تٷركٸ حالىقتارى تٷركٸلٸك, دٸني نانىم-سەنٸم, كٶرشٸلەس جەنە وتارشىل ەلدەردٸڭ ىقپالى مەن ٷستەمدٸك ەتكەن مەدەنيەتتەردٸڭ ەسەرٸنەن بٷگٸنگە دەيٸن كٶپتەگەن ەلٸپبي قولدانۋعا ەرٸكتٸ جەنە ەرٸكسٸز تٷردە مەجبٷر بولعان. سودان بولسا كەرەك, ٶزٸنٸڭ مەدەني مۇرالارىن باسقا ەلدەردٸڭ مۇراعاتتارىنان ٸزدەپ كەلەدٸ. جەنە وسىنىڭ سالدارىنان تٸلدٸك بايلىعىنان سان مەرتە ايرىلعان. بۇل تٷركٸ حالىقتارىن ٶزارا بٸرٸن-بٸرٸ تٸلماشسىز تٷسٸنە المايتىن دەنگەيگە جەتكٸزگەن. ەڭ ايانىشتىسى دا وسى تاريحي اۋىر كەزەڭدەرگە بايلانىستى تۇراقتى پايدالاناتىن ورتاق ەلٸپبي جاساي الماعاندىعى بولسا كەرەك.
1990 جىلدارى بۇرىنعى كسرو قۇرامىنداعى تٷركٸ حالىقتارى تاريح ساحناسىنا تەۋەلسٸز ەلدەر رەتٸندە قايتا شىعا باستاعان كەزدە, عاسپىرالى يسمايل بەيدٸڭ ايتقانىنداي, «تٸلدە, ٸستە, پٸكٸردە بٸرلٸك» ۇرانى قايتا جاندانا باستاعانى كٶڭٸلگە قۋانىش ۇيالاتتى. باۋىرلاس حالىقتاردىڭ ورتاق مەمٸلەگە كەلٸپ, الشاقتاپ كەتكەن تٸلدەرٸن جەنە مەدەنيەتٸن قايتا جاقىنداتۋعا تالپىنۋ سان عاسىرلىق ساعىنىشتىڭ باسىلۋىمەن بٸردەي دەسەك قاتەلەسپەيتٸن شىعارمىز.
تٷركٸگە ورتاق تۇلعالاردىڭ كەزٸندە قالىپتاستىرعان شاعاتاي تٸلٸنە ۇقساس, بٷگٸنگٸ سۇرانىسقا ساي, ەلەمدٸك تەجٸريبەمەن بايلانىستى ورتاق ەلٸپبي قالىپتاستىرۋ يدەياسى تٷركٸلٸك ورتادا ەشقاشان تولاستاعان ەمەس. حح عاسىردىڭ باستاپقى كەزەڭٸندە, 1923 جىلى تاشكەنتتە جەنە 1926 جىلى باكۋدە ۇيىمداستىرىلعان تٷركٸ حالىقتارى تٸل قۇرىلتايلارىنىڭ باستى يدەياسى ورتاق ەلٸپبي جاساۋ, ناقتىراق ايتقاندا, لاتىن ەلٸپبيٸنٸڭ تٷركٸلٸك نۇسقاسىن جاساۋعا ارنالعانى بارشامىزعا ايان. ورتاق ٷن جەنە ورتاق يدەيا مەسەلەلەرٸنٸڭ تالقىعا سالىنۋى ناقتى ٸستٸڭ باستاۋى دەسەك تە بولادى. وسى ەكٸ جيىندا الىنعان ورتاق قارارلاردىڭ نەتيجەسٸندە باۋىرلاس تٷركٸ حالىقتارى لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشكەنٸ تاريحتان بەلگٸلٸ. سول كەزدەگٸ ساياسي سەبەپتەرگە بايلانىستى, كٶپ ۇزاماي, انادولى تٷرٸكتەرٸنەن باسقا تٷركٸ حالىقتارىندا بۇل ٸس اياقسىز قالسا دا, 1990 جىلدارى باۋىرلاس حالىقتار سول ٸسٸن تەمامداۋعا قايتا بەل شەشە كٸرٸستٸ. ناقتىراق ايتقاندا, 1991 جىلى ەزەربايجان باستاعان ٷردٸس (2000-شى جىلى ٸسكە اسقان) 1992 جىلى تٷركييانىڭ استاناسى انكارادا ٶتكەن «تٷرٸك تٸل قۇرىلتايىندا» لاتىن ەلٸپبيٸ نەگٸزٸندە ورتاق ەلٸپبي جاساۋ جٶنٸندەگٸ قارارلارمەن جالعاستى. وسىعان بايلانىستى, 1993 جىلى 12 سەۋٸردە تٷركٸمەنستان, 2 قازاندا ٶزبەكستان لاتىنعا كٶشۋ تۋرالى شەشٸم قابىلداعان بولاتىن.
