Qazaqstandaǵy jazǵy demalys burynǵydan da jaily bolmaq Qazaqstandaǵy jazǵy demalys burynǵydan da jaily bolmaq Almatyda salynatyn LRT qai baǵytta júredi? Almatyda salynatyn LRT qai baǵytta júredi?
Álemde

Latyn álipbii boiynsha jańa usynys

Ult portaly
Latyn álipbii boiynsha jańa usynys

Abaidyń zamanyna deiingi oqiǵalardy bylai qoiǵanda, odan beri ótken 114 jyl ishinde qazaq halqy tarihtyń taiqazynynda taidai týlap qainap, ashy kóbikteri aiaýsyz alynyp, odan búlkildep babymen pisip, búgingi zamanǵa jetti. Abai aitqan orystyń tili ekinshi tilimizge ainalyp, jappai saýattanyp aldyq. Áitse de qazaq halqy úshin orys tili óz missiiasyn oryndap bitkeni tarihi shyndyq. Ári qarai damý úshin IT-tehnologiia salasyn «jaýlap alǵan» latyn tilin meńgerý qajet. Tipti kúlli álemmen tike tiresken Reseidiń ózi de 10-20 jyldan keiin latyn árpine kóshýge májbúr bolýy múmkin. Bul zaman talaby...

Qazaq halqynyń latyndyq úlgidegi jańa álipbi júiesine kóshýine ishtei qarsylyq kórsetip júrgen Reseide latyn árpine kóshý áreketi 1680-1690 jj. jazbalardan baiqalady.Petr I patsha tusynda kirillitsa men latyn áripterin jarym-jartylai qamtyǵan azamattyq áripter engizildi. HIH ǵ. orys tilin latyn álipbiine kóshirýdiń jekelegen jobalary paida boldy. [1]2000 jyldan bastap Reseidiń latyn árpine kóshkeni jón degen maqalalar qylań bere bastady. [2]

1920 jyldardan bastap KSRO tusynda jappai latyn árpine kóshirý júrgizildi. Osy naýqanǵa sáikes Qazaq KSR-inde 1929-1940 jj. arasynda joǵarydan tańylǵan latyn álipbii, sol kezde qoldanylyp júrgen arab áripteri negizindegi álipbidi almastyrdy. [3] Arada ǵasyrǵa jýyq ýaqyt ótkende jańa úlgidegi latyn álipbiin ózimiz tańdaý jasap qaita qabyldaǵaly otyrmyz. Latyn álipbiiniń máselesine kirisip ketýimizdiń sebebi, shamamen 4-5 jyldan keiin qazaq elinde barlyq resmi jáne resmi emes jazba mádenieti túgeldei osy latyn álipbii negizinde júrgiziletindigin sezinýden týyndap otyr.Qazaqstan Respýblikasy Prezidentiniń 2018 jylǵy 19 aqpandaǵy № 637 Jarlyǵynda jariialanǵan jańa álipbide diakritikalyq belgiler qoldanylady. Alysqa barmai-aq, ózim jumys isteitin mekemeniń IT-tehnologiia salasynyń mamandary jer-kókten izdep, osy sońǵy álipbidi áli taba almai otyr. Onyń ústine, diakritikalyq tańbamen belgilengen «sýrettik» beinedegi 6 (alty) áripti 60-qa jýyq kez-kelgen álemdik ǵalamtor(1 glossarii)júiesiniń «esikteri men tesikteri» bolyp tabylatyn bir de bir braýzer(mysaly, Microsoft Internet Explorer, Mozilla Firefox, Opera, Yandex, Rambler-Braýzer, Google Chrome)[4]eshqashan da ish tartyp qabyldamaityny belgili. Iaǵni, latyn álipbiimen qazaqsha jazylǵan sózder túsiniksiz simvoldarmen beriletin bolady. Odan qalsa, balalarymyz ben nemerelerimizdiń latyn álipbii boiynsha durys oqyp, bilim alýyna járdemdesýimiz úshin jańa álipbidi áýeli ózimiz jaqsy bilýimiz kerek jáne t.t. Sol sebepti, aqyry qabyldaityn bolǵan soń, latyn álipbiiniń eń ońdy úlgisin qabyldaýǵa atsalysýymyz azamattyq paryzymyz bolmaq. 

2017 jylǵy 12 sáýirde «Egemen Qazaqstan» respýblikalyq gazetinde Qazaqstan Respýblikasynyń Tuńǵysh Prezidenti – Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhani jańǵyrý» atty maqalasy jariialandy. Osy maqalanyń «II.  Taiaý jyldardaǵy mindetter» atty bóliginde Elbasymyz: «Men 2012 jylǵy jeltoqsan aiynda jariia etken «Qazaqstan-2050» Strategiiasynda «2025 jyldan bastap latyn álipbiine kóshýge kirisýimiz kerektigin» málimdedim. Bul – sol kezden bastap, barlyq salalarda biz latyn qarpine kóshýdi bastaimyz degen sóz» dep shegelep aitty. [5]

Kúndelikti san-salaly turmysta qoldynylatyn «Sandyq» (Digital) IT-tehnologiianyń kúrdeli tańbalarymen bite qainasyp ketýi úshin qazaqsha úlgidegi latyn áripteriniń asty-ústi, ortasyna qoiylatyn syzyq-belgilerdiń (ǠÄǢÊÕÝŁŖŲŢ jáne t.t.) bolmaǵany jaqsy edi. Nege deseńiz, eýropanyń eń beldi memleketteri bolsa da, qazirgi frantsýz, nemis, ispan jáne ózimizdiń túrki t.b. elderdiń álipbileri negizinde jazylǵan sózderdi ǵalamtordyń joǵaryda aitqan braýzerleri «qabyldamaitynyna» ózińiz de talai kýá bolǵan bolarsyz dep oilaimyz. Jalpy latyn álipbii men onyń ǵylymi-taldaýlyq tujyrymdamalaryn ǵalamtordan ońai taýyp alyp, keńirek tanysýǵa bolady. [6]

