Úkimet janyndaǵy ulttyq komissiianyń ókilderi latyn grafikasyna negizdelgen qazaq álipbiiniń birneshe nusqasyn qarap shyqty. Al orfografiialyq jumys toby óz eskertýin jasady. Sputnik Qazaqstan tilshisine suhbat bergen komissiia múshesi, Shaisultan Shaiahmetov atyndaǵy "Til-Qazyna" ulttyq ǵylymi-praktikalyq ortalyǵynyń atqarýshy direktory Erbol Tileshov árbir nusqany jeke-jeke tanystyrdy.
1. "Bailatyn" jobasy. Onda klassikalyq latyn álipbiiniń 26 árpi tolyq qamtylǵan. Alaida qazaq tilindegi barlyq dybysqa tańba berilmegen. Máselen, "a" men "á" dybysyna ortaq bir "a" tańbasy engizilgen, "ú" men "i" de solai. Al "ó"-ni múldem alyp tastaǵan.
"Mysaly, "san" degen sózdi jazǵanda "sán" emes ekenin qosymsha rejimmen túsindirý kerek. Al "á"-men keletin sózder kóp qoi. Jobada "o" tańbasy beriledi, biraq "ó" joq. Sosyn "ú" men "i" múldem joq. Olardyń bárin ereje arqyly túsindiremiz deidi. Al ondai myńdaǵan sóz bar ǵoi", - dedi Tileshov.
Onyń aitýynsha, latyn grafikasynyń barynsha yqsham ári ońai nusqasyn jasaýǵa tapsyrma berildi. Al ereje kóp bolsa, jazý kerisinshe qiyndap ketedi.
2. "Kazak Grammar" jobasy. Bul nusqanyń tiimdi bir tusy – digraftyń joqtyǵy. Avtorlar ýmlaýtty paidalanǵan. Kemshiligi: "g" men "ǵ" dybysyna bir tańba. Sol siiaqty "k" men "q" dybysy tek "k"-men ǵana berilgen.
"Sonda erteń túrikterdegi siiaqty "q" dybysy joiylyp ketpei me? Barlyǵy "aq" degen sózdi "ak", "Aqsýdy" "Aksý" dep aitsa, tańbamyzdy joǵaltyp alamyz ǵoi", - dep túsindirdi Tileshov.
Budan bólek, osy jobada áripter aǵylshyn álipbiiniń tártibimen ornalastyrǵan. Al qazaq tiliniń tól tańbalary aiaq jaǵynda berilgen. Keńes músheleri buny tilge degen nemkettilik dep sanaidy.
3. Qýantqan Vanovtyń álipbi jobasy. Mańǵystaýlyq matematik óz nusqasynda matematikalyq tańbalardy paidalanǵan. Onyń álipbiinde 33 árip bar.
"Bul kisi noqat qoimaý úshin nemese tómengi jaǵyn syzbaý úshin taza matematikalyq-geometriialyq tańbalarmen shyqqysy kelgen. Ideia durys. Biraq mátin jazǵanda sózderi túsiniksiz bolyp ketedi. Oǵan úirený de ońai emes", - deidi Tileshov.
4. Eskendir Tasbolatovtyń jobasy. Avtor óz álipbiine "ts" árpin engizgen. Biraq "ǵ", "ń", "sh" men "ch"-ǵa digraf bergen. Sosyn "i" men "i-ni" taǵy ortaq tańbamen kórsetipti.
"Adamdar taǵy shatasady ǵoi. Ol "internet" pe? "Internet" pe? "Direktor" ma? "Direktor" ma? Oǵan taǵy qaptaǵan ereje bolady. Al "i" dybysy jii kezdesedi. Óiteni táýeldik septiginiń bárinde osy dybys turady. Kimniń? Neniń? "Meniń", "seniń", osy sózderdi kúnde aitamyz ǵoi. Erteń "meniń", "seniń" dep taǵy shatasamyz", - deidi Tileshov.
5. Manas Saparbaevtyń jobasy. Negizgi kemshiligi: 8 digraf. Onymen mátindi konverter arqyly ótkizgende tehnikalyq aqaýlyqtar shyǵady. Al, eń bastysy, túrki halyqtarynda "bir dybys – bir tańba" qaǵidaty saqtalmai otyr.
Komissiia múshesi Erbol Tileshovtyń aitýynsha, búginde túrki halyqtarynyń ishinde tek qaraqalpaq pen qazaqtyń latyn grafikasynda ǵana digraf bar. Odan qutylý qajet. Qazirgi kezde qaraqalpaqtar da digraftyń yńǵaisyzdyq týǵyzatynyn ashyq aityp otyr.
6. Nurlan Túltebaevtyń álipbi nusqasy. Jobada 35 tańba bar, "h" dybysyna bólek tańba berilgen. Avtor sirek tańbalardy da usynady. Budan bólek, "i" men "ý" árpin taratyp jazý qajet deidi.
Komissiia músheleri "i" men "ý" árpin taratyp jazýǵa qatysty máseleniń kópten beri kóterilip kele jatqanyn aitady. Osy ýaqytqa deiin biraz maqala da jazyldy.
