Túrki halyqtary túrkilik, dini nanym-senim, kórshiles jáne otarshyl elderdiń yqpaly men ústemdik etken mádenietterdiń áserinen búginge deiin kóptegen álipbi qoldanýǵa erikti jáne eriksiz túrde májbúr bolǵan. Sodan bolsa kerek, óziniń mádeni muralaryn basqa elderdiń muraǵattarynan izdep keledi. Jáne osynyń saldarynan tildik bailyǵynan san márte airylǵan. Bul túrki halyqtaryn ózara birin-biri tilmashsyz túsine almaityn dengeige jetkizgen. Eń aianyshtysy da osy tarihi aýyr kezeńderge bailanysty turaqty paidalanatyn ortaq álipbi jasai almaǵandyǵy bolsa kerek.
1990 jyldary burynǵy KSRO quramyndaǵy túrki halyqtary tarih sahnasyna táýelsiz elder retinde qaita shyǵa bastaǵan kezde, Ǵaspyraly Ismail Beidiń aitqanyndai, «tilde, iste, pikirde birlik» urany qaita jandana bastaǵany kóńilge qýanysh uialatty. Baýyrlas halyqtardyń ortaq mámilege kelip, alshaqtap ketken tilderin jáne mádenietin qaita jaqyndatýǵa talpyný san ǵasyrlyq saǵynyshtyń basylýymen birdei desek qatelespeitin shyǵarmyz.
Túrkige ortaq tulǵalardyń kezinde qalyptastyrǵan shaǵatai tiline uqsas, búgingi suranysqa sai, álemdik tájiribemen bailanysty ortaq álipbi qalyptastyrý ideiasy túrkilik ortada eshqashan tolastaǵan emes. HH ǵasyrdyń bastapqy kezeńinde, 1923 jyly Tashkentte jáne 1926 jyly Bakýde uiymdastyrylǵan túrki halyqtary til quryltailarynyń basty ideiasy ortaq álipbi jasaý, naqtyraq aitqanda, latyn álipbiiniń túrkilik nusqasyn jasaýǵa arnalǵany barshamyzǵa aian. Ortaq ún jáne ortaq ideia máseleleriniń talqyǵa salynýy naqty istiń bastaýy desek te bolady. Osy eki jiynda alynǵan ortaq qararlardyń nátijesinde baýyrlas túrki halyqtary latyn álipbiine kóshkeni tarihtan belgili. Sol kezdegi saiasi sebepterge bailanysty, kóp uzamai, Anadoly túrikterinen basqa túrki halyqtarynda bul is aiaqsyz qalsa da, 1990 jyldary baýyrlas halyqtar sol isin támamdaýǵa qaita bel sheshe kiristi. Naqtyraq aitqanda, 1991 jyly Ázerbaijan bastaǵan úrdis (2000-shy jyly iske asqan) 1992 jyly Túrkiianyń astanasy Ankarada ótken «Túrik til quryltaiynda» latyn álipbii negizinde ortaq álipbi jasaý jónindegi qararlarmen jalǵasty. Osyǵan bailanysty, 1993 jyly 12 sáýirde Túrkimenstan, 2 qazanda Ózbekstan latynǵa kóshý týraly sheshim qabyldaǵan bolatyn.
Túrki halyqtary ishinde Anadolydaǵy túrik halqynyń latyn álipbiine kóshý protsesi ózgelerge qaraǵanda, nátijeli boldy. Túrkiia respýblikasynyń 1928 jylǵy 3 qarashadaǵy latyn álipbiine kóshý týraly sheshimine deiin de bul másele san márte aitys-tartysqa túsken edi. Eń alǵash 1863 jyly ázerbaijandyq ǵalym Fethaly Ahýnzada Osman patshasy Sultan Abdýlmejitke Osmanly memleketinde paidalanylyp jatqan túriksheniń, naqtyraq aitqanda, «osmanshynyń» arap álipbii jáne parsy tili grammatikasynan jasaqtalǵanyn, qoldanystaǵy sózderdiń ne taza túrikshe, ne taza arabsha nemese taza parsysha emestigin aita kele, bul tildi oqyp-jazýdyń qiyndyǵyna toqtalyp, túrik tiline eń qolaily álipbi latyn ekenin jazǵan. Patsha bul eńbekke qatty qyzyǵýshylyq bildirip, ǵylymi keńeske talqylaýǵa jibergen. Sol kezdegi ǵylymi keńestiń músheleri Áli pasha, Fýat pasha jáne Jevdet pashalar bul eńbekti oń baǵalap, saiasi keńeste talqylaýǵa usynǵan. Saiasi keńes bul máseleni jan-jaqty talqylai kele, latynǵa kóshý ideiasyn shariǵatpen basqarylyp jatqan musylmandardyń halifattyq elinde dinge qarsy shara retinde qabyldamasa da, bul usynysty aiaqsyz qaldyrǵan. Onyń nelikten aiaqsyz qalǵany jóninde naqty málimet berilmese de, Fethaly Ahýnzada patshanyń buiryǵymen Mejidie medalimen marapattalǵan.