Dúniejúzilik deńgeidegi tańbalardy kodtaý standarty (Unicode [7]) latyn álipbiine qatysty barlyq áripter men tańbalardy búge-shegesine deiin nómirlep rettep qoiǵan. Ǵalamdyq atyshýly konsortsiýmdar bekitken «Unicode/ISO/IEC 8859-1» [8] standartynan bir ǵana núkte-útir-syzyqqa aýytqý, bir qaryn maidy shiritken «qumalaqtyń» tap ózi bolady. Sol sebepti osy reformaǵa jumsalatyn qyrýar qarajatty jelge shashpaý úshin jańa álipbidi asyqpai, aq-qarasyn ábden ajyratyp alyp qabyldaǵanymyz durys bolady.

Aldaǵy myń jyldan keiin Jer betinde Ulybritaniia (Angliia) degen azýly el bolmaýy da múmkin, biraq aǵylshyn tili myńdaǵan jyldar boiyna álemdik qatynas tili qyzmetin atqara beretin bolady. Sebebi, búkil IT-tehnologiia osy 26 latyn árpine negizdelgen. Ejelgi shýmer-babyl, grek, islamdyq arab tilderiniń (2-6 glossarii aralyǵy aralyǵy) tarihynda osyndai úrdister bolǵany belgili. Endigi jerde basqa áriptermen almastyrý óte qymbatqa túsetin IT-tehnologiia salasyndaǵy latyn áripteri, álemdik turǵyda «máńgilik» ǵylym tili bolyp qalýy múmkin ekenin alysty boljai biletin bizdiń Elbasymyz siiaqty saiasatkerler óte jaqsy túsinip otyr. Biraq Elbasy aldynda «upai» jinaǵysy kelgender bul mańyzdy isti ózara taitalasqan kókpar jarysqa ainaldyryp jibergendei seziledi.

1 sýret. Asty-ústine útir-núkteler qoiý arqyly jasalǵan jaramsyz álipbi

2017 jylǵy 29 mamyrda Avstriiadaǵy Qazaqstan elshisi Qairat Sarybai myrza bolashaq qazaq álipbii 35 áripten turatyn bolady dep, 1 sýrettegi áripterdi kórsetkende, [9] «mássaǵan, myna áripterdi IT-tehnologiia da, Ǵalamtor (Internet – 6 glossarii)da qabyldamaidy ǵoi» dep shoshyp ketken edik. Sóitsek, bul «ázil-qaljyńy taýsylmaityn» Úkimetimizdiń latyn áripterin qoldanatyn eýropadaǵy shet memleketterdiń jáne baýyrlas Túrkiianyń «tamyryn basyp kórgen» áreketi eken. Arada bes ai ýaqyt ótkende jańa álipbidiń «jyry» bastaldy...

2 sýret. I úlgi: Taza latyn áripteri negizinde jasalǵan qazaq álipbiiniń jobasy*

* Jańa álipbidiń birinshi úlgisinde syrt kózge kórinbeitin durys júielilik baiqalady.

3 sýret. I úlgi: Digraftardyń kómegimen oqylatyn – «ǵ, ch, sh, j» árip tańbalary:

4 sýret. I úlgi: Digraftardyń kómegimen oqylatyn – «á, ó, ú» árip tańbalary:

5 sýret. I úlgi: Digraftyń kómegimen oqylatyn – «ń» árip tańbasy:

Elbasymyzdyń maqalasy shyqqannan keiin arada týra bes ai ótkende (11.09.2017 jyl) Sh.Shaiahmetov atyndaǵy tilderdi damytýdyń respýblikalyq úilestirý-ádistemelik ortalyǵynyń direktory f.ǵ.d. Erbol Tileshov latyn áripteri negizindegi qazaq álipbiiniń jańa úlgi jobasyn Májilis depýtattaryna tanystyrdy. Joǵarydaǵy jaidan keiin, eshbir útir-núktesiz berilgen latyn áripteriniń qazaqsha jańa álipbi úlgisin kórgen soń ǵana kóńilimiz ornyna tústi(2 sýret).

6 sýret. II úlgi: Apostroftarnegizinde jasalǵan qazaq álipbiiniń jobasy 

Qazaq tiline tán «ń» árpi – digraf (7 glossarii), al «á, ó, ú, ǵ, ch, sh, j» áripteri digraftar júiesin qoldaný arqyly oqylatyn bolady. Jańa latyn álipbiin ázirleýshiler ázirge bul joba ekenin eskertip, sońǵy nusqa ǵulamalardyń pikirin eskerý arqyly jasalatynyn málimdedi. [10] Biraq, nege ekeni belgisiz, kóp uzamai bul jobadan Úkimetimiz bas tartty. Bir jaǵynan ol da durys sheshim boldy. Sebebin tómende aitamyz...

Qazaq tili álipbiin kirillitsadan latyn grafikasyna kóshirý týraly Qazaqstan Respýblikasy Prezidentiniń 2017 jylǵy 26 qazandaǵy № 569 Jarlyǵymen engizilgen eski álipbi árip janyna qoiylatyn apostroftarmen (8 glossarii)belgilendi.

