«Kásiporyn qaita qosyldy» degen habaryn estip Qyzyljar aýyly jaqqa baryp qaitqan edik. Jalpy, Aqsý qalasy aýyldyq aýmaǵyna qarasty «Qyzyljar-Kus» fabrikasynyń jobasy elimizde qabyldanǵan údemeli indýstriialyq-innovatsiialyq baǵdarlamasyboiynsha júzege asyrylýy kerek edi. Indýstriialandyrý kartasyna engizilgen. 2011 jyly jumyrtqa óndiretin «Qyzyljar Agro» JShS bankrotqa ushyrady da, keiin «Qyzyljar-Qus» seriktestigi dep ataldy. Jańa investor sharýashylyqty jańadan qurýdy bastady. Iaǵni, 1954 jyldan beri jumyrtqa óndirip kele jatqan kásiporyndy qus etin óndirýge kóshirý týraly sheshim qabyldandy. «Balapandardyń inkýbatsiialyq jumyrtqalary qaraǵandylyq sharýashylyqtan satyp alynady. Qus etin óndirýdiń bastapqy kólemi jylyna 4 myń tonnany quraidy. Qazirgi tańda qus fabrikasynda 150-dei turǵyn eńbek etýde…» dep jazdyq gazetimizde kezinde.
Kásiporynnyń jolǵa túsýine monoqalalardy damytý, «Biznestiń jol kartasy-2020» jáne «Agrobiznes-2020» baǵdarlamalary arqyly memlekettik qoldaý jasaldy. Ekinshiden, óndiristi Aqsý – monoqala bolyp tur ázirge. Ainalasy toly aýyldary bar monoqalanyń bul baǵdarlamasynyń, ásirese, aýyldyqtarǵa paidasy tiiýi sózsiz. Fermada eńbek etken jumysshylardyń aitýynsha, 2010 jyldary qus fabrikasynda 320 myń taýyq bolsa, jyl saiyn 14 million jumyrtqa alyp otyrǵan kórinedi. Kórshi aýyldardy qosqanda 200 turǵyn fabrikada jumys jasapty.
Jalpy, «Qyzyljar-Qus» JShS investory Dáýlet Syzdyqovtyń aitýynsha, qus fabrikasyn qalpyna keltirý jobasynyń jalpy quny 5,7 mlrd teńgeni quraidy. 2012-2014 jyldary 3,6 mlrd teńge investitsiia quiylǵan. Qus fabrikasynyń 9 qus qorasy, qus soiý tsehy, inkýbator, tońazytqysh tsehy qaita qalpyna keltirilip, jańǵyrtylǵan. Gollandiia, Germaniia jáne Reseiden jańa jabdyqtar jetkizilip, ornatylǵan.
Seriktestiktiń qus fabrikasyn jańǵyrtý jumystary eki kezeńnen turady. Birinshi kezeginde jylyna 4 myń tonna qus eti óndiriledi. Bul oblystaǵy qus etine degen suranystyń 70 paiyzyn óteidi. Ekinshi kezegi iske qosylǵanda óndiris qýaty 8 myń tonnaǵa jetedi.
Biraq, kásiporyn ashylmai jatyp, jabyldy. Sebep – básekelestik. Fabrika ónimderi jergilikti ishki naryqqa shyqqan kezde ónimderi ótpei qaldy. Aqsý qalalyq kásipkerlik bólimi buǵan taǵy bir sebep: 2014-2015 jyldarǵy rýbl baǵamynyń tómendeýi, ekinshiden, oblystaǵy saýda núktelerine Óskemen, Almaty, Qaraǵandy jáne reseilik qus fabrikalarynan taýyq eti jetkizilýi deidi. Al baǵasy arzan ári sapaly ónimdi izdeitin tutynýshy tańdaýyna eshkim shek qoia almaidy. Sapaly ónimniń joly bolady. Sondyqtan, «Qyzyljar-Qus» seriktestiginde saýda oryndarynan qaitqan, ótpegen ónimniń jinalyp qalýy fabrikanyń toqtaýyna ákelip soqty. Ekinshiden, inkýbatsiiadaǵy jumyrtqadan ósip shyǵatyn qustarǵa arnalǵan jemshóptiń jetispeýshiliginen óndiristik tehnologiialyq úrdis buzylsa kerek. Logistikalyq júieniń qolǵa alynbaýy, saýda jelileri kestesine úńilmeýdiń nátijesi jáne bar.
– Qaita ashyldyq. Reseilik, óskemendik básekelester budan ári bizge kedergi bolmaidy, – dep sendirdi bizdi «Qyzyljar-Qus» seriktestiginiń direktory Evgenii Kýzmenkov. – Qyrkúiek aiynda 200 tonna qus etin shyǵardyq. Qazir 80 tonnasy saýdalandy. Tipti. kásiporyn shyǵaratyn jańadan 16 túrli ónim qosylypty. Buǵan deiin tońazytqyshtardy jalǵa alsaq, qazir ózimiz satyp aldyq. kásiporyn óz jumysyn bir jylǵa toqtatqanymen, 840 adam óz jumys oryndarynda qaldy. Qazir rýbldiń baǵamy turaqty, reseilik qustyń quny da bizdiń ónimmen salystyrǵanda arzanǵa túse qoimaidy, – deidi.