Latynǵa bailanysty taqyryptar sol kezeńdegi kún tártibinen túspegenin baiqaýǵa bolady. 1879 jyly alban tektes Abdýl jáne Shemsettin Sami atty azamattar latyn álipbiinen «Ystanbul Alfabeti» degen atpen álipbi daiyndap, mektepterde oqytylýǵa usynylyp, ádebietter basylsa da, halyq qoldaý kórsete qoimaǵan. Sultan Abdýlhamit óziniń taqtan ketkennen keiin jazǵan «Saiasi estelikterim» atty eńbeginde «Jazýymyzdy úirený ońaiǵa soqpaidy. Bul isti halqymyzǵa jeńildetip berý úshin latyn álipbiine kóshý durys bolar edi» degen eken.
Sondai-aq, Iakop Nardji Harshabani degen majar ǵalymy sol jyldary «Qoldanystaǵy túrikshe» degen tilashar eńbegin latyn álipbiimen jazǵan eken. Alaida, bul eńbekter, saiasi bilikten qoldaý tappai, ózge ulttardyń túrik tilin úirený ádisteri retinde qoldanylǵan.
1923 jyly 29-shy qazanda Túrkiia respýblikasy resmi túrde qurylǵannan keiin elde jańa reformalar qabyldana bastady. Atap aitar bolsaq: «Respýblikalyq halyq partiiasy» qurylyp, Parlamentte kóppartiialyq júie tájiribesi engizildi. Atatúriktiń basshylyǵymen arab álipbiiniń ornyna latyn álipbiine kóshý reformasy óte qysqa merzimde júzege asyryldy. Alǵashqy túrik informatsiialyq agenttigi – «Anadolý agenttigi» quryldy. Zaiyrly memleket formasy Atazańmen bekitildi. Ankara el astanasy bolyp jariialandy. Azamattardyń aty-jóni, tegi týraly zań bekitildi.
Osynyń ishinde latyn álipbiine kóshý týraly reformanyń jyldam, ári tez iske asyrylǵanyn kóremiz. Nebary úsh aidyń ishinde sheshim qabyldanyp, bir jyldyń ishinde tolyqtai eldi jańa jazýǵa úiretý, álbette, ońaiǵa soqqan joq.
Degenmen, Atatúriktiń 1923 jyldan 1928 jylǵa deiin latynǵa birden kóshpei, neni kútkeni jóninde kóptegen pikirtalastar bar. Sol kezdegi tarihi qujattarǵa qaraǵanda, halyqtyń saýatsyzdyǵy máselesi birinshi orynda turǵan eken. Ekinshiden, shariǵatpen basqarylǵan eldiń zaiyrly elge aýystyrylýy, batystyq qiim úlgisiniń zańmen bekitilip, reformalardyń iske asyrylýy úshin Istiklal sottarynyń qurylýy jáne reformalarǵa qarsy shyqqandardyń qatań túrde jazalanýy siiaqty biliktiń ustanymy osy álipbi reformasyn keshiktirgen dese, sol kezdegi bilikke jaqyn gazetter máseleni múlde basqa qyrynan kórsetedi. Zaiyrly jýrnalister Atatúrikti qarip reformasyn jasaýǵa úgittese, úmbetshil jýrnalister qoldanystaǵy álipbidi reformalap, sol kúii qaldyrý kerektigin nasihattaǵan. Mysaly, sol kezde Atatúriktiń reformalaryn qyzý qoldaǵan «Jumhýriet» gazeti latynǵa ótý týraly zań qabyldanbai turyp, 1928 jyly 1-shi tamyzda latynsha áriptermen jazylǵan alǵashqy materialdy jariialaidy. Sol jyly 20-shy qazanda da alǵash ret latynsha betin shyǵarady. 29-shy qazanda sońǵy betti túgelimen latynsha jazylǵan maqalalarǵa arnaidy.
