قازاقستانداعى جازعى دەمالىس بۇرىنعىدان دا جايلى بولماق قازاقستانداعى جازعى دەمالىس بۇرىنعىدان دا جايلى بولماق الماتىدا سالىناتىن LRT قاي باعىتتا جٷرەدٸ? الماتىدا سالىناتىن LRT قاي باعىتتا جٷرەدٸ?
ەلەمدە

لاتىن ەلٸپبيٸ بويىنشا جاڭا ۇسىنىس

ۇلت پورتالى
لاتىن ەلٸپبيٸ بويىنشا جاڭا ۇسىنىس

ابايدىڭ زامانىنا دەيٸنگٸ وقيعالاردى بىلاي قويعاندا, ودان بەرٸ ٶتكەن 114 جىل ٸشٸندە قازاق حالقى تاريحتىڭ تايقازىنىندا تايداي تۋلاپ قايناپ, اششى كٶبٸكتەرٸ اياۋسىز الىنىپ, ودان بٷلكٸلدەپ بابىمەن پٸسٸپ, بٷگٸنگٸ زامانعا جەتتٸ. اباي ايتقان ورىستىڭ تٸلٸ ەكٸنشٸ تٸلٸمٸزگە اينالىپ, جاپپاي ساۋاتتانىپ الدىق. ەيتسە دە قازاق حالقى ٷشٸن ورىس تٸلٸ ٶز ميسسيياسىن ورىنداپ بٸتكەنٸ تاريحي شىندىق. ەرٸ قاراي دامۋ ٷشٸن IT-تەحنولوگييا سالاسىن «جاۋلاپ العان» لاتىن تٸلٸن مەڭگەرۋ قاجەت. تٸپتٸ كٷللٸ ەلەممەن تٸكە تٸرەسكەن رەسەيدٸڭ ٶزٸ دە 10-20 جىلدان كەيٸن لاتىن ەرپٸنە كٶشۋگە مەجبٷر بولۋى مٷمكٸن. بۇل زامان تالابى...

قازاق حالقىنىڭ لاتىندىق ٷلگٸدەگٸ جاڭا ەلٸپبي جٷيەسٸنە كٶشۋٸنە ٸشتەي قارسىلىق كٶرسەتٸپ جٷرگەن رەسەيدە لاتىن ەرپٸنە كٶشۋ ەرەكەتٸ 1680-1690 جج. جازبالاردان بايقالادى.پەتر I پاتشا تۇسىندا كيريلليتسا مەن لاتىن ەرٸپتەرٸن جارىم-جارتىلاي قامتىعان ازاماتتىق ەرٸپتەر ەنگٸزٸلدٸ. حٸح ع. ورىس تٸلٸن لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشٸرۋدٸڭ جەكەلەگەن جوبالارى پايدا بولدى. [1]2000 جىلدان باستاپ رەسەيدٸڭ لاتىن ەرپٸنە كٶشكەنٸ جٶن دەگەن ماقالالار قىلاڭ بەرە باستادى. [2]

1920 جىلداردان باستاپ كسرو تۇسىندا جاپپاي لاتىن ەرپٸنە كٶشٸرۋ جٷرگٸزٸلدٸ. وسى ناۋقانعا سەيكەس قازاق كسر-ٸندە 1929-1940 جج. اراسىندا جوعارىدان تاڭىلعان لاتىن ەلٸپبيٸ, سول كەزدە قولدانىلىپ جٷرگەن اراب ەرٸپتەرٸ نەگٸزٸندەگٸ ەلٸپبيدٸ الماستىردى. [3] ارادا عاسىرعا جۋىق ۋاقىت ٶتكەندە جاڭا ٷلگٸدەگٸ لاتىن ەلٸپبيٸن ٶزٸمٸز تاڭداۋ جاساپ قايتا قابىلداعالى وتىرمىز. لاتىن ەلٸپبيٸنٸڭ مەسەلەسٸنە كٸرٸسٸپ كەتۋٸمٸزدٸڭ سەبەبٸ, شامامەن 4-5 جىلدان كەيٸن قازاق ەلٸندە بارلىق رەسمي جەنە رەسمي ەمەس جازبا مەدەنيەتٸ تٷگەلدەي وسى لاتىن ەلٸپبيٸ نەگٸزٸندە جٷرگٸزٸلەتٸندٸگٸن سەزٸنۋدەن تۋىنداپ وتىر.قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتٸنٸڭ 2018 جىلعى 19 اقپانداعى № 637 جارلىعىندا جارييالانعان جاڭا ەلٸپبيدە دياكريتيكالىق بەلگٸلەر قولدانىلادى. الىسقا بارماي-اق, ٶزٸم جۇمىس ٸستەيتٸن مەكەمەنٸڭ IT-تەحنولوگييا سالاسىنىڭ ماماندارى جەر-كٶكتەن ٸزدەپ, وسى سوڭعى ەلٸپبيدٸ ەلٸ تابا الماي وتىر. ونىڭ ٷستٸنە, دياكريتيكالىق تاڭبامەن بەلگٸلەنگەن «سۋرەتتٸك» بەينەدەگٸ 6 (التى) ەرٸپتٸ 60-قا جۋىق كەز-كەلگەن ەلەمدٸك عالامتور(1 گلوسساريي)جٷيەسٸنٸڭ «ەسٸكتەرٸ مەن تەسٸكتەرٸ» بولىپ تابىلاتىن بٸر دە بٸر براۋزەر(مىسالى, Microsoft Internet Explorer, Mozilla Firefox, Opera, Yandex, رامبلەر-براۋزەر, Google Chrome)[4]ەشقاشان دا ٸش تارتىپ قابىلدامايتىنى بەلگٸلٸ. ياعني, لاتىن ەلٸپبيٸمەن قازاقشا جازىلعان سٶزدەر تٷسٸنٸكسٸز سيمۆولدارمەن بەرٸلەتٸن بولادى. ودان قالسا, بالالارىمىز بەن نەمەرەلەرٸمٸزدٸڭ لاتىن ەلٸپبيٸ بويىنشا دۇرىس وقىپ, بٸلٸم الۋىنا جەردەمدەسۋٸمٸز ٷشٸن جاڭا ەلٸپبيدٸ ەۋەلٸ ٶزٸمٸز جاقسى بٸلۋٸمٸز كەرەك جەنە ت.ت. سول سەبەپتٸ, اقىرى قابىلدايتىن بولعان سوڭ, لاتىن ەلٸپبيٸنٸڭ ەڭ وڭدى ٷلگٸسٸن قابىلداۋعا اتسالىسۋىمىز ازاماتتىق پارىزىمىز بولماق. 

2017 جىلعى 12 سەۋٸردە «ەگەمەن قازاقستان» رەسپۋبليكالىق گازەتٸندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتٸ – ەلباسى ن.ە.نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسى جارييالاندى. وسى ماقالانىڭ «ٸٸ.  تاياۋ جىلدارداعى مٸندەتتەر» اتتى بٶلٸگٸندە ەلباسىمىز: «مەن 2012 جىلعى جەلتوقسان ايىندا جارييا ەتكەن «قازاقستان-2050» ستراتەگيياسىندا «2025 جىلدان باستاپ لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشۋگە كٸرٸسۋٸمٸز كەرەكتٸگٸن» مەلٸمدەدٸم. بۇل – سول كەزدەن باستاپ, بارلىق سالالاردا بٸز لاتىن قارپٸنە كٶشۋدٸ باستايمىز دەگەن سٶز» دەپ شەگەلەپ ايتتى. [5]

