ٷكٸمەت جانىنداعى ۇلتتىق كوميسسييانىڭ ٶكٸلدەرٸ لاتىن گرافيكاسىنا نەگٸزدەلگەن قازاق ەلٸپبيٸنٸڭ بٸرنەشە نۇسقاسىن قاراپ شىقتى. ال ورفوگرافييالىق جۇمىس توبى ٶز ەسكەرتۋٸن جاسادى. Sputnik قازاقستان تٸلشٸسٸنە سۇحبات بەرگەن كوميسسييا مٷشەسٸ, شايسۇلتان شاياحمەتوۆ اتىنداعى "تٸل-قازىنا" ۇلتتىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى ەربول تٸلەشوۆ ەربٸر نۇسقانى جەكە-جەكە تانىستىردى.
1. "Bailatyn" جوباسى. وندا كلاسسيكالىق لاتىن ەلٸپبيٸنٸڭ 26 ەرپٸ تولىق قامتىلعان. الايدا قازاق تٸلٸندەگٸ بارلىق دىبىسقا تاڭبا بەرٸلمەگەن. مەسەلەن, "ا" مەن "ە" دىبىسىنا ورتاق بٸر "ا" تاڭباسى ەنگٸزٸلگەن, "ٷ" مەن "ٸ" دە سولاي. ال "ٶ"-نٸ مٷلدەم الىپ تاستاعان.
"مىسالى, "سان" دەگەن سٶزدٸ جازعاندا "سەن" ەمەس ەكەنٸن قوسىمشا رەجيممەن تٷسٸندٸرۋ كەرەك. ال "ە"-مەن كەلەتٸن سٶزدەر كٶپ قوي. جوبادا "و" تاڭباسى بەرٸلەدٸ, بٸراق "ٶ" جوق. سوسىن "ٷ" مەن "ٸ" مٷلدەم جوق. ولاردىڭ بەرٸن ەرەجە ارقىلى تٷسٸندٸرەمٸز دەيدٸ. ال ونداي مىڭداعان سٶز بار عوي", - دەدٸ تٸلەشوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, لاتىن گرافيكاسىنىڭ بارىنشا ىقشام ەرٸ وڭاي نۇسقاسىن جاساۋعا تاپسىرما بەرٸلدٸ. ال ەرەجە كٶپ بولسا, جازۋ كەرٸسٸنشە قيىنداپ كەتەدٸ.
2. "Kazak Grammar" جوباسى. بۇل نۇسقانىڭ تيٸمدٸ بٸر تۇسى – ديگرافتىڭ جوقتىعى. اۆتورلار ۋملاۋتتى پايدالانعان. كەمشٸلٸگٸ: "گ" مەن "ع" دىبىسىنا بٸر تاڭبا. سول سيياقتى "ك" مەن "ق" دىبىسى تەك "ك"-مەن عانا بەرٸلگەن.
"سوندا ەرتەڭ تٷرٸكتەردەگٸ سيياقتى "ق" دىبىسى جويىلىپ كەتپەي مە? بارلىعى "اق" دەگەن سٶزدٸ "اك", "اقسۋدى" "اكسۋ" دەپ ايتسا, تاڭبامىزدى جوعالتىپ الامىز عوي", - دەپ تٷسٸندٸردٸ تٸلەشوۆ.
بۇدان بٶلەك, وسى جوبادا ەرٸپتەر اعىلشىن ەلٸپبيٸنٸڭ تەرتٸبٸمەن ورنالاستىرعان. ال قازاق تٸلٸنٸڭ تٶل تاڭبالارى اياق جاعىندا بەرٸلگەن. كەڭەس مٷشەلەرٸ بۇنى تٸلگە دەگەن نەمكەتتٸلٸك دەپ سانايدى.
3. قۋانتقان ۆانوۆتىڭ ەلٸپبي جوباسى. ماڭعىستاۋلىق ماتەماتيك ٶز نۇسقاسىندا ماتەماتيكالىق تاڭبالاردى پايدالانعان. ونىڭ ەلٸپبيٸندە 33 ەرٸپ بار.