Latyn álipbiiniń keshiktirilýiniń kelesi bir sebebi, Atatúrik túrki álemimen aradaǵy mádeni bailanys quralyn saqtaǵysy kelgen. Stalinniń kezinde, Túrkiia men Orta Aziia túrki memleketteri arasyndaǵy bailanystardy úzý úshin aldymen Túrkiianyń latynǵa kóshýi jolynda qamdanyp, bul áreketi birden iske aspaǵannan keiin, keiinnen óz quramyndaǵy túrki elderin latynǵa kóshirýge májbúrlegenin bilemiz.
1926 jyly Bakýdegi Túrik quryltaiyna qatysqan delegattar latynǵa kóshý týraly sheshim qabyldap, artynsha ony iske asyrsa, osy arada Túrik eli nebary úsh aidyń ishinde latyn álipbine kóship úlgeredi. Alaida, Stalin Atatúriktiń óliminen keiin, 1939-40 jyldary quramyndaǵy túrki halyqtaryn jappai kirillitsaǵa kóshirýge mindettegen.
Atatúrik Bakýdegi quryltaiǵa deiin latynǵa ótýge asyqpaǵan. Birde jýrnalister ózine latynǵa kóshý týraly suraq qoiǵanda, «áli erte» dep jaýap bergen. Alaida, Atatúrik 1928-shi jyly Gúlhane parkindegi halyqtyq dámhanada latynǵa ótý týraly oiyn alǵash ret ashyq jariia qylady. Atatúrik sol sózinde: «Bizdiń bai jáne yńǵaily tilimiz jańa túrik álipbimen ózin kórsetetin bolady. Ǵasyrlar boiy adam túsinbeitin simvoldardan ózimizdi aryltyp, bul shyndyqty eskerýge mindettimiz. Biraq, búgin, tez arada iske asyrýǵa mindetti mańyzdy bir máselemiz bar. Túrik halqy áripterdi tez úirenýi kerek. Túrik áripterin búkil halyqqa, er men áielge, aǵalar men apalarǵa, júk tasýshylarǵa, ustalarǵa úiretý kerek. Bul isti naǵyz otansúigishtik dep túsinińizder. Bul isti jasarda mynany eskerseńizder, bul halyqtyń 10-20 paiyzy ǵana hat tanidy. Bul halyq uialý úshin emes, qaita maqtaný úshin jaratylǵan. Biraq, halyqtyń 80 paiyzy hat tanymaityn bolsa, onda bul aiyp, olardyń qarańǵylyqqa tirelgendigi. Endeshe, ótken kúnniń qatelikterin joiýǵa mindettimiz» degen.
Atatúrik osydan keiin Tekirdag, Amasiia, Chanakkale, Geliboly, Sinop, Samsýn jáne Tokat syndy qalalardy aralap, jańa álipbidiń mańyzdylyǵyn túsindiredi. 1928 jyly 25 tamyz kúni Dolmabahche saraiynda ziialy qaýym ókilderin jinap, úsh kún boiy jańa álipbidi engizý týraly sóz sóileidi. 29 qazanda Prezident orkestriniń bas dirijeri Osman Zeki jańa álipbige arnap «Jańa áripter marshyn» shyǵarady.
Atatúriktiń ziialy qaýym ókilderimen kezdesýinde latynǵa bailanysty reformaǵa qatysty aitylǵan «bul kem degende 15-20 jyldyq jumys» degenderge «3 aidyń ishinde istesek istedik, áitpese, qoiý kerek» degen pikiri jerde qalmai, 1928 jyly 3-shi qarashada latynǵa ótý týraly zań qabyldanady. 1929 jyldyń 1-shi qańtarynan bastap gazetterdiń barlyǵy latynsha basylýy mindetteledi. Osymen resmi túrde latynǵa ótý protsesi támamdalady. Osydan keiin latyn álipbiin úiretý úshin halyq mektepteri qurylyp, el jappai kýrstarǵa barýǵa mindetteledi.
Ahmet ALIaZ,
filologiia ǵylymynyń kandidaty,
Sýleiman Demirel ýniversitetiniń oqytýshysy.
"Aqiqat" jýrnaly
