لاتىن گرافيكاسىنا نەگٸزدەلگەن قازاق ەلٸپبيٸنٸڭ بٷگٸنٸ مەن بولاشاعى

قازٸرگٸ تاڭدا ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىندا قازاق تٸلٸن لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشٸرۋ مەسەلەسٸ جان-جاقتى قاراستىرىلىپ, 2025 جىلعا دەيٸن تولىقتاي كٶشٸرۋ جوسپارلانعان بولاتىن. ەلباسى ٶز ماقالاسىندا «...قازاق تٸلٸن بٸرتٸندەپ لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشٸرۋ جۇمىستارىن باستاۋىمىز كەرەك. بٸز بۇل مەسەلەگە نەعۇرلىم دەيەكتٸلٸك قاجەتتٸگٸن تەرەڭ تٷسٸنٸپ, بايىپپەن قاراپ كەلەمٸز جەنە وعان كٸرٸسۋگە تەۋەلسٸزدٸك العاننان بەرٸ مۇقييات دايىندالدىق» – دەپ قازٸرگٸ جاھاندانۋ زامانىندا كەيٸنگٸ ۇرپاق جاستارىمىزدىڭ بٸلٸمٸنٸڭ كەڭەيٸپ, عىلىمي جەتٸستٸكتەرگە قول جەتكٸزۋ ٷشٸن ٶتە قاجەت ەكەندٸگٸن باسا ايتادى. بۇل ەلٸمٸزدەگٸ جاستاردى ەلەمدٸك عىلىم مەن بٸلٸمدٸ يگەرۋگە باعىتتاپ جاتقان وڭ شەشٸم بولسا كەرەك. سونداي-اق ەلباسى وسىعان دەيٸن لاتىنعا ٶتكەن تٷركٸ ەلدەرٸ تٷركييا, ەزەربايجان, ٶزبەكستاننىڭ تەجٸريبەسٸنە دە سٷيەنۋ قاجەتتٸلٸگٸن, ونداعى كەمشٸلٸكتەر مەن جەتٸستٸكتەردٸ سارالاۋ كەرەكتٸگٸن العا تارتادى.

لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشۋ مەسەلەسٸ العاش رەت ەلٸمٸز ەگەمەندٸك العان تۇستا, ياعني 1991 جىلى حالىقارالىق «قازاق تٸلٸ» قوعامىنىڭ نەگٸزٸن قالاعان قوعام قايراتكەرٸ, بەلگٸلٸ تٸلتانۋشى عالىم, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇعا اكادەميگٸ ە.قايداردىڭ ماقالاسىنان باستاۋ الدى. اكادەميك عالىم ەلباسىنا «اشىق حات» جولداپ, ەلٸمٸز لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشۋ كەرەكتٸگٸن ايتىپ, ٶز جوباسىن ۇسىنادى. سول كەزدەن باستاپ لاتىن ەلٸپبيٸنە بايلانىستى ەرتٷرلٸ وي-پٸكٸرلەر ايتىلىپ جاتتى. قارسى بولعاندارى دا بار. ەرينە لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشۋ مەسەلەسٸ وڭاي شارۋا ەمەس. ٶيتكەنٸ تٸلدٸڭ زاڭدىلىقتارىن ەسكەرە وتىرىپ, حالىققا تيٸمدٸ ەلٸپبي ۇسىنۋ جەنە ونى جٷزەگە اسىرۋدىڭ جولىن قاراستىرۋ ٷشٸن كٶپتەگەن بٸلٸم مەن ٸزدەنٸس قاجەت.