تٷركٸ حالىقتارى ٸشٸندە انادولىداعى تٷرٸك حالقىنىڭ لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشۋ پروتسەسٸ ٶزگەلەرگە قاراعاندا, نەتيجەلٸ بولدى. تٷركييا رەسپۋبليكاسىنىڭ 1928 جىلعى 3 قاراشاداعى لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشۋ تۋرالى شەشٸمٸنە دەيٸن دە بۇل مەسەلە سان مەرتە ايتىس-تارتىسقا تٷسكەن ەدٸ. ەڭ العاش 1863 جىلى ەزەربايجاندىق عالىم فەتحالى احۋنزادا وسمان پاتشاسى سۇلتان ابدۋلمەجيتكە وسمانلى مەملەكەتٸندە پايدالانىلىپ جاتقان تٷرٸكشەنٸڭ, ناقتىراق ايتقاندا, «وسمانشىنىڭ» اراپ ەلٸپبيٸ جەنە پارسى تٸلٸ گرامماتيكاسىنان جاساقتالعانىن, قولدانىستاعى سٶزدەردٸڭ نە تازا تٷرٸكشە, نە تازا ارابشا نەمەسە تازا پارسىشا ەمەستٸگٸن ايتا كەلە, بۇل تٸلدٸ وقىپ-جازۋدىڭ قيىندىعىنا توقتالىپ, تٷرٸك تٸلٸنە ەڭ قولايلى ەلٸپبي لاتىن ەكەنٸن جازعان. پاتشا بۇل ەڭبەككە قاتتى قىزىعۋشىلىق بٸلدٸرٸپ, عىلىمي كەڭەسكە تالقىلاۋعا جٸبەرگەن. سول كەزدەگٸ عىلىمي كەڭەستٸڭ مٷشەلەرٸ ەلي پاشا, فۋات پاشا جەنە جەۆدەت پاشالار بۇل ەڭبەكتٸ وڭ باعالاپ, ساياسي كەڭەستە تالقىلاۋعا ۇسىنعان. ساياسي كەڭەس بۇل مەسەلەنٸ جان-جاقتى تالقىلاي كەلە, لاتىنعا كٶشۋ يدەياسىن شاريعاتپەن باسقارىلىپ جاتقان مۇسىلمانداردىڭ حاليفاتتىق ەلٸندە دٸنگە قارسى شارا رەتٸندە قابىلداماسا دا, بۇل ۇسىنىستى اياقسىز قالدىرعان. ونىڭ نەلٸكتەن اياقسىز قالعانى جٶنٸندە ناقتى مەلٸمەت بەرٸلمەسە دە, فەتحالى احۋنزادا پاتشانىڭ بۇيرىعىمەن مەجيديە مەدالٸمەن ماراپاتتالعان.