كٷندەلٸكتٸ سان-سالالى تۇرمىستا قولدىنىلاتىن «ساندىق» (Digital) IT-تەحنولوگييانىڭ كٷردەلٸ تاڭبالارىمەن بٸتە قايناسىپ كەتۋٸ ٷشٸن قازاقشا ٷلگٸدەگٸ لاتىن ەرٸپتەرٸنٸڭ استى-ٷستٸ, ورتاسىنا قويىلاتىن سىزىق-بەلگٸلەردٸڭ (ǠÄǢÊÕÝŁŖŲŢ جەنە ت.ت.) بولماعانى جاقسى ەدٸ. نەگە دەسەڭٸز, ەۋروپانىڭ ەڭ بەلدٸ مەملەكەتتەرٸ بولسا دا, قازٸرگٸ فرانتسۋز, نەمٸس, يسپان جەنە ٶزٸمٸزدٸڭ تٷركٸ ت.ب. ەلدەردٸڭ ەلٸپبيلەرٸ نەگٸزٸندە جازىلعان سٶزدەردٸ عالامتوردىڭ جوعارىدا ايتقان براۋزەرلەرٸ «قابىلدامايتىنىنا» ٶزٸڭٸز دە تالاي كۋە بولعان بولارسىز دەپ ويلايمىز. جالپى لاتىن ەلٸپبيٸ مەن ونىڭ عىلىمي-تالداۋلىق تۇجىرىمدامالارىن عالامتوردان وڭاي تاۋىپ الىپ, كەڭٸرەك تانىسۋعا بولادى. [6]

دٷنيەجٷزٸلٸك دەڭگەيدەگٸ تاڭبالاردى كودتاۋ ستاندارتى (Unicode [7]) لاتىن ەلٸپبيٸنە قاتىستى بارلىق ەرٸپتەر مەن تاڭبالاردى بٷگە-شەگەسٸنە دەيٸن نٶمٸرلەپ رەتتەپ قويعان. عالامدىق اتىشۋلى كونسورتسيۋمدار بەكٸتكەن «Unicode/ISO/IEC 8859-1» [8] ستاندارتىنان بٸر عانا نٷكتە-ٷتٸر-سىزىققا اۋىتقۋ, بٸر قارىن مايدى شٸرٸتكەن «قۇمالاقتىڭ» تاپ ٶزٸ بولادى. سول سەبەپتٸ وسى رەفورماعا جۇمسالاتىن قىرۋار قاراجاتتى جەلگە شاشپاۋ ٷشٸن جاڭا ەلٸپبيدٸ اسىقپاي, اق-قاراسىن ەبدەن اجىراتىپ الىپ قابىلداعانىمىز دۇرىس بولادى.

الداعى مىڭ جىلدان كەيٸن جەر بەتٸندە ۇلىبريتانييا (انگلييا) دەگەن ازۋلى ەل بولماۋى دا مٷمكٸن, بٸراق اعىلشىن تٸلٸ مىڭداعان جىلدار بويىنا ەلەمدٸك قاتىناس تٸلٸ قىزمەتٸن اتقارا بەرەتٸن بولادى. سەبەبٸ, بٷكٸل IT-تەحنولوگييا وسى 26 لاتىن ەرپٸنە نەگٸزدەلگەن. ەجەلگٸ شۋمەر-بابىل, گرەك, يسلامدىق اراب تٸلدەرٸنٸڭ (2-6 گلوسساريي ارالىعى ارالىعى) تاريحىندا وسىنداي ٷردٸستەر بولعانى بەلگٸلٸ. ەندٸگٸ جەردە باسقا ەرٸپتەرمەن الماستىرۋ ٶتە قىمباتقا تٷسەتٸن ٸت-تەحنولوگييا سالاسىنداعى لاتىن ەرٸپتەرٸ, ەلەمدٸك تۇرعىدا «مەڭگٸلٸك» عىلىم تٸلٸ بولىپ قالۋى مٷمكٸن ەكەنٸن الىستى بولجاي بٸلەتٸن بٸزدٸڭ ەلباسىمىز سيياقتى ساياساتكەرلەر ٶتە جاقسى تٷسٸنٸپ وتىر. بٸراق ەلباسى الدىندا «ۇپاي» جيناعىسى كەلگەندەر بۇل ماڭىزدى ٸستٸ ٶزارا تايتالاسقان كٶكپار جارىسقا اينالدىرىپ جٸبەرگەندەي سەزٸلەدٸ.

1 سۋرەت. استى-ٷستٸنە ٷتٸر-نٷكتەلەر قويۋ ارقىلى جاسالعان جارامسىز ەلٸپبي

2017 جىلعى 29 مامىردا اۆستريياداعى قازاقستان ەلشٸسٸ قايرات سارىباي مىرزا بولاشاق قازاق ەلٸپبيٸ 35 ەرٸپتەن تۇراتىن بولادى دەپ, 1 سۋرەتتەگٸ ەرٸپتەردٸ كٶرسەتكەندە, [9] «مەسساعان, مىنا ەرٸپتەردٸ ٸت-تەحنولوگييا دا, عالامتور (Internet – 6 گلوسساريي)دا قابىلدامايدى عوي» دەپ شوشىپ كەتكەن ەدٸك. سٶيتسەك, بۇل «ەزٸل-قالجىڭى تاۋسىلمايتىن» ٷكٸمەتٸمٸزدٸڭ لاتىن ەرٸپتەرٸن قولداناتىن ەۋروپاداعى شەت مەملەكەتتەردٸڭ جەنە باۋىرلاس تٷركييانىڭ «تامىرىن باسىپ كٶرگەن» ەرەكەتٸ ەكەن. ارادا بەس اي ۋاقىت ٶتكەندە جاڭا ەلٸپبيدٸڭ «جىرى» باستالدى...

2 سۋرەت. ٸ ٷلگٸ: تازا لاتىن ەرٸپتەرٸ نەگٸزٸندە جاسالعان قازاق ەلٸپبيٸنٸڭ جوباسى*

* جاڭا ەلٸپبيدٸڭ بٸرٸنشٸ ٷلگٸسٸندە سىرت كٶزگە كٶرٸنبەيتٸن دۇرىس جٷيەلٸلٸك بايقالادى.

3 سۋرەت. ٸ ٷلگٸ: ديگرافتاردىڭ كٶمەگٸمەن وقىلاتىن – «ع, چ, ش, ج» ەرٸپ تاڭبالارى:

4 سۋرەت. ٸ ٷلگٸ: ديگرافتاردىڭ كٶمەگٸمەن وقىلاتىن – «ە, ٶ, ٷ» ەرٸپ تاڭبالارى:

5 سۋرەت. ٸ ٷلگٸ: ديگرافتىڭ كٶمەگٸمەن وقىلاتىن – «ڭ» ەرٸپ تاڭباسى:

ەلباسىمىزدىڭ ماقالاسى شىققاننان كەيٸن ارادا تۋرا بەس اي ٶتكەندە (11.09.2017 جىل) ش.شاياحمەتوۆ اتىنداعى تٸلدەردٸ دامىتۋدىڭ رەسپۋبليكالىق ٷيلەستٸرۋ-ەدٸستەمەلٸك ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ف.ع.د. ەربول تٸلەشوۆ لاتىن ەرٸپتەرٸ نەگٸزٸندەگٸ قازاق ەلٸپبيٸنٸڭ جاڭا ٷلگٸ جوباسىن مەجٸلٸس دەپۋتاتتارىنا تانىستىردى. جوعارىداعى جايدان كەيٸن, ەشبٸر ٷتٸر-نٷكتەسٸز بەرٸلگەن لاتىن ەرٸپتەرٸنٸڭ قازاقشا جاڭا ەلٸپبي ٷلگٸسٸن كٶرگەن سوڭ عانا كٶڭٸلٸمٸز ورنىنا تٷستٸ(2 سۋرەت).

