«كەسٸپورىن قايتا قوسىلدى» دەگەن حابارىن ەستٸپ قىزىلجار اۋىلى جاققا بارىپ قايتقان ەدٸك. جالپى, اقسۋ قالاسى اۋىلدىق اۋماعىنا قاراستى «قىزىلجار-كۇس» فابريكاسىنىڭ جوباسى ەلٸمٸزدە قابىلدانعان ٷدەمەلٸ يندۋسترييالىق-يننوۆاتسييالىق باعدارلاماسىبويىنشا جٷزەگە اسىرىلۋى كەرەك ەدٸ. يندۋسترييالاندىرۋ كارتاسىنا ەنگٸزٸلگەن. 2011 جىلى جۇمىرتقا ٶندٸرەتٸن «قىزىلجار اگرو» جشس بانكروتقا ۇشىرادى دا, كەيٸن «قىزىلجار-قۇس» سەرٸكتەستٸگٸ دەپ اتالدى. جاڭا ينۆەستور شارۋاشىلىقتى جاڭادان قۇرۋدى باستادى. ياعني, 1954 جىلدان بەرٸ جۇمىرتقا ٶندٸرٸپ كەلە جاتقان كەسٸپورىندى قۇس ەتٸن ٶندٸرۋگە كٶشٸرۋ تۋرالى شەشٸم قابىلداندى. «بالاپانداردىڭ ينكۋباتسييالىق جۇمىرتقالارى قاراعاندىلىق شارۋاشىلىقتان ساتىپ الىنادى. قۇس ەتٸن ٶندٸرۋدٸڭ باستاپقى كٶلەمٸ جىلىنا 4 مىڭ توننانى قۇرايدى. قازٸرگٸ تاڭدا قۇس فابريكاسىندا 150-دەي تۇرعىن ەڭبەك ەتۋدە…» دەپ جازدىق گازەتٸمٸزدە كەزٸندە.
كەسٸپورىننىڭ جولعا تٷسۋٸنە مونوقالالاردى دامىتۋ, «بيزنەستٸڭ جول كارتاسى-2020» جەنە «اگروبيزنەس-2020» باعدارلامالارى ارقىلى مەملەكەتتٸك قولداۋ جاسالدى. ەكٸنشٸدەن, ٶندٸرٸستٸ اقسۋ – مونوقالا بولىپ تۇر ەزٸرگە. اينالاسى تولى اۋىلدارى بار مونوقالانىڭ بۇل باعدارلاماسىنىڭ, ەسٸرەسە, اۋىلدىقتارعا پايداسى تييۋٸ سٶزسٸز. فەرمادا ەڭبەك ەتكەن جۇمىسشىلاردىڭ ايتۋىنشا, 2010 جىلدارى قۇس فابريكاسىندا 320 مىڭ تاۋىق بولسا, جىل سايىن 14 ميلليون جۇمىرتقا الىپ وتىرعان كٶرٸنەدٸ. كٶرشٸ اۋىلداردى قوسقاندا 200 تۇرعىن فابريكادا جۇمىس جاساپتى.
جالپى, «قىزىلجار-قۇس» جشس ينۆەستورى دەۋلەت سىزدىقوۆتىڭ ايتۋىنشا, قۇس فابريكاسىن قالپىنا كەلتٸرۋ جوباسىنىڭ جالپى قۇنى 5,7 ملرد تەڭگەنٸ قۇرايدى. 2012-2014 جىلدارى 3,6 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسييا قۇيىلعان. قۇس فابريكاسىنىڭ 9 قۇس قوراسى, قۇس سويۋ تسەحى, ينكۋباتور, توڭازىتقىش تسەحى قايتا قالپىنا كەلتٸرٸلٸپ, جاڭعىرتىلعان. گوللاندييا, گەرمانييا جەنە رەسەيدەن جاڭا جابدىقتار جەتكٸزٸلٸپ, ورناتىلعان.