لاتىنعا بايلانىستى تاقىرىپتار سول كەزەڭدەگٸ كٷن تەرتٸبٸنەن تٷسپەگەنٸن بايقاۋعا بولادى. 1879 جىلى البان تەكتەس ابدۋل جەنە شەمسەتتين سامي اتتى ازاماتتار لاتىن ەلٸپبيٸنەن «ىستانبۇل الفابەتٸ» دەگەن اتپەن ەلٸپبي دايىنداپ, مەكتەپتەردە وقىتىلۋعا ۇسىنىلىپ, ەدەبيەتتەر باسىلسا دا, حالىق قولداۋ كٶرسەتە قويماعان. سۇلتان ابدۋلحاميت ٶزٸنٸڭ تاقتان كەتكەننەن كەيٸن جازعان «ساياسي ەستەلٸكتەرٸم» اتتى ەڭبەگٸندە «جازۋىمىزدى ٷيرەنۋ وڭايعا سوقپايدى. بۇل ٸستٸ حالقىمىزعا جەڭٸلدەتٸپ بەرۋ ٷشٸن لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشۋ دۇرىس بولار ەدٸ» دەگەن ەكەن.
سونداي-اق, ياكوپ ناردجي حارشاباني دەگەن ماجار عالىمى سول جىلدارى «قولدانىستاعى تٷرٸكشە» دەگەن تٸلاشار ەڭبەگٸن لاتىن ەلٸپبيٸمەن جازعان ەكەن. الايدا, بۇل ەڭبەكتەر, ساياسي بيلٸكتەن قولداۋ تاپپاي, ٶزگە ۇلتتاردىڭ تٷرٸك تٸلٸن ٷيرەنۋ ەدٸستەرٸ رەتٸندە قولدانىلعان.
1923 جىلى 29-شى قازاندا تٷركييا رەسپۋبليكاسى رەسمي تٷردە قۇرىلعاننان كەيٸن ەلدە جاڭا رەفورمالار قابىلدانا باستادى. اتاپ ايتار بولساق: «رەسپۋبليكالىق حالىق پارتيياسى» قۇرىلىپ, پارلامەنتتە كٶپپارتييالىق جٷيە تەجٸريبەسٸ ەنگٸزٸلدٸ. اتاتٷرٸكتٸڭ باسشىلىعىمەن اراب ەلٸپبيٸنٸڭ ورنىنا لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشۋ رەفورماسى ٶتە قىسقا مەرزٸمدە جٷزەگە اسىرىلدى. العاشقى تٷرٸك ينفورماتسييالىق اگەنتتٸگٸ – «انادولۋ اگەنتتٸگٸ» قۇرىلدى. زايىرلى مەملەكەت فورماسى اتازاڭمەن بەكٸتٸلدٸ. انكارا ەل استاناسى بولىپ جارييالاندى. ازاماتتاردىڭ اتى-جٶنٸ, تەگٸ تۋرالى زاڭ بەكٸتٸلدٸ.
وسىنىڭ ٸشٸندە لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشۋ تۋرالى رەفورمانىڭ جىلدام, ەرٸ تەز ٸسكە اسىرىلعانىن كٶرەمٸز. نەبارى ٷش ايدىڭ ٸشٸندە شەشٸم قابىلدانىپ, بٸر جىلدىڭ ٸشٸندە تولىقتاي ەلدٸ جاڭا جازۋعا ٷيرەتۋ, ەلبەتتە, وڭايعا سوققان جوق.
