Latyn grafikasyna negizdelgen qazaq jazýy qazirgi til biliminde ózekti máselelerge ie bolyp otyr. Óitkeni qazirgi kezde saýatyn ashqan árbir adam úshin latyn álipbiimen jazý qajettilikten týyndaidy. Jalpy jazýdy biz tek tańbalaý retinde qaramaǵanymyz jón. Iaǵni jazý sol tildiń tarihyn, mádenietin tipti dástúrin tanytady. Osy oraida qazirgi akýtqa negizdelgen latyn álipbi bekitilgennen beri halyq oqyp ta, jazyp ta úirenip jatyr.
Jalpy árbir diakritikalyq belginiń dúniejúzinde ózindik qalyptasqan qyzmeti bar. Qazirgi áripústi akýt tańbasynyń da ózindik qyzmeti bar. Akýttyń negizgi qyzmeti ekpin qoiý. Roman tilderinde, onyń ishinde frantsýz, ispan, italian tilderinde ashyq jáne qysań dybystardy ajyratý úshin, al keibir tilderde dybystardyń sozylyńqylyǵyn anyqtaýda, al orys jáne shved tilderinde sózdiń maǵynasyn ajyratý úshin qoldanylady. Al latynǵa negizdelgen qazaq tili álipbiinde á(á), ǵ(ǵ), ń(ń), ó(ó), ú(ú), ý(ý) áripterine akýt tańbasy qoiylyp otyr.
Qazirgi tańda bekitilgen álipbi boiynsha emle-ereje jasalyp, maquldandy. Toǵyz taraýdan turatyn erejede árbir áriptiń (9 daýysty men 23 daýyssyz) emlesi, túbir sózder men oǵan jalǵanatyn jalǵaýlardyń emlesi, birge jáne bólek jazylatyn sózderdiń emlesi, bas árip pen qysqarǵan sózderdiń emlesi, shettildik sózderdiń emlesi jáne cózderdiń tasymaldaný joldary berilgen. Erejede i men ý-dy bir tańbamen, iaǵni qazirgi kirill álipbiindegi emle júiesi boiynsha yqshamdap berý negizge alynǵan.
Osy oraida i men ý-dy jazýda ǵalymdar arasynda eki túrli pikir bar. Professor N.Ýáli i men ý-dy bir tańbamen berý jazylym men oqylymdy ońailatady deitin bolsa, al professor Á.Júnisbek i men ý-dy qazaq tiliniń tól tabiǵatyn saqtai otyryp, aitylym boiynsha qos tańbamen berý kerektigin aitady.
Iaǵni qýaný – quýanuý, sýyq – suýyq, rýhani – ruýhanii; kiiný – kiiinúý, siaqty – syiaqty, qiyn – qyiyn t.b. Árine ǵalymdardyń tujyrymdary oryndy. Alaida i men ý-dy qosarmen berý bir-eki býynda jaqsy keledi (myi, syilyq, jyiyn, kiiim, tiiis), alaida qazaq tili jalǵamaly til bolǵandyqtan, sózdiń turqy uzaryp, jazýda da, oqýda da qiyndyq keltiredi. Mysaly mátindegi i men ý-dy bir tańbamen jáne qos tańbamen jazyp, salystyryp kórelik:
1) Adam – tabiǵattyń ajyramas bóligi. Tabiǵat pen adam qatar uǵym. Adamsyz tabiǵat, tabiǵatsyz adam ómir súrýi múmkin emes. Adam tabiǵatty qasiet tutýy kerek. Tabiǵat tirshiliktiń qut-berekesi. Tabiǵatty qorǵaý mindetimiz. Qazirgi kezde ekologia máselesi nasharlap ketti. Tabiǵatty qorǵaý, saqtaý qazirgi jastardyń qolynda. Qazaq halqynda tabiǵatty qurmet tutady. Adam tabiǵattyń patshasy degen uǵym bar. Sondyqtan tabiǵat adam úshin asyl ana. "Jer qutty bolsa, mal sútti bolady" – demekshi, ainalamyzda tabiǵattan las iisti, aýrý týdyrýshy bakterialardy joiýshy tal, jasyl jelek.