"بۇل كٸسٸ نوقات قويماۋ ٷشٸن نەمەسە تٶمەنگٸ جاعىن سىزباۋ ٷشٸن تازا ماتەماتيكالىق-گەومەترييالىق تاڭبالارمەن شىققىسى كەلگەن. يدەيا دۇرىس. بٸراق مەتٸن جازعاندا سٶزدەرٸ تٷسٸنٸكسٸز بولىپ كەتەدٸ. وعان ٷيرەنۋ دە وڭاي ەمەس", - دەيدٸ تٸلەشوۆ.
4. ەسكەندٸر تاسبولاتوۆتىڭ جوباسى. اۆتور ٶز ەلٸپبيٸنە "تس" ەرپٸن ەنگٸزگەن. بٸراق "ع", "ڭ", "ش" مەن "چ"-عا ديگراف بەرگەن. سوسىن "ي" مەن "ٸ-نٸ" تاعى ورتاق تاڭبامەن كٶرسەتٸپتٸ.
"ادامدار تاعى شاتاسادى عوي. ول "ينتەرنەت" پە? "ٸنتەرنەت" پە? "دٸرەكتور" ما? "ديرەكتور" ما? وعان تاعى قاپتاعان ەرەجە بولادى. ال "ٸ" دىبىسى جيٸ كەزدەسەدٸ. ٶيتەنٸ تەۋەلدٸك سەپتٸگٸنٸڭ بەرٸندە وسى دىبىس تۇرادى. كٸمنٸڭ? نەنٸڭ? "مەنٸڭ", "سەنٸڭ", وسى سٶزدەردٸ كٷندە ايتامىز عوي. ەرتەڭ "مەنيڭ", "سەنيڭ" دەپ تاعى شاتاسامىز", - دەيدٸ تٸلەشوۆ.
5. ماناس ساپارباەۆتىڭ جوباسى. نەگٸزگٸ كەمشٸلٸگٸ: 8 ديگراف. ونىمەن مەتٸندٸ كونۆەرتەر ارقىلى ٶتكٸزگەندە تەحنيكالىق اقاۋلىقتار شىعادى. ال, ەڭ باستىسى, تٷركٸ حالىقتارىندا "بٸر دىبىس – بٸر تاڭبا" قاعيداتى ساقتالماي وتىر.
كوميسسييا مٷشەسٸ ەربول تٸلەشوۆتىڭ ايتۋىنشا, بٷگٸندە تٷركٸ حالىقتارىنىڭ ٸشٸندە تەك قاراقالپاق پەن قازاقتىڭ لاتىن گرافيكاسىندا عانا ديگراف بار. ودان قۇتىلۋ قاجەت. قازٸرگٸ كەزدە قاراقالپاقتار دا ديگرافتىڭ ىڭعايسىزدىق تۋعىزاتىنىن اشىق ايتىپ وتىر.
6. نۇرلان تٷلتەباەۆتىڭ ەلٸپبي نۇسقاسى. جوبادا 35 تاڭبا بار, "ح" دىبىسىنا بٶلەك تاڭبا بەرٸلگەن. اۆتور سيرەك تاڭبالاردى دا ۇسىنادى. بۇدان بٶلەك, "ي" مەن "ۋ" ەرپٸن تاراتىپ جازۋ قاجەت دەيدٸ.
كوميسسييا مٷشەلەرٸ "ي" مەن "ۋ" ەرپٸن تاراتىپ جازۋعا قاتىستى مەسەلەنٸڭ كٶپتەن بەرٸ كٶتەرٸلٸپ كەلە جاتقانىن ايتادى. وسى ۋاقىتقا دەيٸن بٸراز ماقالا دا جازىلدى.