لاتىن ەلٸپبيٸ جازۋ ارقىلى جٷزەگە اساتىندىقتان, جازۋ تەوريياسىن مەڭگەرگەن مامان عانا تٸلدٸڭ ٸشكٸ قاتپارلارىن تٷسٸنٸپ, جوبا قۇراستىرا الارى انىق. وسى ورايدا جازۋ تەوريياسى جايىندا جازىلعان ق.كٷدەرينوۆانىڭ «تٷركٸ تٸلدەرٸنٸڭ ەلٸپبيٸ مەن ەملە تاريحى» اتتى ەڭبەگٸن اتاپ ٶتۋگە بولادى. عالىم «جازۋ – ادامزاتتىڭ ۇلى مەدەني قۇندىلىقتارىنىڭ قاتارىنا جاتاتىن, ٶركەنيەت دامۋىنىڭ قۇرامداس بٶلٸگٸ. ادامزات مەدەنيەتٸنٸڭ ٶركەنيەتكە اياق باسۋى دىبىستىق جازۋ تيپٸنٸڭ پايدا بولۋىنان باستالسا, ٶركەنيەتتٸڭ ەلەميەتكە ۇلاسۋى جازبا كوممۋنيكاتسييانىڭ, جازبا تٸلدٸڭ جوعارى دامۋ ساتىسىنا جەتكەنٸنەن حابار بەرەدٸ. جازۋ كەڭٸستٸگٸ ۇلعايعانى سونشالىق ونى جازۋ جەنە ٶركەنيەت, جازۋ – ۇلت, جازۋ مەن ويلاۋ سيياقتى ٸرگەلٸ ۇعىمدار وپپوزيتسيياسىندا قاراۋعا بولادى» – دەپ وي قورىتادى. ياعني جازۋ ارقىلى حالىقتىڭ وي-ساناسى دامىپ, ٶركەنيەتكە اياق باسادى. سوندىقتان لاتىن جازۋىن جٷزەگە اسىرعاندا, قازٸرگٸ كەزەڭدٸ عانا ويلاماي, بولاشاق ۇرپاقتىڭ ساۋاتتى جازۋىنا, ەلەمدٸك دەڭگەيدە بەسەكەلەسە الاتىنداي دەرەجەدە بولۋىنا مەن بەرگەن جٶن.

بٸز قازاق تٸلٸن لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشٸرۋ دەگەندٸ اعىلشىننىڭ ەرٸپتەرٸن قويا سالۋ دەپ تٷسٸنبەي, ٶز تٸلٸمٸزدٸڭ تابيعاتىن ساقتايتىنداي ەتٸپ جاساعانىمىز دۇرىس. ول ٷشٸن ەربٸر گرافەمانىڭ تٸلدەگٸ قىزمەتٸن تەرەڭ تٷسٸنە وتىرىپ, تٸلٸمٸزدٸڭ ەۋەنٸ مەن ەۋەزٸن بۇزبايتىنداي ەتٸپ, حالىققا تيٸمدٸ ەرٸ وڭاي يگەرەتٸندەي ەلٸپبي جاساۋىمىز قاجەت. بٸز تٸلٸمٸزدٸ كوميۋتەرگە ەمەس, كومپيۋتەردٸ تٸلٸمٸزگە يكەمدەگەنٸمٸز جٶن.