6 سۋرەت. ٸٸ ٷلگٸ: اپوستروفتارنەگٸزٸندە جاسالعان قازاق ەلٸپبيٸنٸڭ جوباسى 

قازاق تٸلٸنە تەن «ڭ» ەرپٸ – ديگراف (7 گلوسساريي), ال «ە, ٶ, ٷ, ع, چ, ش, ج» ەرٸپتەرٸ ديگرافتار جٷيەسٸن قولدانۋ ارقىلى وقىلاتىن بولادى. جاڭا لاتىن ەلٸپبيٸن ەزٸرلەۋشٸلەر ەزٸرگە بۇل جوبا ەكەنٸن ەسكەرتٸپ, سوڭعى نۇسقا عۇلامالاردىڭ پٸكٸرٸن ەسكەرۋ ارقىلى جاسالاتىنىن مەلٸمدەدٸ. [10] بٸراق, نەگە ەكەنٸ بەلگٸسٸز, كٶپ ۇزاماي بۇل جوبادان ٷكٸمەتٸمٸز باس تارتتى. بٸر جاعىنان ول دا دۇرىس شەشٸم بولدى. سەبەبٸن تٶمەندە ايتامىز...

قازاق تٸلٸ ەلٸپبيٸن كيريلليتسادان لاتىن گرافيكاسىنا كٶشٸرۋ تۋرالى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتٸنٸڭ 2017 جىلعى 26 قازانداعى № 569 جارلىعىمەن ەنگٸزٸلگەن ەسكٸ ەلٸپبي ەرٸپ جانىنا قويىلاتىن اپوستروفتارمەن (8 گلوسساريي)بەلگٸلەندٸ.

7 سۋرەت. ٸٸٸ ٷلگٸ: دياكريتيكالىق بەلگٸلەرنەگٸزٸندەگٸ قازاق ەلٸپبيٸنٸڭ جوباسى

«قازاق تٸلٸ ەلٸپبيٸن كيريلليتسادان لاتىن گرافيكاسىنا كٶشٸرۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتٸنٸڭ 2017 جىلعى 26 قازانداعى № 569 جارلىعىنا ٶزگەرٸس ەنگٸزۋ تۋرالى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتٸنٸڭ 2018 جىلعى 19 اقپانداعى № 637 جارلىعىندا جارييالانعان جاڭا ەلٸپبيدە دياكريتيكالىق بەلگٸلەر (9 گلوسساريي)قولدانىلاتىن بولدى.بٸراق, عالامتوردى پايدالانۋشىلار «شىعىس قازاقستان» سٶزٸ قۇلاققا تٷرپٸدەي, كٶزگە وعاشتاۋ كٶرٸنەتٸن بولعاندىقتان, بۇل جوبا دەرەۋ توقتاتىلدى.

جاڭا ەلٸپبي ٶزگەرتۋگە بولمايتىن «قۇران» ەمەس دەپ ونى 1 جىلعا جەتپەيتٸن ۋاقىتتا ەكٸ رەت ٶزگەرتۋدٸڭ كەرٸ ەسەرٸدە بولدى. جوعارعى باسشىلار الدىندا «ۇپاي» جيناعىسى كەلگەن كٸشٸ باسشىلار 26.10.2017 جىلعى ەلٸپبي ٷلگٸسٸ بويىنشا قىپ-قىزىل اقشاعا مەملەكەتتٸك مەكەمەلەردٸڭ, كابينەتتەردٸڭ اتاۋلارىن جازىپ قويدى. جاڭا ەلٸپبي بويىنشا (19.02.2018 جىل) اتاۋلاردى تاعى دا ٶزگەرتۋ ٷشٸن قوماقتى قاراجات جۇمساۋ قاجەت. ەڭ جامانى, جاڭا ەلٸپبيگە ەلدٸڭ سەنٸمٸن جوعالتىپ الۋىمىز مٷمكٸن. وسى جوبامەن اينالىسىپ جاتقان مەملەكەتتٸك مەكەمەلەر جاڭا ەلٸپبي «ۇپاي» جينايتىن سپورت جارىسى ەمەس, «مەڭگٸلٸك ەل» بولعىسى كەلەتٸن قازاق ۇلتىنىڭ مىڭداعان جىلدارعا ەسەپتەلگەن بولاشاعى ەكەنٸن جاقسىلاپ تٷسٸنٸپ الۋى تيٸس, سوندا عانا ٸس العا باسادى...

ەلدەبٸر جاڭا ٸستٸ قولعا العاندا, ٶتكەن تاريحىمىزدى ەلەپ-ەكشەي وتىرىپ جٷزەگە اسىرۋدى ٷيرەنەتٸن ۋاقىت جەتكەن سيياقتى. وسى ماقالانى جازۋ بارىسىندا IT-تەحنولوگييانىڭ جەتٸستٸكتەرٸ مەن نەگٸزٸنەن اعىلشىن تٸلٸندەگٸ ەدەبيەتتەردٸ مولىنان پايدالاندىق. ەگەر بٸز سيياقتى پاقىردىڭ پٸكٸرٸمەن ساناساتىن كٶز بەن قۇلاق بولسا, بٸزگە سەل عانا ٶزگەرتۋلەر ەنگٸزۋ ارقىلى قايتا جاسالعان ٸ ٷلگٸنٸڭ ۇنايتىنىن ايتقان بولار ەدٸك. تەك ديگرافتار (قوساقتالعان ەكٸ ەرٸپ) ەمەس, قاجەت بولسا تريگرافتاردى (قوساقتالعان ٷش ەرٸپ) ورىندى قولدانۋ ارقىلى IT-تەحنولوگييا مەن اعىلشىن تٸلدٸ ەلەمنٸڭ «ەسٸگٸ مەن تەسٸگٸنە» ەركٸن كٸرٸپ شىعۋعا بولادى. بۇل جاعدايدا جوعارىدا ايتقان «Unicode/ISO/IEC 8859-1» قاتاڭ دا قاتال ەرەجەلەرٸ [7] [8] لاتىن ەرٸپتەرٸ نەگٸزٸندەگٸ قازاقتىڭ جاڭا ەلٸپبيٸنە ەشبٸر كەدەرگٸ جاساي المايدى.

1. جالپى لاتىن ەرٸپتەرٸ نەگٸزٸندەگٸ قازاق ەلٸپبيٸنٸڭ ٷش ٷلگٸسٸنە ورتاق بٸر كەمشٸلٸك بار. جاڭا لاتىن ەلٸپبيٸنٸڭ جوبالارى بەرٸن تازا اق پاراقتان باستاۋعا ارنالعانداي ەسەر قالدىرادى. ٶتكەن تاريحىمىزداعى كيريلليتسامەن جازىلعان جازبالاردى جاڭا لاتىن ەلٸپبيٸمەن جازۋعا ەرەكەت جاسار بولساق, كەيبٸر ەسكٸ كيريلل ەرٸپتەرٸنٸڭ جاڭا ەرٸپتٸك بالاماسى قازاقى لاتىن ەلٸپبي قورىندا جوق ەكەنٸن كٶرەمٸز. سوندا ۇرپاقتارىمىز ٶتكەن تاريحىمىز دۇرىس جازىلماسا, ونى قالاي تانيدى?

2. بۇل جوبانى جٷزەگە اسىرۋعا ەڭ باستان قازاق تٸلٸن جاقسى مەڭگەرگەن ٸت-تەحنولوگييا سالاسىنىڭ ماماندارىن دا تٸل ماماندارىمەن بٸرگە قاتىستىرۋ قاجەت ەدٸ. ولار جوعارىدا بٸز ايتقان قيىندىقتارمەن سوناۋ 1990 جىلداردان بەرٸ الىسىپ كەلە جاتقانى بەلگٸلٸ. [11] لاتىن ەرٸپتەرٸ نەگٸزٸندەگٸ قازاقتىڭ جاڭا ەلٸپبيٸندە 26 ەرٸپ بولا ما, ەلدە ەسكٸشە 42 ەرٸپ بولا ما, ماڭىزدى نەرسە ول ەمەس. ماڭىزدى نەرسە, قازاقتىڭ جاڭا ەلٸپبي ەرٸپتەرٸ كەشەندٸ تٷردە كومپيۋتەردٸڭ پەرنەتاقتاسىنان (كلاۆياتۋرا) وڭاي تابىلىپ, جادىمىزعا وڭاي ساقتالۋى كەرەك. سوندا لاتىن ەرپٸ نەگٸزٸندەگٸ جاڭا پەرنەتاقتالاردى شىعارۋدىڭ قاجەتٸ بولمايدى (ياعني قىرۋار مەملەكەت قاراجاتى ٷنەمدەلەدٸ) جەنە جاڭا ەلٸپبيدٸ مەڭگەرۋ ەلگە قيىن بولمايدى. ەرٸ قاراي اعىلشىن تٸلٸندەگٸ ماتەريالداردىڭ 70-80 پايىزىن تٷسٸنەتٸندەي ەتٸپ اۆتوماتتى ونلاين اۋدارعىشتار بٸر سەكۋند ٸشٸندە قالاساڭ قازاقشا, قالاماساڭ ورىسشالاپ اۋدارىپ بەرەدٸ.