7 sýret. III úlgi: Diakritikalyq belgilernegizindegi qazaq álipbiiniń jobasy

«Qazaq tili álipbiin kirillitsadan latyn grafikasyna kóshirý týraly» Qazaqstan Respýblikasy Prezidentiniń 2017 jylǵy 26 qazandaǵy № 569 Jarlyǵyna ózgeris engizý týraly Qazaqstan Respýblikasy Prezidentiniń 2018 jylǵy 19 aqpandaǵy № 637 Jarlyǵynda jariialanǵan jańa álipbide diakritikalyq belgiler (9 glossarii)qoldanylatyn boldy.Biraq, ǵalamtordy paidalanýshylar «Shyǵys Qazaqstan» sózi qulaqqa túrpidei, kózge oǵashtaý kórinetin bolǵandyqtan, bul joba dereý toqtatyldy.

Jańa álipbi ózgertýge bolmaityn «Quran» emes dep ony 1 jylǵa jetpeitin ýaqytta eki ret ózgertýdiń keri áseride boldy. Joǵarǵy basshylar aldynda «upai» jinaǵysy kelgen kishi basshylar 26.10.2017 jylǵy álipbi úlgisi boiynsha qyp-qyzyl aqshaǵa memlekettik mekemelerdiń, kabinetterdiń ataýlaryn jazyp qoidy. Jańa álipbi boiynsha (19.02.2018 jyl) ataýlardy taǵy da ózgertý úshin qomaqty qarajat jumsaý qajet. Eń jamany, jańa álipbige eldiń senimin joǵaltyp alýymyz múmkin. Osy jobamen ainalysyp jatqan memlekettik mekemeler jańa álipbi «upai» jinaityn sport jarysy emes, «Máńgilik el» bolǵysy keletin qazaq ultynyń myńdaǵan jyldarǵa eseptelgen bolashaǵy ekenin jaqsylap túsinip alýy tiis, sonda ǵana is alǵa basady...

Áldebir jańa isti qolǵa alǵanda, ótken tarihymyzdy elep-ekshei otyryp júzege asyrýdy úirenetin ýaqyt jetken siiaqty. Osy maqalany jazý barysynda IT-tehnologiianyń jetistikteri men negizinen aǵylshyn tilindegi ádebietterdi molynan paidalandyq. Eger biz siiaqty paqyrdyń pikirimen sanasatyn kóz ben qulaq bolsa, bizge sál ǵana ózgertýler engizý arqyly qaita jasalǵan I úlginiń unaitynyn aitqan bolar edik. Tek digraftar (qosaqtalǵan eki árip) emes, qajet bolsa trigraftardy (qosaqtalǵan úsh árip) oryndy qoldaný arqyly IT-tehnologiia men aǵylshyn tildi álemniń «esigi men tesigine» erkin kirip shyǵýǵa bolady. Bul jaǵdaida joǵaryda aitqan «Unicode/ISO/IEC 8859-1» qatań da qatal erejeleri [7] [8] latyn áripteri negizindegi qazaqtyń jańa álipbiine eshbir kedergi jasai almaidy.

1. Jalpy latyn áripteri negizindegi qazaq álipbiiniń úsh úlgisine ortaq bir kemshilik bar. Jańa latyn álipbiiniń jobalary bárin taza aq paraqtan bastaýǵa arnalǵandai áser qaldyrady. Ótken tarihymyzdaǵy kirillitsamen jazylǵan jazbalardy jańa latyn álipbiimen jazýǵa áreket jasar bolsaq, keibir eski kirill áripteriniń jańa áriptik balamasy qazaqy latyn álipbi qorynda joq ekenin kóremiz. Sonda urpaqtarymyz ótken tarihymyz durys jazylmasa, ony qalai tanidy?

2. Bul jobany júzege asyrýǵa eń bastan qazaq tilin jaqsy meńgergen IT-tehnologiia salasynyń mamandaryn da til mamandarymen birge qatystyrý qajet edi. Olar joǵaryda biz aitqan qiyndyqtarmen sonaý 1990 jyldardan beri alysyp kele jatqany belgili. [11] Latyn áripteri negizindegi qazaqtyń jańa álipbiinde 26 árip bola ma, álde eskishe 42 árip bola ma, mańyzdy nárse ol emes. Mańyzdy nárse, qazaqtyń jańa álipbi áripteri keshendi túrde kompiýterdiń pernetaqtasynan (klaviatýra) ońai tabylyp, jadymyzǵa ońai saqtalýy kerek. Sonda latyn árpi negizindegi jańa pernetaqtalardy shyǵarýdyń qajeti bolmaidy (iaǵni qyrýar memleket qarajaty únemdeledi) jáne jańa álipbidi meńgerý elge qiyn bolmaidy. Ári qarai aǵylshyn tilindegi materialdardyń 70-80 paiyzyn túsinetindei etip avtomatty onlain aýdarǵyshtar bir sekýnd ishinde qalasań qazaqsha, qalamasań orysshalap aýdaryp beredi.

