bilimi institýtynyń jetekshi ǵylymi qyzmetkeri
.jpg)