2) Adam – tabyiǵattyń ajyramas bóligi. Tabyiǵat pen adam qatar uǵym. Adamsyz tabyiǵat, tabyiǵatsyz adam ómir súrúýi múmkin emes. Adam tabyiǵatty qasiiet tutuýy kerek. Tabyiǵat tirshiliktiń qut-berekesi. Tabyiǵatty qorǵaý mindetimiz. Qazirgi kezde ekologia máselesi nasharlap ketti. Tabyiǵatty qorǵaý, saqtaý qazirgi jastardyń qolynda. Qazaq halqynda tabyiǵatty qurmet tutady. Adam tabyiǵattyń patshasy degen uǵym bar. Sondyqtan tabyiǵat adam úshin asyl ana. "Jer qutty bolsa, mal sútti bolady" – demekshi, ainalamyzda tabyiǵattan las iiisti, aýruý tuýdyruýshy bakterialardy joiuýshy tal, jasyl jelek.
Mátinniń on bes sózinde i men ý kezdesedi. Eki nusqasyn salystyrý barysynda birinshi mátinde yqshamdylyq baiqalsa, al ekinshi mátinde sóz turqy uzarǵan. Árine, qos tańbamen berý qazaq tiliniń tabiǵatyn saqtap, aitylymdy retke keltirýge negiz bolady. Alaida oqylym men jazylymda qiyndyq keltirip, shubalańqy bola ma degen kúmán bar.
Jalpy emle-erejede qandai ózgerister bar deitin bolsaq, kóbine shet tilinen engen sózderdiń jazylymyna qatysty bolyp otyr. Óitkeni tilimizde orys tilinen, shet tilinen engen termindar kóptep kezdesedi. Olardy qalai jazamyz deitin bolsaq, bul erejede kórsetiledi. Iaǵni álipbide joq ts, sh, e, iu, ia, , siiaqty áripterdi igerip, qazaq tiliniń zańdylyǵyna sai ikemdep beremiz.
Mysaly: taýar, nómir, poshta, kástóm, pálte, poiyz, siez, slesir, vedimis, vedimistik, ketchúp degen sózder aitylymy boiynsha jazylatyn bolsa, al maniovr – manóvr, brýtsellioz – brýselóz, aktior – aktór, amioba – amóba, dirijior – dirijór, rejissior – rejisór degen sózderde io-nyń ornyna ó jazylady.
Sondai-aq, ts ərpi jáne sts ərip tirkesi s ərpimen tsirk – sirk, tsement – sement, detsimetr – desimetr, kvarts – kvars, korporatsiia – korporasia al sh árpi sh-men jazylady: ýchilishe – ýchilishe, praporshik – praporshik, borsh – borsh, shi – shi (taǵam). Erejede e ərpin e-men element – element, elevator – elevator, poetika – poetika, koeffitsient – koefisent, al iu ərpi ú ərpimen jazylady: parashiýt – parashút, absoliýt – absolút, gliýkoza – glúkoza, liýks – lúks, biýdjet – búdjet, biýro – búro, siýjet – sújet, biýlleten – búleten, kompiýter – kompúter t.b. Ia árpin jazýda da erekshelik bar, aitalyq zariad – zarád, kniaz – knáz, razriad – razrád, griliaj – griláj dep jazǵanda á-men, al i (i) ərpinen keiin turǵan ia-nyń ornyna a jazylady: aktsiia – aksia, allergiia – alergia, himiia – himia, gimnaziia – gimnazia t.b.
Sonymen qatar, men belgisi men sóz ortasynda keletin qaitalama ss, mm, ll, tt, ff, nn, bb, rr, pp, gg, dd, kk, ýý dybystaryn bildiretin áriptiń bir syńary túsiriledi, mysaly attestat – atestat, klass – klas, professor – profesor, protsessor – prosesor, grammatika – gramatika t.b., al sóz maǵynasyna áser etetin sózder túsirilmei jazylady: netto, dollar, massa, tonna, million, millimetr t.b. Shet tili terminderinde ng-men aiaqtalatyn sózder ń-men tańbalanady, olar boýling – boýliń, brifing – brifiń, reiting – reitiń bolsa, al bir býyndy sózderde ring – ring, rang – rang, sleng – sleng túrinde ng saqtalyp jazylady. Aǵylshyn tilinde w-men bastalatyn keibir sózder ý ərpimen jazylady: ýatsap, ýikipedia, ýeb-sait t.b.
Iaǵni, erejede qazaq tiliniń tabiǵatyna laiyq etip syndyryp jazý kózdeledi. Osy oraida qazaq jazýyn latyn álipbiine kóshirý kezinde tilimizdiń tabiǵatyn saqtap qalýǵa jáne keiingi urpaq óz tilin qurmettep, baǵalaýyna negiz bolatyndai etip bolashaq úshin mańyzdy qadam jasaý qajet.
A.Amanbaeva,
f.ǵ.k. A.Baitursynuly atyndaǵy
Til bilimi institýtynyń
jetekshi ǵylymi qyzmetkeri
