لاتىن گرافيكاسىنا نەگٸزدەلگەن قازاق ەلٸپبيٸ: جازۋ جەنە ەملە

لاتىن گرافيكاسىنا نەگٸزدەلگەن قازاق جازۋى قازٸرگٸ تٸل بٸلٸمٸندە ٶزەكتٸ مەسەلەلەرگە يە بولىپ وتىر. ٶيتكەنٸ قازٸرگٸ كەزدە ساۋاتىن اشقان ەربٸر ادام ٷشٸن لاتىن ەلٸپبيٸمەن جازۋ قاجەتتٸلٸكتەن تۋىندايدى. جالپى جازۋدى بٸز تەك تاڭبالاۋ رەتٸندە قاراماعانىمىز جٶن. ياعني جازۋ سول تٸلدٸڭ تاريحىن, مەدەنيەتٸن تٸپتٸ دەستٷرٸن تانىتادى. وسى ورايدا قازٸرگٸ اكۋتقا نەگٸزدەلگەن لاتىن ەلٸپبٸ بەكٸتٸلگەننەن بەرٸ حالىق وقىپ تا, جازىپ تا ٷيرەنٸپ جاتىر.

جالپى ەربٸر دياكريتيكالىق بەلگٸنٸڭ دٷنيەجٷزٸندە ٶزٸندٸك قالىپتاسقان قىزمەتٸ بار. قازٸرگٸ ەرٸپٷستٸ اكۋت تاڭباسىنىڭ دا ٶزٸندٸك قىزمەتٸ بار. اكۋتتىڭ نەگٸزگٸ قىزمەتٸ ەكپٸن قويۋ. رومان تٸلدەرٸندە, ونىڭ ٸشٸندە فرانتسۋز, يسپان, يتاليان تٸلدەرٸندە اشىق جەنە قىساڭ دىبىستاردى اجىراتۋ ٷشٸن, ال كەيبٸر تٸلدەردە دىبىستاردىڭ سوزىلىڭقىلىعىن انىقتاۋدا, ال ورىس جەنە شۆەد تٸلدەرٸندە سٶزدٸڭ ماعىناسىن اجىراتۋ ٷشٸن قولدانىلادى. ال لاتىنعا نەگٸزدەلگەن قازاق تٸلٸ ەلٸپبيٸندە ە(á), ع(ǵ), ڭ(ń), ٶ(ó), ٷ(ú), ۋ(ý) ەرٸپتەرٸنە اكۋت تاڭباسى قويىلىپ وتىر.

قازٸرگٸ تاڭدا بەكٸتٸلگەن ەلٸپبي بويىنشا ەملە-ەرەجە جاسالىپ, ماقۇلداندى. توعىز تاراۋدان تۇراتىن ەرەجەدە ەربٸر ەرٸپتٸڭ (9 داۋىستى مەن 23 داۋىسسىز) ەملەسٸ, تٷبٸر سٶزدەر مەن وعان جالعاناتىن جالعاۋلاردىڭ ەملەسٸ, بٸرگە جەنە بٶلەك جازىلاتىن سٶزدەردٸڭ ەملەسٸ, باس ەرٸپ پەن قىسقارعان سٶزدەردٸڭ ەملەسٸ, شەتتٸلدٸك سٶزدەردٸڭ ەملەسٸ جەنە cٶزدەردٸڭ تاسىمالدانۋ جولدارى بەرٸلگەن. ەرەجەدە ي مەن ۋ-دى بٸر تاڭبامەن, ياعني قازٸرگٸ كيريلل ەلٸپبيٸندەگٸ ەملە جٷيەسٸ بويىنشا ىقشامداپ بەرۋ نەگٸزگە الىنعان.

وسى ورايدا ي مەن ۋ-دى جازۋدا عالىمدار اراسىندا ەكٸ تٷرلٸ پٸكٸر بار. پروفەسسور ن.ۋەلي ي مەن ۋ-دى بٸر تاڭبامەن بەرۋ جازىلىم مەن وقىلىمدى وڭايلاتادى دەيتٸن بولسا, ال پروفەسسور ە.جٷنٸسبەك ي مەن ۋ-دى قازاق تٸلٸنٸڭ تٶل تابيعاتىن ساقتاي وتىرىپ, ايتىلىم بويىنشا قوس تاڭبامەن بەرۋ كەرەكتٸگٸن ايتادى.