دەگەنمەن, اتاتٷرٸكتٸڭ 1923 جىلدان 1928 جىلعا دەيٸن لاتىنعا بٸردەن كٶشپەي, نەنٸ كٷتكەنٸ جٶنٸندە كٶپتەگەن پٸكٸرتالاستار بار. سول كەزدەگٸ تاريحي قۇجاتتارعا قاراعاندا, حالىقتىڭ ساۋاتسىزدىعى مەسەلەسٸ بٸرٸنشٸ ورىندا تۇرعان ەكەن. ەكٸنشٸدەن, شاريعاتپەن باسقارىلعان ەلدٸڭ زايىرلى ەلگە اۋىستىرىلۋى, باتىستىق قيٸم ٷلگٸسٸنٸڭ زاڭمەن بەكٸتٸلٸپ, رەفورمالاردىڭ ٸسكە اسىرىلۋى ٷشٸن يستيكلال سوتتارىنىڭ قۇرىلۋى جەنە رەفورمالارعا قارسى شىققانداردىڭ قاتاڭ تٷردە جازالانۋى سيياقتى بيلٸكتٸڭ ۇستانىمى وسى ەلٸپبي رەفورماسىن كەشٸكتٸرگەن دەسە, سول كەزدەگٸ بيلٸككە جاقىن گازەتتەر مەسەلەنٸ مٷلدە باسقا قىرىنان كٶرسەتەدٸ. زايىرلى جۋرناليستەر اتاتٷرٸكتٸ قارٸپ رەفورماسىن جاساۋعا ٷگٸتتەسە, ٷمبەتشٸل جۋرناليستەر قولدانىستاعى ەلٸپبيدٸ رەفورمالاپ, سول كٷيٸ قالدىرۋ كەرەكتٸگٸن ناسيحاتتاعان. مىسالى, سول كەزدە اتاتٷرٸكتٸڭ رەفورمالارىن قىزۋ قولداعان «جۇمحۋريەت» گازەتٸ لاتىنعا ٶتۋ تۋرالى زاڭ قابىلدانباي تۇرىپ, 1928 جىلى 1-شٸ تامىزدا لاتىنشا ەرٸپتەرمەن جازىلعان العاشقى ماتەريالدى جارييالايدى. سول جىلى 20-شى قازاندا دا العاش رەت لاتىنشا بەتٸن شىعارادى. 29-شى قازاندا سوڭعى بەتتٸ تٷگەلٸمەن لاتىنشا جازىلعان ماقالالارعا ارنايدى.
لاتىن ەلٸپبيٸنٸڭ كەشٸكتٸرٸلۋٸنٸڭ كەلەسٸ بٸر سەبەبٸ, اتاتٷرٸك تٷركٸ ەلەمٸمەن اراداعى مەدەني بايلانىس قۇرالىن ساقتاعىسى كەلگەن. ستاليننٸڭ كەزٸندە, تٷركييا مەن ورتا ازييا تٷركٸ مەملەكەتتەرٸ اراسىنداعى بايلانىستاردى ٷزۋ ٷشٸن الدىمەن تٷركييانىڭ لاتىنعا كٶشۋٸ جولىندا قامدانىپ, بۇل ەرەكەتٸ بٸردەن ٸسكە اسپاعاننان كەيٸن, كەيٸننەن ٶز قۇرامىنداعى تٷركٸ ەلدەرٸن لاتىنعا كٶشٸرۋگە مەجبٷرلەگەنٸن بٸلەمٸز.
1926 جىلى باكۋدەگٸ تٷرٸك قۇرىلتايىنا قاتىسقان دەلەگاتتار لاتىنعا كٶشۋ تۋرالى شەشٸم قابىلداپ, ارتىنشا ونى ٸسكە اسىرسا, وسى ارادا تٷرٸك ەلٸ نەبارى ٷش ايدىڭ ٸشٸندە لاتىن ەلٸپبينە كٶشٸپ ٷلگەرەدٸ. الايدا, ستالين اتاتٷرٸكتٸڭ ٶلٸمٸنەن كەيٸن, 1939-40 جىلدارى قۇرامىنداعى تٷركٸ حالىقتارىن جاپپاي كيريلليتساعا كٶشٸرۋگە مٸندەتتەگەن.