3. جاڭا ەلٸپبي جوباسىندا تٶتەنشە جاڭاشىلدىق ەنگٸزۋدٸ كٶزدەگەن «پوپۋليزم» ەمەس, بٸر ماقساتتى كٶزدەگەن سالقىن (حولودنىي) امال-ەسەپ (راسچەت) قاجەت. ەڭ بٸرٸنشٸ كەزەكتە ەلدٸ كٶپ ەۋرەگە تٷسٸرمەۋدٸ بٸرٸنشٸ كەزەككە قويعانىمىز دۇرىس. قازاق ەلٸنٸڭ جاستارى, قازٸرگٸ ۋاقىتتا ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە اقپارات الماسقاندا, كٶبٸنەسە عالامتوردا ەلەمنٸڭ بارلىق تٸلدەرٸنە اۋداراتىن «Google» اۋدارما براۋزەرٸن [12]پايدالانادى. بۇل براۋزەردە قازاقتىڭ سٶزدەرٸن استى-ٷستٸندە ارنايى بەلگٸلەرٸ بار ەرٸپتەرٸمەن ترانسكريپتسييالايدى. مىسالى, «قازاقتىڭ ۇلتتىق كٷنتٸزبەسٸ» سٶزٸن «Qazaqtıñ ulttıq küntizbesi» دەپ جازادى. ياعني, كٷللٸ ەلەم قولداناتىن بۇل ەيگٸلٸ سٶزدٸككە, جاڭا ٷلگٸدەگٸ ەلٸپبي ەرٸپتەرٸن ەندٸرۋدٸ ۇمىتپاۋ قاجەت ت.ت.

ٶزٸمٸز تٷزگەن الگوريتم نەگٸزٸندە جاسالعان جاڭا ەلٸپبي جٷيەسٸندە 26 لاتىن ەرپٸنٸڭ بەرٸن پايدالانىپ وتىرمىز. سەبەبٸ, IT-تەحنولوگييا مەن باسقا «ساندىق [Digital]» سالالاردا ەربٸر لاتىن ەرپٸنٸڭ ٶز ورنى بار. كٷندەلٸكتٸ تۇرمىستا 1-دەن 26-عا دەيٸنگٸ – جەكە ەرٸپ تٷرٸندەگٸ («ا» مەن «ز» ەرٸپتەرٸنٸڭ ارالىعى) جەنە 27-دەن 33-كە دەيٸنگٸ قوس ەرٸپتٸ ديگراف ەرٸپتەر تٷرٸندەگٸ («ە» مەن «ج» ەرٸپتەرٸنٸڭ ارالىعى) لاتىن ەرٸپتەرٸ قولدانىلادى. كيريلليتسامەن جازىلعان تاريحىمىز بەن جەنە ت.ب. جازبالاردى جاڭا ەلٸپبيگە كٶشٸرۋ اياقتالىپ بٸتكەنشە جەنە «ٶتپەلٸ كەزەڭدە» جاڭا ەلٸپبيگە ەلدٸڭ كٶزٸن ٷيرەتۋ ٷشٸن 34-تەن 42-گە دەيٸنگٸ («چ» مەن «يا» ەرٸپتەرٸنٸڭ ارالىعى) قوس ەرٸپتٸ ديگراف جەنە ٷش ەرٸپتٸ جالعىز تريگراف (37-شٸSسٸ sسٸ – شششش) تٷرٸندەگٸ لاتىن ەرٸپتەرٸ ۋاقىتشا قولدانىلىپ, بٸرتە-بٸرتە قولدانىستان شىعارىلادى.

مۇندا ديگرافتاردىڭ سوڭعى ەرپٸنە جۋىق تٷردە – داۋىستى دىبىسقا سەيكەس كەلەتٸن تەك قانا «ٸ» جەنە جۋىق تٷردە – داۋىسسىز [قاتاڭ, تۇيىق] دىبىسقا سەيكەس كەلەتٸن تەك قانا «ھ» ەرٸپتەرٸ الگوريتم بويىنشا كەزەكتەسٸپ قويىلىپ وتىرادى. بۇل جاڭا ەلٸپبيدٸ جادىمىزعا ساقتاۋدى ەلدەقايدا وڭايلاتادى. بۇعان دەيٸنگٸ 1-جوباداعى ديگرافتار سوڭىنا دىبىستالۋى ۇقساس دەپ بۇدان باسقا ەرٸپتەردٸ جٷيەسٸز تٸركەستٸرە بەرۋ جاڭا ەلٸپبيدٸ ٷيرەنۋدٸ قيىنداتاتىنى سٶزسٸز ەدٸ. بٸز تٷزگەن الگوريتم نەگٸزٸندە تٷزٸلگەن لاتىن ەرٸپتەرٸ نەگٸزٸندەگٸ قازاقتىڭ جاڭا ەلٸپبيٸن قوعامىمىز كٶپ قيىندىقسىز مەڭگەرٸپ كەتەدٸ دەپ ويلايمىز.

1 كەستە. IV ٷلگٸ: جوعارىداعى ٷش ەسكەرتپەنٸڭ نەگٸزٸندە ٶزٸمٸز تٷزگەن ەلٸپبي جٷيەسٸ

  1. لاتىن ەرٸپتەرٸ نەگٸزٸندەگٸ جاڭا قازاق ەلٸپبيٸ (ق.ە.قامبار جاساعان ٷلگٸ)

اا

بب

سس

دد

ەە

فف

گگ

1

Aa 

2

Bb 

3

Cc 

4

Dd 

5

Ee 

6

Ff 

7

Gg 

ھھ

ٸٸ

ٷٷ

كك

لل

مم

نن

8

Hh 

9

Ii 

10

Jj 

11

Kk 

12

Ll 

13

Mm 

14

Nn 

وو

پپ

قق

رر

تستس

تت

ۋۋ

15

Oo 

16

Pp 

17

Qq 

18

Rr 

19

Ss 

20

Tt 

21

Uu 

ۆۆ

ۇۇ

حح

ىى

زز

ەە

عع

22

Vv 

23

Ww 

24

Xx 

25

Yy 

26

Zz 

27

Ai ai

28

Ghgh

يي

ڭڭ

ٶٶ

شش

جج

چچ

يويو

29

Jiji

30

Nhnh

31

Oioi

32

Shsh

33

Zizi

34

Chch

35

Eiei 

ەە 

شششش

يۋيۋ

يي

يايا

36

Eh eh 

37

Sسٸ sسٸ

38

Jhjh

39

Xi xi 

40

Xhxh 

41

Yi yi

42

Yhyh 

2. قازٸرگٸ كەزدە قولدانىلاتىن 42 كيريلل ەرٸپتەرٸنٸڭ ورنالاسۋ رەتٸ

1

اا 

2

ەە 

3

بب 

4

ۆۆ 

5

گگ 

6

عع 

7

دد 

8

ەە 

9

يويو 

10

جج 

11

زز 

12

يي 

13

يي 

14

كك 

15

قق 

16

لل 

17

مم 

18

نن 

19

ڭڭ 

20

وو 

21

ٶٶ 

22

پپ 

23

رر 

24

سس 

25

تت 

26

ۋۋ 

27

ۇۇ 

28

ٷٷ 

29

فف 

30

حح 

31

ھھ 

32

تستس 

33

چچ 

34

شش 

35

شششش 

36

 