"نەگٸزگٸ مەسەلە مىنادا, "ي" مەن "ۋ"-دى اشىپ جازامىز با, جوق پا? مىسالى, قازٸر بٸز "سۋ" دەگەن سٶزدٸ ەكٸ تاڭبامەن جازىپ جٷرمٸز. عالىمدار ەكٸ دىبىستىڭ ورتاسىندا ەستٸلٸپ تۇرعان "ۇ" ەرپٸن دە جازۋىمىز كەرەك دەيدٸ. سوندا "سۇۋ" بولادى. ولاي بولسا, ەكٸ ەرپٸڭ ٷش ەرٸپ بولادى, ياعني, بٸز تاعى شۇبالىڭقىلىققا جول بەرەمٸز", - دەيدٸ تٸلەشوۆ.
عالىمنىڭ ايتۋىنشا, "ي" مەن "ۋ" ەرپٸن تاراتىپ جازباساق تا, ەستٸلٸپ تۇرعان دىبىستار جوعالمايدى. ال تاراتىپ جازۋ مەسەلەسٸن ورفوەپييالىق سٶزدٸكتە دە كٶرسەتۋگە بولادى.
7. ستۋدەنت ابزال دەۋرەنبەكۇلىنىڭ جوباسى. اۆتور ٶز ەلٸپبيٸندە ديگرافپەن قاتار تريگراف تا قولدانعان. سوسىن "ۋ" دىبىسىنا لاتىننىڭ "w" تاڭباسىن بەرگەن.
ەربول تٸلەشوۆ "ۋ" دىبىسىنا "w" تاڭباسىن بەرۋگە قاتىستى مەسەلەنٸڭ كٶپتەن بەرٸ كٶتەرٸلٸپ جاتقانىن جەتكٸزدٸ. بٸراق حالىقتىڭ كٶزٸ وعان ٷيرەنبەگەن. مەسەلەن, "ۋنيۆەرسيتەت" سٶزٸ "wniversitet" دەپ جازىلادى.
"نەگٸزٸ, "ۋ"-دىڭ ٶزٸنٸڭ حالىقارالىق دىبىسى بار. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ەلٸپبيدٸ جەتٸلدٸرۋ كەرەك دەپ ايتتى عوي. سول جەتٸلدٸرۋدٸڭ بٸرٸ "ۋ" دىبىسىنا قاتىستى. قازٸر "u" تاڭباسىن "ۇ"-عا بەرٸپ جٷرمٸز عوي. ونى ٶزٸنٸڭ "ۋ"-نا قايتارۋ كەرەك دەپ ويلايمىن. ٶيتكەنٸ بۇل – حالىقارالىق تەرتٸپ", - دەپ اتاپ كٶرسەتتٸ تٸلەشوۆ.
سونداي-اق, ابزال دەۋرەبەكۇلى "تس", "يۋ", "شش" سيياقتى ەرٸپتەردٸ دە ەنگٸزٸپ, كيريلل ەلٸپبيٸن لاتىن گرافيكاسىندا قايتالاپ بەرۋ كەرەك دەپ ويلايدى.
بۇدان بٶلەك, ۇلتتىق كوميسسييادا جاندوس تەمٸرعالي, جانات ايماعامبەتوۆ جەنە تاعى بٸرنەشە اۆتوردىڭ نۇسقاسى قارالعان بولاتىن. بارلىعىنا تٸل ماماندارىنىڭ قورىتىندىسى بەرٸلدٸ.
كوميسسييا مٷشەلەرٸ وسى ۋاقىتقا دەيٸن ۇسىنىلعان جوبالاردىڭ ارتىقشىلىعى بار ەكەنٸن دە ايتىپ وتىر. سونىڭ بەرٸ قورىتىندىعا ەنگٸزٸلدٸ. مەسەلەن, "Bailatyn-دا" ورفوەپييا زاڭدىلىعىن ترانسكريپتسييا ارقىلى وقىتۋعا بولاتىنى كٶرسەتٸلگەن. دياكريتيكالىق تاڭبالار قولدانىلماعان. بۇل – ونىڭ ارتىقشىلىعى.