اتاتٷرٸك باكۋدەگٸ قۇرىلتايعا دەيٸن لاتىنعا ٶتۋگە اسىقپاعان. بٸردە جۋرناليستەر ٶزٸنە لاتىنعا كٶشۋ تۋرالى سۇراق قويعاندا, «ەلٸ ەرتە» دەپ جاۋاپ بەرگەن. الايدا, اتاتٷرٸك 1928-شٸ جىلى گٷلحانە پاركٸندەگٸ حالىقتىق دەمحانادا لاتىنعا ٶتۋ تۋرالى ويىن العاش رەت اشىق جارييا قىلادى. اتاتٷرٸك سول سٶزٸندە: «بٸزدٸڭ باي جەنە ىڭعايلى تٸلٸمٸز جاڭا تٷرٸك ەلٸپبيمەن ٶزٸن كٶرسەتەتٸن بولادى. عاسىرلار بويى ادام تٷسٸنبەيتٸن سيمۆولداردان ٶزٸمٸزدٸ ارىلتىپ, بۇل شىندىقتى ەسكەرۋگە مٸندەتتٸمٸز. بٸراق, بٷگٸن, تەز ارادا ٸسكە اسىرۋعا مٸندەتتٸ ماڭىزدى بٸر مەسەلەمٸز بار. تٷرٸك حالقى ەرٸپتەردٸ تەز ٷيرەنۋٸ كەرەك. تٷرٸك ەرٸپتەرٸن بٷكٸل حالىققا, ەر مەن ەيەلگە, اعالار مەن اپالارعا, جٷك تاسۋشىلارعا, ۇستالارعا ٷيرەتۋ كەرەك. بۇل ٸستٸ ناعىز وتانسٷيگٸشتٸك دەپ تٷسٸنٸڭٸزدەر. بۇل ٸستٸ جاساردا مىنانى ەسكەرسەڭٸزدەر, بۇل حالىقتىڭ 10-20 پايىزى عانا حات تانيدى. بۇل حالىق ۇيالۋ ٷشٸن ەمەس, قايتا ماقتانۋ ٷشٸن جاراتىلعان. بٸراق, حالىقتىڭ 80 پايىزى حات تانىمايتىن بولسا, وندا بۇل ايىپ, ولاردىڭ قاراڭعىلىققا تٸرەلگەندٸگٸ. ەندەشە, ٶتكەن كٷننٸڭ قاتەلٸكتەرٸن جويۋعا مٸندەتتٸمٸز» دەگەن.
اتاتٷرٸك وسىدان كەيٸن تەكيرداگ, اماسييا, چاناككالە, گەليبولى, سينوپ, سامسۋن جەنە توكات سىندى قالالاردى ارالاپ, جاڭا ەلٸپبيدٸڭ ماڭىزدىلىعىن تٷسٸندٸرەدٸ. 1928 جىلى 25 تامىز كٷنٸ دولماباحچە سارايىندا زييالى قاۋىم ٶكٸلدەرٸن جيناپ, ٷش كٷن بويى جاڭا ەلٸپبيدٸ ەنگٸزۋ تۋرالى سٶز سٶيلەيدٸ. 29 قازاندا پرەزيدەنت وركەسترٸنٸڭ باس ديريجەرٸ وسمان زەكٸ جاڭا ەلٸپبيگە ارناپ «جاڭا ەرٸپتەر مارشىن» شىعارادى.
اتاتٷرٸكتٸڭ زييالى قاۋىم ٶكٸلدەرٸمەن كەزدەسۋٸندە لاتىنعا بايلانىستى رەفورماعا قاتىستى ايتىلعان «بۇل كەم دەگەندە 15-20 جىلدىق جۇمىس» دەگەندەرگە «3 ايدىڭ ٸشٸندە ٸستەسەك ٸستەدٸك, ەيتپەسە, قويۋ كەرەك» دەگەن پٸكٸرٸ جەردە قالماي, 1928 جىلى 3-شٸ قاراشادا لاتىنعا ٶتۋ تۋرالى زاڭ قابىلدانادى. 1929 جىلدىڭ 1-شٸ قاڭتارىنان باستاپ گازەتتەردٸڭ بارلىعى لاتىنشا باسىلۋى مٸندەتتەلەدٸ. وسىمەن رەسمي تٷردە لاتىنعا ٶتۋ پروتسەسٸ تەمامدالادى. وسىدان كەيٸن لاتىن ەلٸپبيٸن ٷيرەتۋ ٷشٸن حالىق مەكتەپتەرٸ قۇرىلىپ, ەل جاپپاي كۋرستارعا بارۋعا مٸندەتتەلەدٸ.
احمەت الياز,
فيلولوگييا عىلىمىنىڭ كانديداتى,
سۋلەيمان دەميرەل ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ وقىتۋشىسى.
"اقيقات" جۋرنالى