37

ىى 

38

ٸٸ 

39

 

40

ەە 

41

يۋيۋ 

42

يايا 

3. قازٸرگٸ كەزدە قولدانىلاتىن 26 لاتىن ەرٸپتەرٸنٸڭ ورنالاسۋ رەتٸ

1

Aa 

2

Bb 

3

Cc 

4

Dd 

5

Ee 

6

Ff 

7

Gg 

8

Hh 

9

Ii 

10

Jj 

11

Kk 

12

Ll 

13

Mm 

14

Nn 

15

Oo 

16

Pp 

17

Qq 

18

Rr 

19

Ss 

20

Tt 

21

Uu 

22

Vv 

23

Ww 

24

Xx 

25

Yy 

26

Zz 

 

 

لاتىن ەرٸپتەرٸ نەگٸزٸندەگٸ قازاقتىڭ جاڭا ەلٸپبي جوباسىمەن تانىسىپ بولدىق. بٸراق جاڭا ەلٸپبيدٸڭ لينگۆيستٸك زاڭدىلىققا سەيكەس تٷزٸلگەن فونەتيكالىق ترانسكريپتسيياسىن ەلٸ كٶرگەنٸمٸز جوق. ول دەل قازٸرگٸ كەزدە قاجەت ەمەس سيياقتى بولىپ كٶرٸنگەنٸمەن, ۋاقىت ٶتە كەلە ٶمٸردٸڭ ٶزٸ بۇل مەسەلەنٸ الدىمىزعا كٶلدەنەڭ تارتاتىنىن بولجاپ بٸلۋ ٷشٸن اسا عۇلاما بولۋدىڭ قاجەتٸ جوق. ەگەر جوعارىداعى لاتىن ەرٸپتەرٸ نەگٸزٸندەگٸ جاڭا ەلٸپبيدٸڭ جوباسىن جاساۋشىلار قازاقتىڭ جاڭا ەلٸپبيٸنە مٸندەتتٸ تٷردە قاجەتفونەتيكالىق ترانسكريپتسييانى جاسايتىن بولسا, تٶمەندەگٸ 8 سۋرەتتە كٶرسەتٸلگەن اعىلشىن تٸلٸ ٷلگٸسٸندەگٸ فونەتيكالىق ترانسكريپتسييانى كٶشٸرٸپ الماۋىن ٶتٸنەمٸز. نەگە?

8 سۋرەت. اعىلشىن تٸلٸندەگٸ فونەتيكالىق ترانسكريپتسييانىڭ 45 تاڭباسى

ەلەمدەگٸ ەڭ كەمەل دەگەن اعىلشىن تٸلٸنٸڭ ٶزٸ بەرٸمٸز بٸلەتٸندەي – فونەتيكالىق ترانسكريپتسييانى پايدالانادى. فرانتسۋز لينگۆيستٸ پاۋل ەدۋارد پاسسي (فر. Paul Édouard Passy, 1859-1940) – 1886 جىلعى حالىقارالىق فونەتيكالىق ەلٸپبي ٷلگٸسٸن ەزٸرلەۋشٸلەردٸڭ بٸرەۋٸ. وسى عۇلاما عىلىمي اينالىسقا تٸك بۇرىشتى جاقشاعا الىنىپ جازىلاتىن فونەتيكالىق ترانسكريپتسييانىڭ سيمۆولدارىن ەندٸرگەن. ەڭ دامىعان دەپ ەسەپتەلەتٸن اعىلشىن تٸلٸندە 26 ەرٸپ جەنە 44 دىبىس بار (ولاردىڭ 20-سى داۋىستى, 24 داۋىسسىز دىبىس). ياعني, 6 داۋىستى ەرٸپكە – 20 داۋىستى دىبىس سەيكەس كەلەدٸ. [13] ەر تٷرلٸ ورىندا تۇرعان ەرٸپ ەر تٷرلٸ وقىلادى. بۇل جاعداي ەلەمنٸڭ بارلىق تٸلدەرٸنە ورتاق مەسەلە دەپ ايتۋعا بولادى.

كٶرٸپ وتىرعانىمىزداي, اعىلشىن تٸلٸندەگٸ فونەتيكالىق ترانسكريپتسييا تاڭبالارىنىڭ بەرٸ دە لاتىن ەرٸپتەرٸنەن قۇرالماعان. بۇلاردىڭ ٸشٸندە اعىلشىندار لاتىن ەرپٸمەن جازعانعا دەيٸن قولدانىلعان ەجەلگٸ اتا-بابالارىنىڭ كەيبٸر ەرٸپتەرٸ بار. لاتىن ەرٸپتەرٸ نەگٸزٸندەگٸ قازاقتىڭ جاڭا ەلٸپبيٸنە دە مٸندەتتٸ تٷردە «فونەتيكالىق ترانسكريپتسييا تاڭبالارى» قاجەت. جاڭا ەلٸپبيدٸ قالىپتاستىرا الماي جاتقاندا, قوسىمشا تاڭبالاردى قايدان تابامىز دەپ باس قاتىرۋدىڭ قاجەتٸ جوق. بۇل سالادا بٸزدەرگە ەلدەقاشان «ٶلٸ تٸل» جەنە «ٶلٸ ەرٸپتەر» ساناتىنا ەنگەن كٶك تٷرٸك بابالارىمىزدىڭ كٶنە تٷركٸ رۋنيكا جازۋلارى كٶمەككە كەلەدٸ. ياعني, قازاق تٸلٸنٸڭ 42-دەن كەم بولمايتىن فونەتيكالىق ترانسكريپتسيياسىنىڭ تاڭبالارىنا كٶنە تٷركٸ جازۋى (كٷلتەگٸن, 684-731 جج., بٸلگە قاعان, 681-734 جج., تونىكٶك, 646-731 جج.) نەمەسە ورحون-ەنەسەي جازۋىنىڭ (ب.ز.د. V ع. – ب.ز. X ع.) تاڭبالارىن (2 كەستە) الۋعا بولادى.

ازييالىق تٷركٸ رۋنالارى سوعدى جازۋىنىڭ نەگٸزٸندە ب.ز. VIII ع. بۇرىن جاسالعان دەپ ەسەپتەلەدٸ. ونىڭ ەلٸپبيٸندە 40-قا جۋىق گرافەما قولدانىلعان. كٶنە تٷركٸ رۋنيكا جازۋىنىڭ ەرەكشەلٸگٸ – وندا نەگٸزگٸ ۆەليارلىق جەنە پالاتالدىق داۋىسسىزدارعا ارنالعان بٸرنەشە جۇپ دەربەس ەرٸپتەر بار. كٶنە تٷركٸ رۋنيكا جازۋىنىڭ جۇمباعىن 1893 جىلى دانييا عالىمى ۆ.ل.پ.تومسەن (1842-1927) شەشكەن. ورحون ەسكەرتكٸشتەرٸنٸڭ تۇڭعىش تەرجٸمالارىن 1894 جىلى ۆ.ۆ.رادلوۆ (1837-1918) جاساعان.[14]قاراپ تۇرساڭىز, 2 كەستەدەگٸ قازاقتىڭ فونەتيكالىق ترانسكريپتسيياسىنا پايدالانۋعا ۇسىنىس جاسالىپ وتىرعان كٶنە تٷركٸ رۋنيكالىق ەرٸپتەردٸڭ, 8 سۋرەتتەگٸ اعىلشىن تٸلٸندەگٸ فونەتيكالىق ترانسكريپتسييا تاڭبالارىنان ەشبٸر كەم تٷسٸپ تۇرعان جەرٸ جوق.