ياعني qýaný – quýanuý, sýyq – suýyq, rýhanı – ruýhaniı; kıiný – kiıinúý, sıaqty – syıaqty, qıyn – qyıyn ت.ب. ەرينە عالىمداردىڭ تۇجىرىمدارى ورىندى. الايدا ي مەن ۋ-دى قوسارمەن بەرۋ بٸر-ەكٸ بۋىندا جاقسى كەلەدٸ (myı, syılyq, jyıyn, kiıim, tiıis), الايدا قازاق تٸلٸ جالعامالى تٸل بولعاندىقتان, سٶزدٸڭ تۇرقى ۇزارىپ, جازۋدا دا, وقۋدا دا قيىندىق كەلتٸرەدٸ. مىسالى مەتٸندەگٸ ي مەن ۋ-دى بٸر تاڭبامەن جەنە قوس تاڭبامەن جازىپ, سالىستىرىپ كٶرەلٸك:

1) Adam – tabıǵattyń ajyramas bóligi. Tabıǵat pen adam qatar uǵym. Adamsyz tabıǵat, tabıǵatsyz adam ómir súrýi múmkin emes. Adam tabıǵatty qasıet tutýy kerek. Tabıǵat tirshiliktiń  qut-berekesi. Tabıǵatty qorǵaý mindetimiz. Qazirgi kezde ekologıa máselesi nasharlap ketti. Tabıǵatty qorǵaý, saqtaý qazirgi jastardyń qolynda. Qazaq halqynda tabıǵatty qurmet tutady. Adam tabıǵattyń patshasy degen uǵym bar. Sondyqtan tabıǵat adam úshin asyl ana. "Jer qutty bolsa, mal sútti bolady" – demekshi, aınalamyzda tabıǵattan las ıisti, aýrý týdyrýshy bakterıalardy  joıýshy tal, jasyl jelek. 

2) Adam – tabyıǵattyń  ajyramas  bóligi. Tabyıǵat pen adam qatar uǵym. Adamsyz tabyıǵat, tabyıǵatsyz adam ómir súrúýi múmkin emes. Adam tabyıǵatty qasiıet tutuýy kerek. Tabyıǵat tirshiliktiń qut-berekesi. Tabyıǵatty qorǵaý mindetimiz. Qazirgi kezde ekologıa máselesi nasharlap ketti. Tabyıǵatty qorǵaý, saqtaý qazirgi jastardyń qolynda. Qazaq halqynda tabyıǵatty qurmet tutady. Adam tabyıǵattyń patshasy degen uǵym bar. Sondyqtan tabyıǵat adam úshin asyl ana. "Jer qutty bolsa, mal sútti bolady" – demekshi, aınalamyzda tabyıǵattan las iıisti, aýruý tuýdyruýshy bakterıalardy  joıuýshy tal, jasyl jelek.

مەتٸننٸڭ ون بەس سٶزٸندە ي مەن ۋ كەزدەسەدٸ. ەكٸ نۇسقاسىن سالىستىرۋ بارىسىندا بٸرٸنشٸ مەتٸندە ىقشامدىلىق بايقالسا, ال ەكٸنشٸ مەتٸندە سٶز تۇرقى ۇزارعان. ەرينە, قوس تاڭبامەن بەرۋ قازاق تٸلٸنٸڭ تابيعاتىن ساقتاپ, ايتىلىمدى رەتكە كەلتٸرۋگە نەگٸز بولادى. الايدا وقىلىم مەن جازىلىمدا قيىندىق كەلتٸرٸپ, شۇبالاڭقى بولا ما دەگەن كٷمەن بار.

جالپى ەملە-ەرەجەدە قانداي ٶزگەرٸستەر بار دەيتٸن بولساق, كٶبٸنە شەت تٸلٸنەن ەنگەن سٶزدەردٸڭ جازىلىمىنا قاتىستى بولىپ وتىر. ٶيتكەنٸ تٸلٸمٸزدە ورىس تٸلٸنەن, شەت تٸلٸنەن ەنگەن تەرميندار كٶپتەپ كەزدەسەدٸ. ولاردى قالاي جازامىز دەيتٸن بولساق, بۇل ەرەجەدە كٶرسەتٸلەدٸ. ياعني ەلٸپبيدە جوق تس, شش, ە, يۋ, يا, , سيياقتى ەرٸپتەردٸ يگەرٸپ, قازاق تٸلٸنٸڭ زاڭدىلىعىنا ساي يكەمدەپ بەرەمٸز.