3. Jańa álipbi jobasynda tótenshe jańashyldyq engizýdi kózdegen «popýlizm» emes, bir maqsatty kózdegen salqyn (holodnyi) amal-esep (raschet) qajet. Eń birinshi kezekte eldi kóp áýrege túsirmeýdi birinshi kezekke qoiǵanymyz durys. Qazaq eliniń jastary, qazirgi ýaqytta áleýmettik jelilerde aqparat almasqanda, kóbinese ǵalamtorda álemniń barlyq tilderine aýdaratyn «Google» aýdarma braýzerin [12]paidalanady. Bul braýzerde qazaqtyń sózderin asty-ústinde arnaiy belgileri bar áripterimen transkriptsiialaidy. Mysaly, «Qazaqtyń ulttyq kúntizbesi» sózin «Qazaqtiñ ulttiq küntizbesi» dep jazady. Iaǵni, kúlli álem qoldanatyn bul áigili sózdikke, jańa úlgidegi álipbi áripterin endirýdi umytpaý qajet t.t.

Ózimiz túzgen algoritm negizinde jasalǵan jańa álipbi júiesinde 26 latyn árpiniń bárin paidalanyp otyrmyz. Sebebi, IT-tehnologiia men basqa «sandyq [Digital]» salalarda árbir latyn árpiniń óz orny bar. Kúndelikti turmysta 1-den 26-ǵa deiingi – jeke árip túrindegi («A» men «Z» áripteriniń aralyǵy) jáne 27-den 33-ke deiingi qos áripti digraf áripter túrindegi («Á» men «J» áripteriniń aralyǵy) latyn áripteri qoldanylady. Kirillitsamen jazylǵan tarihymyz ben jáne t.b. jazbalardy jańa álipbige kóshirý aiaqtalyp bitkenshe jáne «ótpeli kezeńde» jańa álipbige eldiń kózin úiretý úshin 34-ten 42-ge deiingi («Ch» men «Ia» áripteriniń aralyǵy) qos áripti digraf jáne úsh áripti jalǵyz trigraf (37-shiSsi ssi – Shsh) túrindegi latyn áripteri ýaqytsha qoldanylyp, birte-birte qoldanystan shyǵarylady.

Munda digraftardyń sońǵy árpine jýyq túrde – daýysty dybysqa sáikes keletin tek qana «i» jáne jýyq túrde – daýyssyz [qatań, tuiyq] dybysqa sáikes keletin tek qana «h» áripteri algoritm boiynsha kezektesip qoiylyp otyrady. Bul jańa álipbidi jadymyzǵa saqtaýdy áldeqaida ońailatady. Buǵan deiingi 1-jobadaǵy digraftar sońyna dybystalýy uqsas dep budan basqa áripterdi júiesiz tirkestire berý jańa álipbidi úirenýdi qiyndatatyny sózsiz edi. Biz túzgen algoritm negizinde túzilgen latyn áripteri negizindegi qazaqtyń jańa álipbiin qoǵamymyz kóp qiyndyqsyz meńgerip ketedi dep oilaimyz.

1 keste. IV úlgi: Joǵarydaǵy úsh eskertpeniń negizinde ózimiz túzgen álipbi júiesi

  1. Latyn áripteri negizindegi jańa qazaq álipbii (Q.Á.Qambar jasaǵan úlgi)

Aa

Bb

Ss

Dd

Ee

Ff

Gg

1

Aa 

2

Bb 

3

Cc 

4

Dd 

5

Ee 

6

Ff 

7

Gg 

Hh

Ii

Úú

Kk

Ll

Mm

Nn

8

Hh 

9

Ii 

10

Jj 

11

Kk 

12

Ll 

13

Mm 

14

Nn 

Oo

Pp

Qq

Rr

Tsts

Tt

Ýý

15

Oo 

16

Pp 

17

Qq 

18

Rr 

19

Ss 

20

Tt 

21

Uu 

Vv

Uu

Hh

Yy

Zz

Áá

Ǵǵ

22

Vv 

23

Ww 

24

Xx 

25

Yy 

26

Zz 

27

Ai ai

28

Ghgh

Ii

Ńń

Óó

Shsh

Jj

Chch

Ioio

29

Jiji

30

Nhnh

31

Oioi

32

Shsh

33

Zizi

34

Chch

35

Eiei 

Ee 

Shsh

Iýiý

Ii

Iaia

36

Eh eh 

37

Ssi ssi

38

Jhjh

39

Xi xi 

40

Xhxh 

41

Yi yi

42

Yhyh 

2. Qazirgi kezde qoldanylatyn 42 kirill áripteriniń ornalasý reti

1

Aa 

2

Áá 

3

Bb 

4

Vv 

5

Gg 

6

Ǵǵ 

7

Dd 

8

Ee 

9

Ioio 

10

Jj 

11

Zz 

12

Ii 

13

Ii 

14

Kk 

15

Qq 

16

Ll 

17

Mm 

18

Nn 

19

Ńń 

20

Oo 

21

Óó 

22

Pp 

23

Rr 

24

Ss 

25

Tt 

26

Ýý 

27

Uu 

28

Úú 

29

Ff 

30

Hh 

31

Hh 

32

Tsts 

33

Chch 

34

Shsh 

35

Shsh 

36

 

37

Yy 

38

Ii 

39

 

40

Ee 

41

Iýiý 

42

Iaia 

3. Qazirgi kezde qoldanylatyn 26 latyn áripteriniń ornalasý reti

1

Aa 

2

Bb 

3

Cc 

4

Dd 

5

Ee 

6

Ff 

7

Gg 

8

Hh 

9

Ii 

10

Jj 

11

Kk 

12

Ll 

13

Mm 

14

Nn 

15

Oo 

16

Pp 

17

Qq 

18

Rr 

19

Ss 

20

Tt 

21

Uu 

22

Vv 

23

Ww 

24

Xx 

25

Yy 

26

Zz 

 

 