سەرٸكتەستٸكتٸڭ قۇس فابريكاسىن جاڭعىرتۋ جۇمىستارى ەكٸ كەزەڭنەن تۇرادى. بٸرٸنشٸ كەزەگٸندە جىلىنا 4 مىڭ توننا قۇس ەتٸ ٶندٸرٸلەدٸ. بۇل وبلىستاعى قۇس ەتٸنە دەگەن سۇرانىستىڭ 70 پايىزىن ٶتەيدٸ. ەكٸنشٸ كەزەگٸ ٸسكە قوسىلعاندا ٶندٸرٸس قۋاتى 8 مىڭ تونناعا جەتەدٸ.
بٸراق, كەسٸپورىن اشىلماي جاتىپ, جابىلدى. سەبەپ – بەسەكەلەستٸك. فابريكا ٶنٸمدەرٸ جەرگٸلٸكتٸ ٸشكٸ نارىققا شىققان كەزدە ٶنٸمدەرٸ ٶتپەي قالدى. اقسۋ قالالىق كەسٸپكەرلٸك بٶلٸمٸ بۇعان تاعى بٸر سەبەپ: 2014-2015 جىلدارعى رۋبل باعامىنىڭ تٶمەندەۋٸ, ەكٸنشٸدەن, وبلىستاعى ساۋدا نٷكتەلەرٸنە ٶسكەمەن, الماتى, قاراعاندى جەنە رەسەيلٸك قۇس فابريكالارىنان تاۋىق ەتٸ جەتكٸزٸلۋٸ دەيدٸ. ال باعاسى ارزان ەرٸ ساپالى ٶنٸمدٸ ٸزدەيتٸن تۇتىنۋشى تاڭداۋىنا ەشكٸم شەك قويا المايدى. ساپالى ٶنٸمنٸڭ جولى بولادى. سوندىقتان, «قىزىلجار-قۇس» سەرٸكتەستٸگٸندە ساۋدا ورىندارىنان قايتقان, ٶتپەگەن ٶنٸمنٸڭ جينالىپ قالۋى فابريكانىڭ توقتاۋىنا ەكەلٸپ سوقتى. ەكٸنشٸدەن, ينكۋباتسيياداعى جۇمىرتقادان ٶسٸپ شىعاتىن قۇستارعا ارنالعان جەمشٶپتٸڭ جەتٸسپەۋشٸلٸگٸنەن ٶندٸرٸستٸك تەحنولوگييالىق ٷردٸس بۇزىلسا كەرەك. لوگيستيكالىق جٷيەنٸڭ قولعا الىنباۋى, ساۋدا جەلٸلەرٸ كەستەسٸنە ٷڭٸلمەۋدٸڭ نەتيجەسٸ جەنە بار.
– قايتا اشىلدىق. رەسەيلٸك, ٶسكەمەندٸك بەسەكەلەستەر بۇدان ەرٸ بٸزگە كەدەرگٸ بولمايدى, – دەپ سەندٸردٸ بٸزدٸ «قىزىلجار-قۇس» سەرٸكتەستٸگٸنٸڭ ديرەكتورى ەۆگەنيي كۋزمەنكوۆ. – قىركٷيەك ايىندا 200 توننا قۇس ەتٸن شىعاردىق. قازٸر 80 تونناسى ساۋدالاندى. تٸپتٸ. كەسٸپورىن شىعاراتىن جاڭادان 16 تٷرلٸ ٶنٸم قوسىلىپتى. بۇعان دەيٸن توڭازىتقىشتاردى جالعا الساق, قازٸر ٶزٸمٸز ساتىپ الدىق. كەسٸپورىن ٶز جۇمىسىن بٸر جىلعا توقتاتقانىمەن, 840 ادام ٶز جۇمىس ورىندارىندا قالدى. قازٸر رۋبلدٸڭ باعامى تۇراقتى, رەسەيلٸك قۇستىڭ قۇنى دا بٸزدٸڭ ٶنٸممەن سالىستىرعاندا ارزانعا تٷسە قويمايدى, – دەيدٸ.
ەرينە, قازٸر قاي كەسٸپورىن بولماسىن, ٶنٸم ٶتكٸزۋ, ەڭ باستى مەسەلە. وتاندىق ٶنٸمگە جول اشۋ, وتاندىق ٶنٸمدٸ ٶتكٸزۋدٸڭ جولىن تاپپاي وتىرعاندايمىز.
بٸرٸنشٸدەن, «قىزىلجار-قۇس» سەرٸكتەستٸگٸ ەۋەلدەن جۇمىرتقا ٶندٸرٸپ كەلدٸ, اينالدىرعان بٸر-ەكٸ جىلدا قۇس ەتٸن مول ٶندٸرە قويۋ دا وڭاي ەمەس. الدىمەن دۇرىس جوبا, جوسپار, عىلىمي تٷردەگٸ زەرتتەلگەن دايىندىق كەرەك. سەرٸكتەستٸكتە بولعان كەزٸندە بٸردە توقتاپ, بٸردە جۇمىس جاسايتىن قۇس ەتٸن ٶندٸرۋدٸ قولعا الماقشى كەسٸپورىننىڭ الداعىسى قالاي بولار دەدٸ مە, وبلىس ەكٸمٸ بولات باقاۋوۆتىڭ ٶزٸ دە جۇمىرتقا ٶندٸرۋدٸ قايتادان قولعا العان دۇرىس دەگەن-دٸ. ٶيتكەنٸ, فابريكانى بالاپاندارمەن جەنە ينكۋباتسييالىق جۇمىرتقالارمەن قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن الدىمەن قۇس تۇقىمىن اسىلداندىرۋ دەگەن دە ٷلكەن مەسەلە بار. يننوۆاتسييالىق جاڭاشىلدىقتار ٶندٸرٸسكە ەنۋٸ قاجەت. ساپالى ٶنٸم كٶزٸنٸڭ باستى تٷرٸ وسى – اسىل تۇقىمدى قۇس. ياعني, قۇس ٶسٸرۋگە دە عىلىمي كٶزقاراس, عالىمدار كٶمەگٸ قاجەت. قۇس ٶسٸرۋشٸلەردٸڭ ايتۋىنشا, ەلٸمٸزدە وتاندىق قۇس كروستار جوق. قۇس كروسى دەگەنٸمٸز ەتتٸ جەنە جۇمىرتقا بەرەتٸن باعىتتاعى قۇستاردىڭ اسىل تۇقىمى كٶرٸنەدٸ. ەزٸرگە بۇل مەسەلەدە شەت ەلدەن ەكەلٸنەتٸن اسىل تۇقىمعا تەۋەلدٸ ەكەنبٸز.
بٸزدٸڭ ٶڭٸردە وسى مەسەلەمەن اينالىساتىن, تٸپتٸ قۇستاردىڭ بيوازىقتىق قاۋٸپسٸزدٸك تاقىرىبىن زەرتتەپ جٷرگەن عالىمدار دا از ەمەس. ەگەر ٶندٸرٸس ولارمەن بٸرلەسە جۇمىس جاساسا, فابريكا بٸردە اشىلىپ, بٸردە جابىلمايتىن شەت ەلدەردەگٸدەي ٶركەنيەتتٸ قۇس كەشەنٸنە اينالار ەدٸ.
بٸز كٶرگەن «قىزىلجار-قۇس» فابريكاسىنىڭ تسەح ٸشٸ سۋىق, سالقىن. مۇندا نەگٸزٸنەن ەيەلدەر جۇمىس جاساۋدا. ٶنٸمدەردٸڭ قالاي جاسالىپ, قالاي ورالىپ بٷكتەلٸپ جاتقانىنا دەيٸن كٶرٸپ تۇرمىز. قۇس ەتٸ تارتىلىپ, جۇقا قاپتارعا سالىنۋدا. بۇل جەرگٸلٸكتٸ نارىقتاعى جاڭاشىلدىق ەكەن. تۇشپارا جاساي بەرەسٸز. فابريكادا 240 ادام ەڭبەك ەتۋدە. ورتاشا جالاقىلارى 50-60 مىڭ تەڭگەنٸ قۇرايدى.