"سول سيياقتى قۋانتقان ۆانوۆتىڭ ەلٸپبيٸ حالىقارالىق فونەتيكالىق تاڭباعا ساي كەلەدٸ, دياكريتيكالىق تاڭبالار جوق. ول دا جاقسى ەرەكشەلٸك. بۇدان بٶلەك, اۆتورلار سەديلدٸ پايدالانىپ, "ش"-نى "ç" دەپ بەلگٸلەگەن, ول دا تيٸمدٸ ۇسىنىس. قازٸرگٸ تٷرٸكمەن, تٷرٸك, ٶزبەك مەن ەزەربايجان ەلٸپبيٸندە سەديلدٸ قولدانادى", - دەيدٸ تٸلەشوۆ.
ونىڭ سٶزٸنە قاراعاندا, جوبالاردى ۇسىنۋ جاعىنان ناقتى بٸر دەدلاين جوق. پرەزيدەنتتٸڭ تاپسىرماسىنان كەيٸن تٸل كوميتەتٸندە 20-دان استام جوبا تٷسكەن. بٸراق قازٸرگٸ كەزدە ۇسىنىستاردىڭ لەگٸ سايابىرسىدى.
"ەلٸپبيگە قاتىستى باستى تالاپ – قازاقتىڭ ەر دىبىسىنا جەكە تاڭبا بەرۋ. بٸز جاڭا ەلٸپبيگە كٶشەمٸز دەپ, دىبىستارىمىزدى شاشىپ-تٶگٸپ الماۋىمىز قاجەت. بٸز ديگرافتان دا قاشىپ وتىرمىز. سەبەبٸ "بٸر تاڭبا – بٸر دىبىس" پرينتسيپٸ ساقتالۋى شارت. ەرينە, ۋملاۋت, سەديل, اكۋت سيياقتى دياكريتيكالىق بەلگٸلەردٸ العان اسا تيٸمدٸ ەمەس. تازا لاتىننىڭ ەلٸپبيٸمەن شىققان جاقسى. بٸراق قازاق تٸلٸنٸڭ تٶل دىبىستارىن 26 تاڭبامەن بەرٸپ شىعۋ مٷمكٸن ەمەس", - دەپ اتاپ كٶرسەتتٸ عالىم.
وسى ورايدا تٸل مامانى پرەزيدەنتتٸڭ لاتىن گرافيكاسىن جەتٸلدٸرۋگە قاتىستى تاپسىرماسىن دا تٷسٸندٸردٸ. ونىڭ ويىنشا, قازٸرگٸ نۇسقانىڭ كەيبٸر كەمشٸن تۇستارىن تٷزەتسە, بٸراز مەسەلە شەشٸلەدٸ.
"پرەزيدەنت توقاەۆ ەڭ الدىمەن قازٸرگٸ "اكۋت ەلٸپبيٸن" جەتٸلدٸرۋ كەرەك دەدٸ. يە, كەيبٸر تاڭبالاردى ٶزگەرتكەن دۇرىس. ول, ەسٸرەسە, ديگرافقا بايلانىستى. سوسىن "ي" مەن "ٸ"-گە ورتاق "i" تاڭباسىن بەرۋگە قاتىستى مەسەلە بار. بٸرەۋٸ تٷرتٸلسە, ەكٸنشٸسٸ تٷرتٸلمەيدٸ. سودان كونۆەرتەر قازٸرگٸ ەلٸپبيدٸڭ 0,01 پايىزىن وقىماي تۇر. نەگٸزٸ, ول 100 پايىزعا وقىلۋى قاجەت. وسىنى تٷزەتەتٸن بولساق, كونۆەرتەر وقيدى. وعان ەلدٸڭ كٶزٸ دە ٷيرەنٸپ كەلەدٸ", - دەيدٸ تٸلەشوۆ.