Latyn áripteri negizindegi qazaqtyń jańa álipbi jobasymen tanysyp boldyq. Biraq jańa álipbidiń lingvistik zańdylyqqa sáikes túzilgen fonetikalyq transkriptsiiasyn áli kórgenimiz joq. Ol dál qazirgi kezde qajet emes siiaqty bolyp kóringenimen, ýaqyt óte kele ómirdiń ózi bul máseleni aldymyzǵa kóldeneń tartatynyn boljap bilý úshin asa ǵulama bolýdyń qajeti joq. Eger joǵarydaǵy latyn áripteri negizindegi jańa álipbidiń jobasyn jasaýshylar qazaqtyń jańa álipbiine mindetti túrde qajetfonetikalyq transkriptsiiany jasaityn bolsa, tómendegi 8 sýrette kórsetilgen aǵylshyn tili úlgisindegi fonetikalyq transkriptsiiany kóshirip almaýyn ótinemiz. Nege?

8 sýret. Aǵylshyn tilindegi fonetikalyq transkriptsiianyń 45 tańbasy

Álemdegi eń kemel degen aǵylshyn tiliniń ózi bárimiz biletindei – fonetikalyq transkriptsiiany paidalanady. Frantsýz lingvisti Paýl Edýard Passi (fr. Paul Édouard Passy, 1859-1940) – 1886 jylǵy Halyqaralyq fonetikalyq álipbi úlgisin ázirleýshilerdiń bireýi. Osy ǵulama ǵylymi ainalysqa tik buryshty jaqshaǵa alynyp jazylatyn fonetikalyq transkriptsiianyń simvoldaryn endirgen. Eń damyǵan dep esepteletin aǵylshyn tilinde 26 árip jáne 44 dybys bar (olardyń 20-sy daýysty, 24 daýyssyz dybys). Iaǵni, 6 daýysty áripke – 20 daýysty dybys sáikes keledi. [13] Ár túrli orynda turǵan árip ár túrli oqylady. Bul jaǵdai álemniń barlyq tilderine ortaq másele dep aitýǵa bolady.

Kórip otyrǵanymyzdai, aǵylshyn tilindegi fonetikalyq transkriptsiia tańbalarynyń bári de latyn áripterinen quralmaǵan. Bulardyń ishinde aǵylshyndar latyn árpimen jazǵanǵa deiin qoldanylǵan ejelgi ata-babalarynyń keibir áripteri bar. Latyn áripteri negizindegi qazaqtyń jańa álipbiine de mindetti túrde «fonetikalyq transkriptsiia tańbalary» qajet. Jańa álipbidi qalyptastyra almai jatqanda, qosymsha tańbalardy qaidan tabamyz dep bas qatyrýdyń qajeti joq. Bul salada bizderge áldeqashan «óli til» jáne «óli áripter» sanatyna engen Kók Túrik babalarymyzdyń kóne túrki rýnika jazýlary kómekke keledi. Iaǵni, qazaq tiliniń 42-den kem bolmaityn fonetikalyq transkriptsiiasynyń tańbalaryna kóne Túrki jazýy (Kúltegin, 684-731 jj., Bilge qaǵan, 681-734 jj., Tonykók, 646-731 jj.) nemese Orhon-Enesei jazýynyń (b.z.d. V ǵ. – b.z. X ǵ.) tańbalaryn (2 keste) alýǵa bolady.

Aziialyq túrki rýnalary soǵdy jazýynyń negizinde b.z. VIII ǵ. buryn jasalǵan dep esepteledi. Onyń álipbiinde 40-qa jýyq grafema qoldanylǵan. Kóne túrki rýnika jazýynyń ereksheligi – onda negizgi veliarlyq jáne palataldyq daýyssyzdarǵa arnalǵan birneshe jup derbes áripter bar. Kóne túrki rýnika jazýynyń jumbaǵyn 1893 jyly daniia ǵalymy V.L.P.Tomsen (1842-1927) sheshken. Orhon eskertkishteriniń tuńǵysh tárjimalaryn 1894 jyly V.V.Radlov (1837-1918) jasaǵan.[14]Qarap tursańyz, 2 kestedegi qazaqtyń fonetikalyq transkriptsiiasyna paidalanýǵa usynys jasalyp otyrǵan kóne túrki rýnikalyq áripterdiń, 8 sýrettegi aǵylshyn tilindegi fonetikalyq transkriptsiia tańbalarynan eshbir kem túsip turǵan jeri joq.

2 keste. Kóne Túrki áripterin – fonetikalyq transkriptsiiaǵa paidalaný

1

2

3

4

5

6

7

8

9

  

  

  

  

  

  

  

  

  

10

11

12

13

14

15

16

17

18

  

  

  

  

  

  

  

  

  

19

20

21

22

23

24

25

26

27

  

  

  

  

  

  

  

  

  

28

29

30

31

32

33

34

35

36

  

  

  

  

  

  

  

  

  

37

38

39

40

41

42

43

44

45

   

   

   

   

   

   

   

   

   

Kóne túrki rýnika tańbalaryn latyn áripteri negizindegi qazaqtyń jańa álipbiiniń – daýysty jáne daýyssyz dybystaryna yńǵailap, júielesek jetip jatyr. Tildik grammatikany jiliktiń maiyndai shaǵatyn lingvist mamandarymyz úshin bul asa qiyn sharýa emes. Eger qazaqtyń jańa álipbiine qosymsha júrgiziletin fonetikalyq transkriptsiia tańbalary tolyq qamtylmai jatsa, jańa tańbalardy Kúltegin, Bilge qaǵan, Tonykók balbaltas jazýlarynan alýǵa bolady. «Babalarymyzdyń arýaǵy riza bolsyn» dep jasaǵan bul áreketimiz óz kezeginde qazaqtyń búgingi tarihyn keshegi ótken dańqty Kók Túrikter dáýirimen jalǵastyrady jáne ultymyzdyń boiynda patriottyq sezimdi oiatýǵa sebepshi bolady dep oilaimyz. Osyndai igi isterimizben kúlli iisi túrki álemniń elderine úlgi bolarymyz anyq!