2 كەستە. كٶنە تٷركٸ ەرٸپتەرٸن – فونەتيكالىق ترانسكريپتسيياعا پايدالانۋ

1

2

3

4

5

6

7

8

9

  

  

  

  

  

  

  

  

  

10

11

12

13

14

15

16

17

18

  

  

  

  

  

  

  

  

  

19

20

21

22

23

24

25

26

27

  

  

  

  

  

  

  

  

  

28

29

30

31

32

33

34

35

36

  

  

  

  

  

  

  

  

  

37

38

39

40

41

42

43

44

45

   

   

   

   

   

   

   

   

   

كٶنە تٷركٸ رۋنيكا تاڭبالارىن لاتىن ەرٸپتەرٸ نەگٸزٸندەگٸ قازاقتىڭ جاڭا ەلٸپبيٸنٸڭ – داۋىستى جەنە داۋىسسىز دىبىستارىنا ىڭعايلاپ, جٷيەلەسەك جەتٸپ جاتىر. تٸلدٸك گرامماتيكانى جٸلٸكتٸڭ مايىنداي شاعاتىن لينگۆيست ماماندارىمىز ٷشٸن بۇل اسا قيىن شارۋا ەمەس. ەگەر قازاقتىڭ جاڭا ەلٸپبيٸنە قوسىمشا جٷرگٸزٸلەتٸن فونەتيكالىق ترانسكريپتسييا تاڭبالارى تولىق قامتىلماي جاتسا, جاڭا تاڭبالاردى كٷلتەگٸن, بٸلگە قاعان, تونىكٶك بالبالتاس جازۋلارىنان الۋعا بولادى. «بابالارىمىزدىڭ ارۋاعى ريزا بولسىن» دەپ جاساعان بۇل ەرەكەتٸمٸز ٶز كەزەگٸندە قازاقتىڭ بٷگٸنگٸ تاريحىن كەشەگٸ ٶتكەن داڭقتى كٶك تٷرٸكتەر دەۋٸرٸمەن جالعاستىرادى جەنە ۇلتىمىزدىڭ بويىندا پاتريوتتىق سەزٸمدٸ وياتۋعا سەبەپشٸ بولادى دەپ ويلايمىز. وسىنداي يگٸ ٸستەرٸمٸزبەن كٷللٸ يٸسٸ تٷركٸ ەلەمنٸڭ ەلدەرٸنە ٷلگٸ بولارىمىز انىق!

قالدارحان ەلٸسەيٸتۇلى قامبار

جۇما, 20 سەۋٸر 2018 جىل

الماتى قالاسى

 پايدالانعان ەدەبيەتتەر

1

شامين س. رۋسسكويازىچنىە زاپيسي لاتينيتسەي نا كنيگاح, يكوناح ي درۋگيح پرەدمەتاح (XVII – ناچالو XVIII ۆ.) // درەۆنيايا رۋس. ۆوپروسى مەديەۆيستيكي : جۋرنال. – 2007. – № 3. – س. 122 – 123.

2

«داەش لاتينيتسۋ, job tvoju maman!»., الەكساندر تريفونوۆ, 16.01.2008 گ., ەلەكتروندى رەسۋرس: http://www.kasparov.ru/material.php?id=478E0C2F48B7D.

3

ەلەكتروندى رەسۋرس: https://kk.wikipedia.org/wiki/قازاق_ەلٸپبيٸ

ەلەكتروندى رەسۋرس:https://ru.wikipedia.org/wiki/كازاحسكايا_پيسمەننوست

4

ەلەكتروندى رەسۋرس:http://www.freeadvice.ru/browsers.php

5

قر پرەزيدەنتٸ ن.ە.نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسى., «ەگەمەن قازاقستان» گازەتٸ, 12.04.2017 جىل, ەلەكتروندى رەسۋرس: https://egemen.kz/article/nursultan-nazarbaev-bolashaqqa-baghdar-rukhani-zhanhghyru, http://www.inform.kz/kz/elbasy-makalasy-bolashakka-bagdar-ruhani-zhangyru_a3016293

6

ەلەكتروندى رەسۋرس: https://en.wikipedia.org/wiki/Latin_alphabet

ەلەكتروندى رەسۋرس: https://ru.wikipedia.org/wiki/لاتينسكيي_الفاۆيت

ەلەكترون. رەسۋرس: https://ru.wikipedia.org/wiki/الفاۆيتى_نا_وسنوۆە_لاتينسكوگو

7

ەلەكتروندى رەسۋرس: https://en.wikipedia.org/wiki/Latin_script_in_Unicode

8

ەلەكتروندى رەسۋرس: https://en.wikipedia.org/wiki/ISO_basic_Latin_alphabet

ەلەكتروندى رەسۋرس: https://en.wikipedia.org/wiki/ISO/IEC_8859-1 جەنە ت.ب.

9

29.V.2017 جىل, كاك, ۆوزموجنو, بۋدەت ۆىگليادەت نوۆىي كازاحسكيي الفاۆيت., https://www.nur.kz/1506309-kak-budet-vyglyadet-novyy-kazakhskiy.html

10

11.ٸح.2017 جىل, كاك ۆىگلياديت پروەكت نوۆوگو كازاحسكوگو الفاۆيتا., https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/kak-vyiglyadit-proekt-novogo-kazahskogo-alfavita-326238/

11

س.م.كيككارين, ف-م.ع.ك, اقپاراتتىق تەحنولوگييالار زەرتحاناسىنىڭ مەڭگەرۋشٸسٸ, 2002, 2003, 2006 جج., قازاق تٸلٸنٸڭ كودتامالارمەن كٶرگەن بەينەتٸمٸز, سەبەبٸ – ستاندارتتى بۇزعان وڭبايدى: http://www.sci.kz/~sairan/kazcode/kazcode_kk.html

12

ەلەكتروندى رەسۋرس: https://translate.google.com جەنە ت.ب.

13

فونەتيكالىق ترانسكريپتسييا تۋرالى دەرەكتەر: ەلەكتروندى رەسۋرس: http://my-en.ru/phrase_book/proiznosheniye_angliyskikh_zvukov.php جەنە http://my-talk-hamster.ru/transkripciya/

14

ورىسشا-قازاقشا تٷسٸندٸرمە سٶزدٸك: لينگۆيستيكا / جالپى رەداكتسيياسىن باسقارعان ە.ع.د., پروفەسسور ە. ارىن – پاۆلودار: «ەكو» عٶف. 2007.

ماقالاعا گلوسساريي

1

عالامتور – دەپ بٸر-اق اتپەن اتاپ جٷرگەن قازاقى تٷسٸنٸگٸمٸز اعىلشىن تٸلدٸ اقپاراتتاردا «دٷنيەجٷزٸلٸك شىرماۋىق» (اعىل. World Wide Web, WWW [1]) جەنە ينتەرنەت (Internet [2]) دەپ ەكٸ بٶلەك ايتىلادى جەنە بۇل ەكٸ ۇعىمدى بٸر-بٸرٸمەن شاتاستىرماۋدى ٶتٸنەدٸ.

1. World Wide Web (قىسقاشا WWW نەمەسە ۆەب-web) – قۇجاتتار مەن باسقا ۆەب-رەسۋرستار ٶزارا گيپەرمەتٸندٸك سٸلتەمەلەرمەن بايلانىسقان جەنە ينتەرنەت ارقىلى قول جەتكٸزۋ مٷمكٸن بولاتىن رەسۋرستاردىڭ بٸركەلكٸلەنگەن (سينونيم. بٸرىڭعايلانعان, جٷيەلەنگەن, سەيكەستەندٸرٸلگەن) كٶرسەتكٸشٸ (Uniform Resource Locator – URL) بويىنشا انىقتالاتىن اقپاراتتىق كەڭٸستٸك بولىپ تابىلادى. ەلەكتروندى رەسۋرس: https://en.wikipedia.org/wiki/World_Wide_Web