2014-2016 جىلدار ارالىعىندا ا.بايتۇرسىنۇلى ينستيتۋتىنىڭ تٸلتانۋشى-عالىمدارى لاتىن ەلٸپبيٸنە بايلانىستى بٸرنەشە جوبا ۇسىندى. 2016 جىلى ٷش لاتىن ەلٸپبي جوباسى بويىنشا عىلىمي مەكەمەلەر مەن جوعارى وقۋ ورىندارى ستۋدەنتتەرٸ اراسىندا ساۋالناما تاراتىلىپ, ەكسپەريمەنتتٸك زەرتتەۋ جٷرگٸزٸلدٸ. بۇل جوبالاردىڭ ەكەۋٸ لينگۆيستيكالىق باعىتتاعى جوبالار بولسا, ال بٸرەۋٸ تەحنيكا ماماندارىنىڭ جاساعان ەلٸپبي جوباسى بولاتىن. زەرتتەۋگە 250 رەسپوندەنت قاتىستىرىلىپ, ولاردىڭ قاي ەلٸپبيدٸ قولدايتىندىعى, ياعني قايسى جوبانىڭ وقۋعا, تٷسٸنۋگە جەڭٸل بولاتىندىعى ساراپقا سالىندى. نەتيجەسٸندە «جاڭا ۇلتتىق ەلٸپبي نەگٸزٸندە قازاق جازۋىن رەفورمالاۋ» اتتى ەڭبەك جارىق كٶرٸپ, زەرتتەۋ بارىسىندا لينگۆيستيكاعا نەگٸزدەلگەن ەلٸپبي-جوباسىنىڭ تيٸمدٸ ەكەندٸگٸ بەلگٸلٸ بولدى. ياعني رەسپوندەنتتەردٸڭ باسىم بٶلٸگٸ ديگرافپەن جازۋدىڭ قيىن ەكەندٸگٸن, سٶزٸمٸزٸڭ شۇبالاڭقى بولىپ سوزىلىپ كەتەتٸندٸگٸن ايتقان بولاتىن. شىندىعى دا سول. ٶيتكەنٸ ەلٸپبيدٸ مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاعان بالا مەن قارتايعان كٸسٸلەرگە دەيٸن قولدانىپ, بٸلٸمٸن جەتٸلدٸرەدٸ. سوندىقتان لاتىنعا كٶشپەس بۇرىن ەبدەن زەرتتەپ, قيىندىق كەلتٸرمەيتٸن جاعىن ويلاعان جٶن.

جالپى جوبالاردى لينگۆيست مامان رەتٸندە ساراپقا سالار بولساق, ٷكٸمەتكە ۇسىنىلعان بٸرٸنشٸ ەلٸپبي – لينگۆيستيكالىق جوبا. بۇل جوبا 32 تاڭبادان تۇرادى, وندا قازاق تٸلٸنٸڭ تابيعاتىن ساقتاۋ قاجەتتٸلٸگٸ ەسكەرٸلدٸ. ياعني بٸر دىبىسقا بٸر ەرٸپ تاڭباسى. بارلىعى – 32 تاڭبا. اا–اا, ەە – Ää,  بب – Bb, ۆۆ – Vv,گگ – Gg, عع – Ğ ğ, دد – Dd, ەە –Ee, جج – Jj, زز – Zz, يي –Yy, كك – Kk, قق – Qq, لل – Ll, مم – Mm, نن – Nn, ڭڭ – Ŋŋ, وو – Oo, ٶٶ – Öö, پپ – Pp, رر – Rr, سس – S s, تت – Tt, ۋۋ – Ww, ۇۇ/ۋۋ – Uu,ٷٷ – Ü ü, فف – Ff, حح –Hh, شش – Şş, ىى –Iı, ٸٸ –Ii, چچ –سس. وسى جوبا اياسىندا بٸرنەشە تٸلدٸك دەرەكتەردٸ پايدالانا وتىرىپ, ۇتىمدى تۇستارى مەن كەمشٸلٸگٸن كٶرسەتۋٸمٸزگە بولادى. مۇندا 26 دىبىس تاڭباسى اا,  Bb, Vv, Gg, Dd, Ee, Jj, Zz,Yy, Kk, Qq, Ll, Mm, Nn, Oo, Pp, Rr, Ss, Tt, Ww, Uu, Ff, Hh, Iı, Ii. سسلينگۆيستيكالىق تۇرعىدان دەيەكتەلگەن, ەشقانداي داۋ تۋدىرمايدى, ال بەسەۋٸ دياكرەتيكالىق تاڭبا ارقىلى بەرٸلگەن (ä, ğ, ö, ü, ş, ŋ). وندا دياكرەتيكالىق تاڭبا دىبىستىڭ جۋان نەمەسە جٸڭٸشكەلٸگٸنە بايلانىستى قويىلعان. ياعني وقىعان نەمەسە جازعان ادامنىڭ ساناسىندا دىبىستاردىڭ جۋان نەمەسە جٸڭٸشكەلٸگٸ جاتتالىپ قالىپ, تەز تٷسٸنەدٸ جەنە ٷيرەنۋٸنە وڭاي بولادى. مەسەلەن, ا-ا – ە-ä, گ-g – ع-ğ, و-و – ٶ-ö, ۇ-u – ٷ-ü, س-s, ش-ş. مىسالى: ەڭگٸمە –äŋgٸmە, ەلٸپبي –älipby, ەرٸپ –ärip, دەستٷر –dästür, ەسكەر –äsker, دەم–däm, ەنشٸ –änşi, اتاكەسٸپ –atakäsip, دەرەجە –däreje, ٶنەركەسٸپ – önerkäsip, ەلجۋاز– äljwaz; عاجايىپ –ğajayıp, عالامشار –ğalamşar, عارىشكەر – ğarışker, داعدارىس – dağdarıs, دانىشپان – danışpan, داڭعازا – daŋğaza, داعدارىس –dağdarıs; دەرەككٶز –derekköz, ٶكٸلدٸك – ökildik, كٶرسەتۋ – körsetw, كٶبەلەك – köbelek, ٶنەر –öner, سٶز – söz, دٶڭگەلەك – döŋgelek; ٷي –üy, ٷستەل – üstel, ٷيٸرمە –üyirme, كٷلكٸ – külki, دٷنيەجٷزٸ –düniejüzi, دٷنيەقوڭىز – dünieqoŋız, ەرجٷرەك – erjürek; جابدىقتاۋشى –jabdıqtawşı, جازباشا – jazbaşa, جارعىش – jarğış, جارىقسٷيگٸش –jarıqsüygiş, جاۋاپكەرشٸلٸك – jawapkerşilik ت.ب. بۇل ەلٸپبيدٸڭ جاقسى جاعى – ىقشام ەرٸ تٷسٸنٸكتٸ. ەسٸرەسە بالا جازعاندا قينالمايدى.