"Negizgi másele mynada, "i" men "ý"-dy ashyp jazamyz ba, joq pa? Mysaly, qazir biz "sý" degen sózdi eki tańbamen jazyp júrmiz. Ǵalymdar eki dybystyń ortasynda estilip turǵan "u" árpin de jazýymyz kerek deidi. Sonda "suý" bolady. Olai bolsa, eki árpiń úsh árip bolady, iaǵni, biz taǵy shubalyńqylyqqa jol beremiz", - deidi Tileshov.
Ǵalymnyń aitýynsha, "i" men "ý" árpin taratyp jazbasaq ta, estilip turǵan dybystar joǵalmaidy. Al taratyp jazý máselesin orfoepiialyq sózdikte de kórsetýge bolady.
7. Stýdent Abzal Dáýrenbekulynyń jobasy. Avtor óz álipbiinde digrafpen qatar trigraf ta qoldanǵan. Sosyn "ý" dybysyna latynnyń "w" tańbasyn bergen.
Erbol Tileshov "ý" dybysyna "w" tańbasyn berýge qatysty máseleniń kópten beri kóterilip jatqanyn jetkizdi. Biraq halyqtyń kózi oǵan úirenbegen. Máselen, "ýniversitet" sózi "wniversitet" dep jazylady.
"Negizi, "ý"-dyń óziniń halyqaralyq dybysy bar. Prezident Qasym-Jomart Toqaev álipbidi jetildirý kerek dep aitty ǵoi. Sol jetildirýdiń biri "ý" dybysyna qatysty. Qazir "u" tańbasyn "u"-ǵa berip júrmiz ǵoi. Ony óziniń "ý"-na qaitarý kerek dep oilaimyn. Óitkeni bul – halyqaralyq tártip", - dep atap kórsetti Tileshov.
Sondai-aq, Abzal Dáýrebekuly "ts", "iu", "sh" siiaqty áripterdi de engizip, kirill álipbiin latyn grafikasynda qaitalap berý kerek dep oilaidy.
Budan bólek, ulttyq komissiiada Jandos Temirǵali, Janat Aimaǵambetov jáne taǵy birneshe avtordyń nusqasy qaralǵan bolatyn. Barlyǵyna til mamandarynyń qorytyndysy berildi.
Komissiia músheleri osy ýaqytqa deiin usynylǵan jobalardyń artyqshylyǵy bar ekenin de aityp otyr. Sonyń bári qorytyndyǵa engizildi. Máselen, "Bailatyn-da" orfoepiia zańdylyǵyn transkriptsiia arqyly oqytýǵa bolatyny kórsetilgen. Diakritikalyq tańbalar qoldanylmaǵan. Bul – onyń artyqshylyǵy.
"Sol siiaqty Qýantqan Vanovtyń álipbii halyqaralyq fonetikalyq tańbaǵa sai keledi, diakritikalyq tańbalar joq. Ol da jaqsy erekshelik. Budan bólek, avtorlar sedildi paidalanyp, "sh"-ny "ç" dep belgilegen, ol da tiimdi usynys. Qazirgi túrikmen, túrik, ózbek men ázerbaijan álipbiinde sedildi qoldanady", - deidi Tileshov.
Onyń sózine qaraǵanda, jobalardy usyný jaǵynan naqty bir dedlain joq. Prezidenttiń tapsyrmasynan keiin til komitetinde 20-dan astam joba túsken. Biraq qazirgi kezde usynystardyń legi saiabyrsydy.
"Álipbige qatysty basty talap – qazaqtyń ár dybysyna jeke tańba berý. Biz jańa álipbige kóshemiz dep, dybystarymyzdy shashyp-tógip almaýymyz qajet. Biz digraftan da qashyp otyrmyz. Sebebi "bir tańba – bir dybys" printsipi saqtalýy shart. Árine, ýmlaýt, sedil, akýt siiaqty diakritikalyq belgilerdi alǵan asa tiimdi emes. Taza latynnyń álipbiimen shyqqan jaqsy. Biraq qazaq tiliniń tól dybystaryn 26 tańbamen berip shyǵý múmkin emes", - dep atap kórsetti ǵalym.
Osy oraida til mamany prezidenttiń latyn grafikasyn jetildirýge qatysty tapsyrmasyn da túsindirdi. Onyń oiynsha, qazirgi nusqanyń keibir kemshin tustaryn túzetse, biraz másele sheshiledi.
"Prezident Toqaev eń aldymen qazirgi "akýt álipbiin" jetildirý kerek dedi. Iá, keibir tańbalardy ózgertken durys. Ol, ásirese, digrafqa bailanysty. Sosyn "i" men "i"-ge ortaq "i" tańbasyn berýge qatysty másele bar. Bireýi túrtilse, ekinshisi túrtilmeidi. Sodan konverter qazirgi álipbidiń 0,01 paiyzyn oqymai tur. Negizi, ol 100 paiyzǵa oqylýy qajet. Osyny túzetetin bolsaq, konverter oqidy. Oǵan eldiń kózi de úirenip keledi", - deidi Tileshov.