2. ەڭ جاڭا جەنە كٶپشٸلٸككە كەڭ تاراعان ينتەرنەت قىزمەتٸ WWW گيپەرمەتٸن قاعيداتىنا نەگٸزدەلەدٸ جەنە مۋلتيمەديا رەسۋرستارىن (بەينە, اۋديوگرافيكا ت.ب.) مٷمكٸندٸگٸنشە پايدالانا وتىرىپ, اقپارات بەرۋگە قابٸلەتتٸ. SLIP, ررر نەمەسە ينتەرنەتپەن تٸكەلەي قوسىلۋدى, سونداي-اق ارنايى باعدارلاما ينتەرنەت ناۆيگاتورلارىمەن (Mosaic نەمەسە Netsape تيپتٸ) قامتاماسىز ەتۋدٸ تالاپ ەتەدٸ. ەلەكتروندى رەسۋرس: https://en.wikipedia.org/wiki/Internet

2

مەسوپوتامييا (كٶنە گرەك. Μεσοποταμία, [μέσος «ورتا» + ποταμός «ٶزەن»], اراب. الرافدين بلاد بيلاد ەر-رافيداين [الجزيرة‎, ەل-جازيرا, النهرين‎ بين ما ما-باين-ەن-ناحراين], پارسى. مييان رۋدان, سيرييا. بەت نارەين, اعىل. Mesopotamia, تٷرٸك. Mezopotamya, كۋرد. Naçeman) – تيگر جەنە ەۆفرات ٶزەندەر جٷيەسٸنٸڭ شەگٸنە ورنالاسقان تاريحي-گەوگرافييالىق ايماق. ادامزات تاريحىنداعى ەڭ ەجەلگٸ ٶركەنيەتتەردٸڭ بٸرەۋٸ سانالىپ كەلگەن شۋمەر جەنە اككاد ەلدەرٸنٸڭ سيپپار, كيش, نيپپۋر, شۋرۋپپاك, ۋرۋك, لارسا جەنە ت.ب. قالا-مەملەكەتتەرٸ, قازٸرگٸ يراك پەن كۋۆەيت, سيرييا (شىعىسى), تٷركييا (وڭت.-شىع.), تٷرٸك-سيرييا, يران-يراك شەكارالارىنىڭ بويىنداعى ٶڭٸرلەرگە ورنالاسقان.

3

شۋمەر (شۋم. ki-en-ĝir [ٶركەنيەتتٸ پاتشالار ەلٸ], كەيٸنگٸ اتاۋى: ùĝ saĝ gíg-ga [قارا باس], اككاد. Šumeru, اعىل. Sumer) – ەجەلگٸ ەگيپەت (مىسىر) پەن يندا (ٷندٸ) القابىنداعى ٶركەنيەتتەرمەن بٸر كەزەڭدە (ەرتە قولا دەۋٸرٸ) پايدا بولعان تۇڭعىش قالا ٶركەنيەتٸ دەپ سانالادى. تيگر مەن ەۆفرات ٶزەندەرٸنٸڭ ارالىعىندا سالىنعان ەجەلگٸ ۋرۋك جەنە دجەمدەت-ناسر قالالارىنان تابىلعان ساز تاقتاداعى سىنالاپ جازىلعان كٶنە مەتٸندەردٸڭ (شۋمەرلەر ٶز انا تٸلٸن «eme-gir» دەپ اتاعان) جازىلعان ۋاقىتى ەۋەلدە ب.ز.د. 3300 جىلدار دەگەن بولاتىن. بٸراق, قازٸرگٸ تاريحشىلار (2003 جىل) شۋمەر تٸلٸندە سٶيلەگەن ۋبايد ٶركەنيەتٸ (عىلىم تٸلٸندە «پروتو-ەۆفراتتىقتار» نەمەسە «ۋبايدتار») ب.ز.د. 6200 جىلدارى (قالىپتاسۋى ب.ز.د. 5500-4000 جج. ارالىعى) پايدا بولعان دەپ وتىر.

4

گرەك تٸلٸ (قازٸرگٸ گرەك. ελληνικά [elinika], elliniká, ελληνική γλώσσα [elinici ɣlosa], ellinikí glóssa) – ەجەلگٸ زامانداردا شىعىس جەرورتا تەڭٸزٸنٸڭ بارلىق دەرلٸك ەلدەرٸنە تارالعان ٷندٸەۋروپالىق تٸلدەر ەۋلەتٸنٸڭ تەۋەلسٸز تارماعى بولىپ سانالادى. ونىڭ تاريحى جۋىق تٷردە ب.ز.د. جەنە ب.ز. 34 عاسىردى قامتيدى. فينيكييا قالىبىمەن پايدا بولعان گرەك ەلٸپبيٸ – لاتىن, كيريلليتسا, ارميان, كوپت, گوتيكا جەنە ت.ب. جازبا جٷيەلەرٸنٸڭ نەگٸزٸنە الىندى. گرەك جەنە لاتىن ەلٸپبيلەرٸ استرونومييادا جەنە حالىقارالىق عىلىمي سٶزدٸكتە جاڭا سٶزدەردٸ جاساۋدا كەڭ قولدانىلاتىندىقتان, تٶمەندە گرەك ەلٸپبيٸنٸڭ 24 ەرپٸن بەرٸپ وتىرمىز: 1. Α α (άλφα الفا); 2. Β β (βήτα ۆيتا بەتا); 3. Γ γ (γάμμα گامما); 4. Δ δ (δέλτα دەلتا); 5. Ε ε (έψιλον ەپسيلون); 6. Ζ ζ (ζήτα زيتا دزەتا); 7. Η η (ήτα يتا ەتا); 8. Θ θ (θήτα فيتا تەتا); 9. Ι ι (γιώτα يوتا); 10. Κ κ (κάππα كاپپا); 11. Λ λ (λάμ(β)δα لامدا ليامبدا); 12. Μ μ (μι مي ميۋ); 13. Ν ν (νι ني نيۋ); 14. Ξ ξ (ξι كسي); 15. Ο ο (όμικρον وميكرون); 16. Π π    (πι پي); 17. Ρ ρ (ρο, ρω رو); 18. Σ σ2 ς3 (σίγμα سيگما); 19. Τ τ (ταυ تاف تاۋ); 20. Υ υ (ύψιλον يپسيلون); 21. Φ φ (φι في); 22. Χ χ  (χι حي); 23. Ψ ψ (ψι پسي); 24. Ω ω (ωμέγα ومەگا).

5

اراب تٸلٸ (اراب. العربية, al-'arabiyyah نەمەسە عربي' arabī) – اراب جارتى ارالىنىڭ سولت.-بات. بٶلٸگٸندە پايدا بولعان نەگٸزگٸ سەميتتٸك تٸلدەر كەشەنٸنە جاتادى. بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمىنداعى 6 رەسمي تٸلدٸڭ بٸرەۋٸ, 26 مەملەكەتتٸڭ رەسمي تٸلٸ, شامامەن 422 ملن. ادام اراب تٸلٸندە سٶيلەيدٸ, ەلەمدٸك دەڭگەيدە كەڭ تارالعان 5 تٸلدٸڭ بٸرەۋٸ. يسلام ٶركەنيەتٸنٸڭ «التىن دەۋٸرٸندە» (VII-XIV عع.)  ورتاق عىلىم تٸلٸ – اراب تٸلٸ بولعان. قازٸرگٸ استرونومييادا كٶپ جۇلدىزدار اراب تٸلٸندە اتالادى. تٶمەندە اراب ەلٸپبيٸنٸڭ 28 ەرپٸن بەرٸپ وتىرمىز: 1. ﺎ أَلِف‎ ’اليف ا ا; 2. ﺐ بَاء‎ با̄’ ب b; 3. ﺖ تَاء‎ تا̄’ ت t; 4. ﺚ ثَاء‎ س̱ا̄’ س̱ ṯ; 5. ﺞ جِيم‎ دجӣم  دج/گ ǧ; 6. ﺢ حَاء‎ ح̣ا̄’ ħ ḥ; 7. ﺦ خَاء‎ ح̮ا̄’ x ḫ; 8. ﺪ ﺩدَال‎ دا̄ل د d; 9. ﺬ ذَال‎ ز̱ا̄ل ز̱ ḏ; 10. ﺮ رَاء‎ را̄’ ر r; 11. ﺰ زَاي‎ زا̄ي (زاين) ز z; 12. ﺲ سِين‎ سӣن س s; 13. ﺶ شِين‎ شӣن ش š; 14. ﺺ ﺼصَاد‎ س̣ا̄د س̣ ṣ; 15. ﺾ ضَاد‎ د̣ا̄د د̣ ḍ; 16. ﻂ طَاء‎ ت̣ا̄’ ت̣ ṭ; 17. ﻆ ظَاء‎ ز̣ا̄’ ز̣ ẓ; 18. ﻊ عَيْن‎ ‘اين ‘ʕ/ʿ; 19. ﻎ غَيْن‎ گاين گ/گ̣ ġ; 20. ﻒ فَاء‎ فا̄’ ف f; 21. ﻖ قَاف‎ ك̣ا̄ف ك̣ q; 22. ﻚ كَاف‎ كا̄ف ك k; 23. ﻞ لاَم‎ ليا̄م ل l; 24. ﻢ مِيم‎ مӣم م m; 25. ﻦ نُون‎ نӯن ن n; 26. ﻪ هَاء‎ حا̄’ ح h; 27. ﻮ وَاو‎ ۆا̄ۆ (ۋاۋ) ۆ w; 28. ﻲ يَاء‎ يا̄’.