– اقتٶبە, قاراعاندى, شىمكەنت, الماتى ٶڭٸرلەرٸنەن تاپسىرىستار تٷسۋدە, – دەيدٸ ەۆگەنيي كۋزمەنكوۆ. كەسٸپورىن باسشىسى سۇرانىس ارتتى دەپ قۋانىپ تۇر. ٶنٸم ساپاسى جوعارى دەيدٸ. ايىنا قۇس فابريكاسى مىڭ تونناداي جەم تۇتىنادى ەكەن. بٸر كەلٸ ازىقتىڭ باعاسى – مىڭ تەڭگە. قازٸر قاراعاندىدان ەمەس, جۇمىرتقانى رەسەيدەن ساتىپ الادى.
جۇمىرتقا دەمەكشٸ, وسى جۋىردا عانا ٶڭٸردەگٸ جەتەكشٸ اۋىلىندا «پاۆلودار-قۇس» قۇس فابريكاسى دەگەن تاعى بٸر كەسٸپورىن جۇمىسىن باستادى. بٸرٸنشٸ كەزەڭٸندە جىل سايىن 63 ميلليونعا دەيٸن جۇمىرتقا ٶندٸرمەكشٸ. جوباعا سالىنعان ينۆەستيتسييالار كٶلەمٸ – 500 ميلليون تەڭگە. جەرگٸلٸكتٸ بۇل فابريكا «قىزىلجار-قۇسقا» بەسەكەلەس بولادى دەگەن سٶز.
– بٸز بالاپانداردىڭ العاشقى پارتيياسىن ەكەلدٸك. ەندٸ ولاردى 130 كٷن ٸشٸندە جەمدەپ, ٶسٸرەتٸن بولامىز, – دەيدٸ «پاۆلودار-قۇس» جشس-نٸڭ ديرەكتورى ەربول دوسىباەۆ. ٶنٸم ساتىلىمعا شىعارۋ ٷشٸن وبلىس كەسٸپورىندارى مەن ساۋدا جەلٸلەرٸمەن الدىن الا كەلٸسٸمشارتقا وتىردىق. برويلەر ەدٸسٸ ارقىلى بالاپاندار ٶسٸرٸپ, كەسٸپورىننىڭ ٸشٸ-سىرتى جاڭارىپ, زامانعا ساي تەحنولوگييا بويىنشا قۇس ٶسٸرٸپ, ەت پەن جۇمىرتقانى كٶبەيتپەكشٸ. فابريكانى جەممەن قامتاماسىز ەتەتٸن قۇراماجەم كەسٸپورنى جۇمىس ٸستەيدٸ.
– بٸزدٸڭ تاۋىق مەملەكەتتٸك ستاندارت تالاپتارىنا ساي. ەكو, حالال ساپاسىنىڭ ستاندارتتارى بار. توڭازىتقىشتار ساتىپ الىپ, سالقىنداتىلعان ەت ساۋدالايمىز. ەگەر ٶسكەمەندٸك تاۋىق ەتٸ پاۆلودارعا دەيٸن بٸر تەۋلٸكتە جەتەتٸن بولسا, قىزىلجارلىق تاۋىق سويىلعانان كەيٸن جارتى ساعات ٶتكەن سوڭ دٷكەن سٶرەلەرٸندە تۇرادى, – دەيدٸ فابريكا ديرەكتورى ەۆگەنيي كۋزمەنكوۆ.
فاريدا بىقاي,
«ەگەمەن قازاقستان»
پاۆلودار وبلىسى,
قىزىلجار اۋىلى
.jpeg)