Qaldarhan Áliseiituly Qambar

Juma, 20 sáýir 2018 jyl

Almaty qalasy

 PAIDALANǴAN ÁDEBIETTER

1

Shamin S. Rýsskoiazychnye zapisi latinitsei na knigah, ikonah i drýgih predmetah (XVII – nachalo XVIII v.) // Drevniaia Rýs. Voprosy medievistiki : jýrnal. – 2007. – № 3. – S. 122 – 123.

2

«Daesh latinitsý, job tvoju maman!»., Aleksandr Trifonov, 16.01.2008 g., Elektrondy resýrs: http://www.kasparov.ru/material.php?id=478E0C2F48B7D.

3

Elektrondy resýrs: https://kk.wikipedia.org/wiki/Qazaq_álipbii

Elektrondy resýrs:https://ru.wikipedia.org/wiki/Kazahskaia_pismennost

4

Elektrondy resýrs:http://www.freeadvice.ru/browsers.php

5

QR Prezidenti N.Á.Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhani jańǵyrý» maqalasy., «Egemen Qazaqstan» gazeti, 12.04.2017 jyl, Elektrondy resýrs: https://egemen.kz/article/nursultan-nazarbaev-bolashaqqa-baghdar-rukhani-zhanhghyru, http://www.inform.kz/kz/elbasy-makalasy-bolashakka-bagdar-ruhani-zhangyru_a3016293

6

Elektrondy resýrs: https://en.wikipedia.org/wiki/Latin_alphabet

Elektrondy resýrs: https://ru.wikipedia.org/wiki/Latinskii_alfavit

Elektron. resýrs: https://ru.wikipedia.org/wiki/Alfavity_na_osnove_latinskogo

7

Elektrondy resýrs: https://en.wikipedia.org/wiki/Latin_script_in_Unicode

8

Elektrondy resýrs: https://en.wikipedia.org/wiki/ISO_basic_Latin_alphabet

Elektrondy resýrs: https://en.wikipedia.org/wiki/ISO/IEC_8859-1 jáne t.b.

9

29.V.2017 jyl, Kak, vozmojno, býdet vygliadet novyi kazahskii alfavit., https://www.nur.kz/1506309-kak-budet-vyglyadet-novyy-kazakhskiy.html

10

11.IH.2017 jyl, Kak vygliadit proekt novogo kazahskogo alfavita., https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/kak-vyiglyadit-proekt-novogo-kazahskogo-alfavita-326238/

11

S.M.Kikkarin, f-m.ǵ.k, Aqparattyq tehnologiialar zerthanasynyń meńgerýshisi, 2002, 2003, 2006 jj., Qazaq tiliniń kodtamalarmen kórgen beinetimiz, sebebi – standartty buzǵan ońbaidy: http://www.sci.kz/~sairan/kazcode/kazcode_kk.html

12

Elektrondy resýrs: https://translate.google.com jáne t.b.

13

Fonetikalyq transkriptsiia týraly derekter: Elektrondy resýrs: http://my-en.ru/phrase_book/proiznosheniye_angliyskikh_zvukov.php jáne http://my-talk-hamster.ru/transkripciya/

14

Oryssha-qazaqsha túsindirme sózdik: Lingvistika / Jalpy redaktsiiasyn basqarǵan e.ǵ.d., professor E. Aryn – Pavlodar: «EKO» ǴÓF. 2007.

MAQALAǴA GLOSSARII

1

Ǵalamtor – dep bir-aq atpen atap júrgen qazaqy túsinigimiz aǵylshyn tildi aqparattarda «Dúniejúzilik shyrmaýyq» (aǵyl. World Wide Web, WWW [1]) jáne Internet (Internet [2]) dep eki bólek aitylady jáne bul eki uǵymdy bir-birimen shatastyrmaýdy ótinedi.

1. World Wide Web (qysqasha WWW nemese veb-web) – qujattar men basqa veb-resýrstar ózara gipermátindik siltemelermen bailanysqan jáne Internet arqyly qol jetkizý múmkin bolatyn resýrstardyń birkelkilengen (sinonim. biryńǵailanǵan, júielengen, sáikestendirilgen) kórsetkishi (Uniform Resource Locator – URL) boiynsha anyqtalatyn aqparattyq keńistik bolyp tabylady. Elektrondy resýrs: https://en.wikipedia.org/wiki/World_Wide_Web

2. Eń jańa jáne kópshilikke keń taraǵan Internet qyzmeti WWW gipermátin qaǵidatyna negizdeledi jáne mýltimedia resýrstaryn (beine, aýdiografika t.b.) múmkindiginshe paidalana otyryp, aqparat berýge qabiletti. SLIP, RRR nemese internetpen tikelei qosylýdy, sondai-aq arnaiy baǵdarlama Internet navigatorlarymen (Mosaic nemese Netsape tipti) qamtamasyz etýdi talap etedi. Elektrondy resýrs: https://en.wikipedia.org/wiki/Internet