6

اعىلشىن تٸلٸ (اعىل. English language) – ەرتە ورتا عاسىرداعى انگلييادا قولدانىلعان باتىسگەرمان تٸلٸ. قازٸرگٸ كەزدە عالامدىق دەڭگەيدە ورتاق جالپى تٸل (لينگۆا فرانك – lingua franca) مٸندەتٸن اتقارادى. انگليياعا كٶشٸپ بارعان «انگل» دەپ اتالعان گەرمان تايپاسى مەن بالتىق تەڭٸزٸندەگٸ انگلييا جارتى ارالىنىڭ قۇرمەتٸنە وسىلاي اتالعان. سولتٷستٸك تەڭٸز جاعالاۋىنداعى نيدەرلاندييا مەن گەرمانييادا 500 مىڭداي ادام سٶيلەيتٸن فريز(يسك) تٸلٸمەن تىعىز بايلانىستى بولسا دا, اعىلشىن تٸلٸنٸڭ سٶزدٸك قورىنا – نەمٸس, لاتىن, رومان, ەسٸرەسە فرانتسۋز تٸلٸ كٶپ ىقپال جاساعانى بايقالادى. اعىلشىن تٸلٸ سوڭعى 1400 جىل بويىنا ٷنەمٸ دامىپ كەلەدٸ. ەر ەلدەگٸ اعىلشىن تٸلٸندە ەلەۋلٸ اكتسەنتتەر مەن ديالەكتٸلەر بولسا دا, كٷللٸ ەلەم بۇل تٸلدە بٸر-بٸرٸمەن جەڭٸل تٷسٸنٸسەدٸ. ٶنەركەسٸپ پەن ٶندٸرٸس, قوعامدىق ٶمٸرٸمٸز بەن جەكە تۇرمىسىمىزعا IT-تەحنولوگييا ٶنٸمدەرٸ جاپپاي ەنٸپ, كومپيۋتەر نەگٸزگە قۇرالعا اينالىپ جاتقان قازٸرگٸ كەزەڭ, وسى ٶزگەرٸستەرمەن تىعىز بايلانىسقان اعىلشىن تٸلٸن ٷيرەنۋگە مەجبٷرلەيدٸ. تٶمەندە اعىلشىن ەلٸپبيٸنٸڭ 26 ەرپٸن بەرٸپ وتىرمىز: 1. A a ā; 2. B bee bē; 3. C cee cē; 4. D dee dē; 5. E e ē; 6. F ef ef; 7. G gee gē; 8. H aitch haitch hā; 9. I i ī; 10. J jay jy; 11. K kay kā; 12. L el ell; 13. M em em; 14. N en en; 15. O o ō; 16. P pee pē; 17. Q cue qū;           18. R ar er; 19. S ess es; 20. T tee tē; 21. U u ū; 22. V vee; 23. W double-u; 24. X ex ex; 25. Y wy ī graeca; 26. Z zed zēta.

7

ديگراف, ديگرامما (كٶنە گرەك. δίς [δῐ-] – «ەكٸ رەت, ەكٸ مەرتە» جەنە كٶنە گرەك. γράφω [gráphō] – «جازامىن») – جازبادا فونەم مەن ولاردىڭ نەگٸزگٸ ٷلگٸلەرٸن تاڭبالاۋ ٷشٸن قولىدانىلاتىن, ەكٸ ەرٸپتەن تۇراتىن قۇرامداس جازۋ تاڭباسى. مىسالى, پولياك تٸلٸندە – cz [چ], sz [ش], اعىلشىن تٸلٸندە – th, ch, sh, oo, ال فرانتسۋز (eau) جەنە نەمٸس تٸلدەرٸندە (sch) تٸپتٸ ٷش ەرٸپتەن تۇراتىن – تريگرافتار قولدانىلادى. كسرو كەزٸندە, تٷركٸ تٸلدەس قۇمىق تٸلٸندە كيريلل ەرٸپتەرٸ – گ, گ, و, ينگۋشتاردا – ا, ابازيندەردە – گۆ, ادىگەيلەردە – گۋ, التاي, ياكۋتتاردا – د ت.ت. ەرٸپ تاڭبالارى بولعانى بەلگٸلٸ.

8

اپوستروف (كٶنە گرەك. ἀπόστροφος – «كەيٸن قاراتىلعان», فر. apostrophe) – تٷرلٸشە ماقساتتى كٶزدەگەن ەرتٷرلٸ تٸلدەردٸڭ ەلٸپبيلٸك جازباسىندا قولدانىلاتىن جازبا جولىنىڭ ٷستٸڭگٸ جاعىنداعى «ٷتٸر» (’), «سىزىق» (')  نەمەسە «شتريح» (#) تٷرٸندەگٸ ەلٸپبيلٸك ەمەس ورفوگرافييالىق بەلگٸ. شەتەلدٸك ادام ەسٸمدەرٸندە اپوستروفتار جيٸ تٷردە باستاپقى ەلەمەنتتەردەن كەيٸن قويىلادى. مىسالى, جاننا د’ارك, و’كوننور, د’ارتانيان, برەن-ل’اللە جەنە ت.ب.

9

دياكريتيكالىق بەلگٸلەر (كٶنە گرەك. δια-κρῐτικός – «اجىراتۋ ٷشٸن قىزمەت ەتەتٸن» سٶزٸ كٶنە گرەكتٸڭ κρῐτῐκός – «اجىراتۋعا قابٸلەتتٸ» سٶزٸنەن الىنعان) –[لينگۆيستيكادا] ەلٸپبيدٸڭ (ٷندەستٸرۋدٸ قوسا العاندا) جەنە دىبىستىق جازۋ جٷيەلەرٸنٸڭ دىبىستىق تەۋەلسٸز بەلگٸلەرٸ رەتٸندە ەمەس, باسقا بەلگٸلەردٸڭ مەنٸن ٶزگەرتۋ نەمەسە تٷسٸندٸرۋ ٷشٸن جازبا جولىنىڭ ٷستٸنە, استىنا, سيرەك تٷردە جازبا جولىنىڭ ٸشٸنە قويىلاتىن بەلگٸلەر. [تيپوگرافيكادا] بەلگٸلەردٸڭ قۇرىلىمىن ٶزگەرتەتٸن جەنە ەدەتتە بٶلەك جيناقتالعان جازۋ ەلەمەنتتەرٸ. كەيبٸر جاعدايلاردا ەكٸ ەرٸپ, ٷش نەمەسە تٸپتٸ تٶرت دياكريتيكالىق بەلگٸلەر بٸردەي ەرٸپپەن قولدانىلۋى مٷمكٸن: ặ, ṩ, ᶑ جەنە ت.ت.

وقى وتىرىڭىز