مىسالى: taýar, nómir, poshta, kástóm, pálte, poıyz, sıez, slesir, vedimis, vedimistik, ketchúp دەگەن سٶزدەر ايتىلىمى بويىنشا جازىلاتىن بولسا, ال مانيوۆر – manو́vr, برۋتسەلليوز – brýselو́z, اكتيور – aktór, اميوبا – amóba, ديريجيور – dırıjو́r, رەجيسسيور – rejısو́r دەگەن سٶزدەردە يو-نىڭ ورنىنا ٶ جازىلادى.

سونداي-اق, تس əرپٸ جەنە ستس əرٸپ تٸركەسٸ s əرپٸمەن تسيرك – sırk, تسەمەنت – sement, دەتسيمەتر – desımetr, كۆارتس – kvars, كورپوراتسييا – korporasıa ال شش ەرپٸ sھ-مەن جازىلادى: ۋچيليششە – ýchılıshe, پراپورششيك – praporshık, بورشش – borsh, ششي – shı (تاعام). ەرەجەدە ە əرپٸن ە-مەن ەلەمەنت – element, ەلەۆاتور – elevator, پوەتيكا – poetıka, كوەففيتسيەنت – koefısent, ال يۋ əرپٸ ú əرپٸمەن جازىلادى: پاراشيۋت – parashút, ابسوليۋت – absolút, گليۋكوزا – glúkoza, ليۋكس – lúks, بيۋدجەت – búdjet, بيۋرو – búro, سيۋجەت – sújet, بيۋللەتەن – búleten, كومپيۋتەر – kompúter ت.ب. يا ەرپٸن جازۋدا دا ەرەكشەلٸك بار, ايتالىق زارياد – zarا́d, كنياز – knáz,  رازرياد – razrád, گريلياج – grıláj دەپ جازعاندا á-مەن, ال ي (ı) əرپٸنەن كەيٸن تۇرعان يا-نىڭ ورنىنا ا جازىلادى: اكتسييا – aksıa, اللەرگييا – alergıa, حيمييا – hımıa, گيمنازييا – gımnazıa ت.ب.

سونىمەن قاتار, مەن بەلگٸسٸ مەن سٶز ورتاسىندا كەلەتٸن قايتالاما سس, مم, لل, تت, فف, نن, بب, رر, پپ, گگ, دد, كك, ۋۋ دىبىستارىن بٸلدٸرەتٸن ەرٸپتٸڭ بٸر سىڭارى تٷسٸرٸلەدٸ, مىسالى اتتەستات – atestat, كلاسس – klas, پروفەسسور – profesor, پروتسەسسور – prosesor, گرامماتيكا – gramatıka ت.ب., ال سٶز ماعىناسىنا ەسەر ەتەتٸن سٶزدەر تٷسٸرٸلمەي جازىلادى: netto, dollar, massa, tonna, mıllıon, mıllımetr ت.ب. شەت تٸلٸ تەرميندەرٸندە نگ-مەن اياقتالاتىن سٶزدەر ڭ-مەن تاڭبالانادى, ولار بوۋلينگ – boýlıń, بريفينگ – brıfıń, رەيتينگ – reıtıń بولسا, ال بٸر بۋىندى سٶزدەردە رينگ – rıng, رانگ – rang, سلەنگ – sleng تٷرٸندە نگ ساقتالىپ جازىلادى. اعىلشىن تٸلٸندە w-مەن باستالاتىن كەيبٸر سٶزدەر ý əرپٸمەن جازىلادى: ýاtsap, ýıkıpedıa, ýeb-saıt ت.ب.

ياعني, ەرەجەدە قازاق تٸلٸنٸڭ تابيعاتىنا لايىق ەتٸپ سىندىرىپ جازۋ كٶزدەلەدٸ. وسى ورايدا قازاق جازۋىن لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشٸرۋ كەزٸندە تٸلٸمٸزدٸڭ تابيعاتىن ساقتاپ قالۋعا جەنە كەيٸنگٸ ۇرپاق ٶز تٸلٸن قۇرمەتتەپ, باعالاۋىنا نەگٸز بولاتىنداي ەتٸپ بولاشاق ٷشٸن ماڭىزدى قادام جاساۋ قاجەت.

ا.امانباەۆا,

ف.ع.ك. ا.بايتۇرسىنۇلى اتىنداعى

تٸل بٸلٸمٸ ينستيتۋتىنىڭ

جەتەكشٸ عىلىمي قىزمەتكەرٸ