Árine, qazir qai kásiporyn bolmasyn, ónim ótkizý, eń basty másele. Otandyq ónimge jol ashý, otandyq ónimdi ótkizýdiń jolyn tappai otyrǵandaimyz.
Birinshiden, «Qyzyljar-Qus» seriktestigi áýelden jumyrtqa óndirip keldi, ainaldyrǵan bir-eki jylda qus etin mol óndire qoiý da ońai emes. Aldymen durys joba, jospar, ǵylymi túrdegi zerttelgen daiyndyq kerek. Seriktestikte bolǵan kezinde birde toqtap, birde jumys jasaityn qus etin óndirýdi qolǵa almaqshy kásiporynnyń aldaǵysy qalai bolar dedi me, oblys ákimi Bolat Baqaýovtyń ózi de jumyrtqa óndirýdi qaitadan qolǵa alǵan durys degen-di. Óitkeni, fabrikany balapandarmen jáne inkýbatsiialyq jumyrtqalarmen qamtamasyz etý úshin aldymen qus tuqymyn asyldandyrý degen de úlken másele bar. Innovatsiialyq jańashyldyqtar óndiriske enýi qajet. Sapaly ónim kóziniń basty túri osy – asyl tuqymdy qus. Iaǵni, qus ósirýge de ǵylymi kózqaras, ǵalymdar kómegi qajet. Qus ósirýshilerdiń aitýynsha, elimizde otandyq qus krostar joq. Qus krosy degenimiz etti jáne jumyrtqa beretin baǵyttaǵy qustardyń asyl tuqymy kórinedi. Ázirge bul máselede shet elden ákelinetin asyl tuqymǵa táýeldi ekenbiz.
Bizdiń óńirde osy máselemen ainalysatyn, tipti qustardyń bioazyqtyq qaýipsizdik taqyrybyn zerttep júrgen ǵalymdar da az emes. Eger óndiris olarmen birlese jumys jasasa, fabrika birde ashylyp, birde jabylmaityn shet elderdegidei órkenietti qus keshenine ainalar edi.
Biz kórgen «Qyzyljar-Qus» fabrikasynyń tseh ishi sýyq, salqyn. Munda negizinen áielder jumys jasaýda. Ónimderdiń qalai jasalyp, qalai oralyp búktelip jatqanyna deiin kórip turmyz. Qus eti tartylyp, juqa qaptarǵa salynýda. Bul jergilikti naryqtaǵy jańashyldyq eken. Tushpara jasai beresiz. Fabrikada 240 adam eńbek etýde. Ortasha jalaqylary 50-60 myń teńgeni quraidy.
– Aqtóbe, Qaraǵandy, Shymkent, Almaty óńirlerinen tapsyrystar túsýde, – deidi Evgenii Kýzmenkov. Kásiporyn basshysy suranys artty dep qýanyp tur. Ónim sapasy joǵary deidi. Aiyna qus fabrikasy myń tonnadai jem tutynady eken. Bir keli azyqtyń baǵasy – myń teńge. Qazir Qaraǵandydan emes, jumyrtqany Reseiden satyp alady.
Jumyrtqa demekshi, osy jýyrda ǵana óńirdegi Jetekshi aýylynda «Pavlodar-Qus» qus fabrikasy degen taǵy bir kásiporyn jumysyn bastady. Birinshi kezeńinde jyl saiyn 63 millionǵa deiin jumyrtqa óndirmekshi. Jobaǵa salynǵan investitsiialar kólemi – 500 million teńge. Jergilikti bul fabrika «Qyzyljar-Qusqa» básekeles bolady degen sóz.
– Biz balapandardyń alǵashqy partiiasyn ákeldik. Endi olardy 130 kún ishinde jemdep, ósiretin bolamyz, – deidi «Pavlodar-Qus» JShS-niń direktory Erbol Dosybaev. Ónim satylymǵa shyǵarý úshin oblys kásiporyndary men saýda jelilerimen aldyn ala kelisimshartqa otyrdyq. Broiler ádisi arqyly balapandar ósirip, kásiporynnyń ishi-syrty jańaryp, zamanǵa sai tehnologiia boiynsha qus ósirip, et pen jumyrtqany kóbeitpekshi. Fabrikany jemmen qamtamasyz etetin quramajem kásiporny jumys isteidi.
– Bizdiń taýyq memlekettik standart talaptaryna sai. EKO, Halal sapasynyń standarttary bar. Tońazytqyshtar satyp alyp, salqyndatylǵan et saýdalaimyz. Eger óskemendik taýyq eti Pavlodarǵa deiin bir táýlikte jetetin bolsa, qyzyljarlyq taýyq soiylǵanan keiin jarty saǵat ótken soń dúken sórelerinde turady, – deidi fabrika direktory Evgenii Kýzmenkov.
Farida BYQAI,
«Egemen Qazaqstan»
Pavlodar oblysy,
Qyzyljar aýyly
.jpeg)