2

Mesopotamiia (kóne grek. Μεσοποταμία, [μέσος «orta» + ποταμός «ózen»], arab. الرافدين بلاد Bilad ár-Rafidain [الجزيرة‎, ál-Jazira, النهرين‎ بين ما Ma-Bain-án-Nahrain], parsy. Miian Rýdan, siriia. Bet Narein, aǵyl. Mesopotamia, túrik. Mezopotamya, kýrd. Naçeman) – Tigr jáne Evfrat ózender júiesiniń shegine ornalasqan tarihi-geografiialyq aimaq. Adamzat tarihyndaǵy eń ejelgi órkenietterdiń bireýi sanalyp kelgen Shýmer jáne Akkad elderiniń Sippar, Kish, Nippýr, Shýrýppak, Ýrýk, Larsa jáne t.b. qala-memleketteri, qazirgi Irak pen Kýveit, Siriia (shyǵysy), Túrkiia (ońt.-shyǵ.), túrik-siriia, iran-irak shekaralarynyń boiyndaǵy óńirlerge ornalasqan.

3

Shýmer (shým. ki-en-ĝir [órkenietti patshalar eli], keiingi ataýy: ùĝ saĝ gíg-ga [qara bas], akkad. Šumeru, aǵyl. Sumer) – ejelgi Egipet (Mysyr) pen Inda (Úndi) alqabyndaǵy órkeniettermen bir kezeńde (erte qola dáýiri) paida bolǵan tuńǵysh qala órkenieti dep sanalady. Tigr men Evfrat ózenderiniń aralyǵynda salynǵan ejelgi Ýrýk jáne Djemdet-Nasr qalalarynan tabylǵan saz taqtadaǵy synalap jazylǵan kóne mátinderdiń (shýmerler óz ana tilin «eme-gir» dep ataǵan) jazylǵan ýaqyty áýelde b.z.d. 3300 jyldar degen bolatyn. Biraq, qazirgi tarihshylar (2003 jyl) shýmer tilinde sóilegen Ýbaid órkenieti (ǵylym tilinde «proto-evfrattyqtar» nemese «ýbaidtar») b.z.d. 6200 jyldary (qalyptasýy b.z.d. 5500-4000 jj. aralyǵy) paida bolǵan dep otyr.

4

Grek tili (qazirgi grek. ελληνικά [elinika], elliniká, ελληνική γλώσσα [elinici ɣlosa], ellinikí glóssa) – ejelgi zamandarda shyǵys Jerorta teńiziniń barlyq derlik elderine taralǵan úndieýropalyq tilder áýletiniń táýelsiz tarmaǵy bolyp sanalady. Onyń tarihy jýyq túrde b.z.d. jáne b.z. 34 ǵasyrdy qamtidy. Finikiia qalybymen paida bolǵan grek álipbii – latyn, kirillitsa, armian, kopt, gotika jáne t.b. jazba júieleriniń negizine alyndy. Grek jáne latyn álipbileri astronomiiada jáne halyqaralyq ǵylymi sózdikte jańa sózderdi jasaýda keń qoldanylatyndyqtan, tómende grek álipbiiniń 24 árpin berip otyrmyz: 1. Α α (άλφα alfa); 2. Β β (βήτα vita beta); 3. Γ γ (γάμμα gamma); 4. Δ δ (δέλτα delta); 5. Ε ε (έψιλον epsilon); 6. Ζ ζ (ζήτα zita dzeta); 7. Η η (ήτα ita eta); 8. Θ θ (θήτα fita teta); 9. Ι ι (γιώτα iota); 10. Κ κ (κάππα kappa); 11. Λ λ (λάμ(β)δα lamda liambda); 12. Μ μ (μι mi miý); 13. Ν ν (νι ni niý); 14. Ξ ξ (ξι ksi); 15. Ο ο (όμικρον omikron); 16. Π π    (πι pi); 17. Ρ ρ (ρο, ρω ro); 18. Σ σ2 ς3 (σίγμα sigma); 19. Τ τ (ταυ taf taý); 20. Υ υ (ύψιλον ipsilon); 21. Φ φ (φι fi); 22. Χ χ  (χι hi); 23. Ψ ψ (ψι psi); 24. Ω ω (ωμέγα omega).

5

Arab tili (arab. العربية, al-'arabiyyah nemese عربي' arabī) – Arab jarty aralynyń solt.-bat. bóliginde paida bolǵan negizgi semittik tilder keshenine jatady. Birikken Ulttar Uiymyndaǵy 6 resmi tildiń bireýi, 26 memlekettiń resmi tili, shamamen 422 mln. adam arab tilinde sóileidi, álemdik deńgeide keń taralǵan 5 tildiń bireýi. Islam órkenietiniń «altyn dáýirinde» (VII-XIV ǵǵ.)  ortaq ǵylym tili – arab tili bolǵan. Qazirgi astronomiiada kóp juldyzdar arab tilinde atalady. Tómende arab álipbiiniń 28 árpin berip otyrmyz: 1. ﺎ أَلِف‎ ’alif a a; 2. ﺐ بَاء‎ bā’ b b; 3. ﺖ تَاء‎ tā’ t t; 4. ﺚ ثَاء‎ s̱ā’ s̱ ṯ; 5. ﺞ جِيم‎ djӣm  dj/g ǧ; 6. ﺢ حَاء‎ ḥā’ ħ ḥ; 7. ﺦ خَاء‎ ḫā’ x ḫ; 8. ﺪ ﺩدَال‎ dāl d d; 9. ﺬ ذَال‎ ẕāl ẕ ḏ; 10. ﺮ رَاء‎ rā’ r r; 11. ﺰ زَاي‎ zāi (zain) z z; 12. ﺲ سِين‎ sӣn s s; 13. ﺶ شِين‎ shӣn sh š; 14. ﺺ ﺼصَاد‎ ṣād ṣ ṣ; 15. ﺾ ضَاد‎ ḍād ḍ ḍ; 16. ﻂ طَاء‎ ṭā’ ṭ ṭ; 17. ﻆ ظَاء‎ ẓā’ ẓ ẓ; 18. ﻊ عَيْن‎ ‘ain ‘ʕ/ʿ; 19. ﻎ غَيْن‎ gain g/g̣ ġ; 20. ﻒ فَاء‎ fā’ f f; 21. ﻖ قَاف‎ ḳāf ḳ q; 22. ﻚ كَاف‎ kāf k k; 23. ﻞ لاَم‎ liām l l; 24. ﻢ مِيم‎ mӣm m m; 25. ﻦ نُون‎ nӯn n n; 26. ﻪ هَاء‎ hā’ h h; 27. ﻮ وَاو‎ vāv (ýaý) v w; 28. ﻲ يَاء‎ iā’.