ال ەكٸنشٸ ەلٸپبي اعىلشىن كلاۆياتۋراسىنا نەگٸزدەلگەن 24 ەرٸپتەن تۇراتىن تەحنيكا ماماندارىنىڭ ينتەرنەت جوباسى. بۇل جوبا 24 ەرٸپتەن جەنە 8 ديگرافتان (قوستاڭبا) تۇرادى. نەگٸزگٸ ەرٸپتەر – اا –اا, بب – Bb, ۆۆ – Vv, گگ – Gg, دد – Dd, ەە –Ee, زز – Zz, يي –Jj, كك – Kk, قق – Qq, لل – Ll, مم – Mm, نن – Nn, وو – Oo, پپ – Pp, رر – Rr, سس – Ss, تت – Tt, ۋۋ – Ww, ۇۇ/ۋۋ – Uu, فف – Ff, حح – Hh, ىى – Yy, يي /ٸٸ – Ii. ديگرافتار – ەە – Ae ae, ٶٶ – Oe oe, ٷ ٷ – Ue ue, چ چ – Ch ch, ع ع – Gh gh, ڭ ڭ – Ng ng, ش ش – Sh sh, ج ج – Zh zh.

بۇل ەلٸپبي بٸزدٸڭ قازاق بالالارى ٷشٸن ىڭعايلى جەنە تيٸمدٸ بولا ما دەيتٸن بولساق, مەسەلەن اا, Bb, Vv, Gg, Dd, Ee, Zz, Jj, Kk, Qq, Ll, Mm, Nn, Oo, Pp, Rr, Ss, Tt, Ww, Uu, Ff, Hh, Yy, Ii ەرٸپتەرٸ لينگۆيستيكالىق تۇرعىدان ەشقانداي داۋ تۋدىرمايدى, ال قوس ەرٸپ تاڭباسىمەن بەرٸلەتٸن ديگرافتار جايىندا ويلانۋ كەرەك. ٶيتكەنٸ بۇل ەلٸپبيدە 8 ديگراف بار. بۇل دەگەنٸمٸز ٶتە كٶپ. ەسٸرەسە بۇل ديگرافتار بٸر سٶزدە كەزدەسكەندە سٶزدٸڭ تۇرقى بۇزىلىپ, ۇزارىپ كەتەدٸ. مىسالى: التىنشاش – Altynshash, ەڭگٸمە – aenggime, كٶڭٸلدٸ – koengildi, رۋحاني جاڭعىرۋ – ruhani zhangghyru, ەلٸپبي –aelipbi, ەرٸپ – aerip, دەستٷر – daestuer, ەسكەر – aesker, دەم – daem, ەنشٸ – aenshi, اتاكەسٸپ – atakaesip, دەرەجە – daerezhe, ٶنەركەسٸپ – oenerkaesip, ەلجۋاز – aelzhuaz; عاجايىپ – ghazhajyp, عالامشار – ghalamshar, عارىشكەر – gharyshker, داعدارىس – daghdarys, دانىشپان – danyshpan, داڭعازا – dangghaza, دامۋشى ەل – damushy el; دەرەككٶز –derekkoez, ٶكٸلدٸك –oekildik, كٶرسەتۋ – koersetu, كٶبەلەك – koebelek, ٶنەر – oener, سٶز – soez, دٶڭگەلەك – doenggelek; ٷي – uej, ٷستەل –uestel, ٷيٸرمە – uejirme, كٷلكٸ – kuelki, دٷنيەجٷزٸ –dueniezhuezi, دٷنيەقوڭىز – duenieqongyz, ەرجٷرەك – erzhuerek; جابدىقتاۋشى – zhabdyqtawshy, جازباشا –zhazbasha, جارعىش –zharghysh, جارىقسٷيگٸش – zharyqsuejgish, جاۋاپكەرشٸلٸك –zhawapkershilik ت.ب. كٶرٸپ وتىرعانىمىزداي مۇنداي سٶزدەر قازاق تٸلٸندە كٶپ. ەسٸرەسە مەكتەپتە وقيتىن بالالار ەرٸپتەردٸ شاتاستىرىپ, قاتە جازاتىن بولادى. بۇل دەگەنٸمٸز قازاق تٸلٸندەگٸ ە, ٶ, ٷ, چ, ع, ڭ, ش, ج دىبىستارىن ديگرافپەن بەرۋدٸڭ تيٸمسٸز ەكەندٸگٸن كٶرسەتٸپ وتىر.

قازٸرگٸ كەزدە اعىلشىن تٸلٸن تەرەڭ مەڭگەرٸپ جاتقان جاستاردىڭ بار ەكەنٸن جەنە كومپيۋتەرلٸك تەحنيكانىڭ دامىپ جاتقاندىعىن ەسكەرەتٸن بولساق, ٶز تٸلٸمٸزدٸڭ تابيعاتىن ساقتايتىنداي دەرەجەدەگٸ ەلٸپبي جوباسىن ۇسىنعانىمىز جٶن. سوندىقتان لاتىن ەلٸپبي جوباسىن تولىقتاي ەنگٸزبەس بۇرىن ەلٸ دە بولسا زەرتتەپ, وڭايلاتۋدىڭ جولىن قاراستىرۋىمىز كەرەك. سول كەزدە عانا بولاشاقتا لاتىن ەلٸپبيٸ قازاق تٸلٸنٸڭ تابيعاتىن ساقتاپ قالارى انىق.

ا.امانباەۆا

ا.بايتۇرسىنۇلى اتىنداعى

تٸل بٸلٸمٸ ينستيتۋتىنىڭ جەتەكشٸ عىلىمي قىزمەتكەرٸ