6

Aǵylshyn tili (aǵyl. English language) – erte orta ǵasyrdaǵy Angliiada qoldanylǵan batysgerman tili. Qazirgi kezde ǵalamdyq deńgeide ortaq jalpy til (lingva frank – lingua franca) mindetin atqarady. Angliiaǵa kóship barǵan «Angl» dep atalǵan german taipasy men Baltyq teńizindegi Angliia jarty aralynyń qurmetine osylai atalǵan. Soltústik teńiz jaǵalaýyndaǵy Niderlandiia men Germaniiada 500 myńdai adam sóileitin friz(isk) tilimen tyǵyz bailanysty bolsa da, aǵylshyn tiliniń sózdik qoryna – nemis, latyn, roman, ásirese frantsýz tili kóp yqpal jasaǵany baiqalady. Aǵylshyn tili sońǵy 1400 jyl boiyna únemi damyp keledi. Ár eldegi aǵylshyn tilinde eleýli aktsentter men dialektiler bolsa da, kúlli álem bul tilde bir-birimen jeńil túsinisedi. Ónerkásip pen óndiris, qoǵamdyq ómirimiz ben jeke turmysymyzǵa IT-tehnologiia ónimderi jappai enip, kompiýter negizge quralǵa ainalyp jatqan qazirgi kezeń, osy ózgeristermen tyǵyz bailanysqan aǵylshyn tilin úirenýge májbúrleidi. Tómende aǵylshyn álipbiiniń 26 árpin berip otyrmyz: 1. A a ā; 2. B bee bē; 3. C cee cē; 4. D dee dē; 5. E e ē; 6. F ef ef; 7. G gee gē; 8. H aitch haitch hā; 9. I i ī; 10. J jay jy; 11. K kay kā; 12. L el ell; 13. M em em; 14. N en en; 15. O o ō; 16. P pee pē; 17. Q cue qū;           18. R ar er; 19. S ess es; 20. T tee tē; 21. U u ū; 22. V vee; 23. W double-u; 24. X ex ex; 25. Y wy ī graeca; 26. Z zed zēta.

7

Digraf, digramma (kóne grek. δίς [δῐ-] – «eki ret, eki márte» jáne kóne grek. γράφω [gráphō] – «jazamyn») – jazbada fonem men olardyń negizgi úlgilerin tańbalaý úshin qolydanylatyn, eki áripten turatyn quramdas jazý tańbasy. Mysaly, poliak tilinde – cz [ch], sz [sh], aǵylshyn tilinde – th, ch, sh, oo, al frantsýz (eau) jáne nemis tilderinde (sch) tipti úsh áripten turatyn – trigraftar qoldanylady. KSRO kezinde, túrki tildes qumyq tilinde kirill áripteri – G, G, O, ingýshtarda – A, abazinderde – Gv, adygeilerde – Gý, altai, iakýttarda – D t.t. árip tańbalary bolǵany belgili.

8

Apostrof (kóne grek. ἀπόστροφος – «keiin qaratylǵan», fr. apostrophe) – túrlishe maqsatty kózdegen ártúrli tilderdiń álipbilik jazbasynda qoldanylatyn jazba jolynyń ústińgi jaǵyndaǵy «útir» (’), «syzyq» (')  nemese «shtrih» (#) túrindegi álipbilik emes orfografiialyq belgi. Sheteldik adam esimderinde apostroftar jii túrde bastapqy elementterden keiin qoiylady. Mysaly, Janna d’Ark, O’Konnor, d’Artanian, Bren-l’Alle jáne t.b.

9

Diakritikalyq belgiler (kóne grek. δια-κρῐτικός – «ajyratý úshin qyzmet etetin» sózi kóne grektiń κρῐτῐκός – «ajyratýǵa qabiletti» sózinen alynǵan) –[Lingvistikada] álipbidiń (úndestirýdi qosa alǵanda) jáne dybystyq jazý júieleriniń dybystyq táýelsiz belgileri retinde emes, basqa belgilerdiń mánin ózgertý nemese túsindirý úshin jazba jolynyń ústine, astyna, sirek túrde jazba jolynyń ishine qoiylatyn belgiler. [Tipografikada] belgilerdiń qurylymyn ózgertetin jáne ádette bólek jinaqtalǵan jazý elementteri. Keibir jaǵdailarda eki árip, úsh nemese tipti tórt diakritikalyq belgiler birdei árippen qoldanylýy múmkin: ặ, ṩ, ᶑ jáne t.t.

Oqi otyryńyz