Qazaqstan jer kóleminiń úlkendigi jaǵynan álemde 9-shy orynda. Alaida qalada úi salatyn jer joq, aýylda mal jaiatyn jer joq. Qazaq jeriniń 95,5%-da aǵash joq. Qalǵan 4,5% jerdegi aǵashtyń teń jartysy – sekseýil. Qalamyz ben dalamyzda aǵashtar assortimenti az, dekorativtiligi tómen. Az ǵana ormanymyzdy jyl saiyn alapat órtter jalmap jatqany taǵy bar. Ormanymyzben birge armanymyz órtenýde. Aǵashtyń mańyzdylyǵyn kóp adam bilmeidi nemese túbegeili túsinbeidi. Olar úshin aǵashtar nebary otyn, taqtai, ózidigenen ósip turǵan jai bir jasyl ósimdik. Alaida kún qatty ysytqan jaǵdaida jalǵyz aǵashtyń kóleńkesine tyǵylady.
Mańailarda shashylyp jatqan tselofan paketter, plastik qaldyqtary ekologiialyq problema emes, ol nebary basqarý júiesiniń nasharlyǵynyń kórinisi. Eger qoqysty suryptaý, ony baqylaý, qaita óńdeý máselelerin júiege kelitirip, tártip pen zańdy qataitsa, bul másele óz sheshimin tabady. Al naǵyz ekologiialyq problema, ol – topyraqtyń tozýy, sýdyń tartylýy, qýańshylyq pen qurǵaqshylyq.
AǴASh JÁNE JAHANDYQ JYLYNÝ
Qazaqstan klimatyn ondaǵan jyldar boiy zerttegen Frantsiia men Gollandiia ǵalymdarynyń boljamyna súiensek, bolashaqta elimizdi nashar ekologiialyq ahýal kútip tur (Kazahstan mojet prevratitsia v samyi jarkii i zasýshlivyi region na planete - https://www.youtube.com/watch?v=8D-YKgj-TxI). Jerdiń tozýy, CO₂ deńgeiiniń kóterilýi asa qatty qarqynmen júrip jatyr. Qurǵaqshylyq pen qýańshylyqtyń aldyn alý úshin radikaldy qadamdar jasap, dalamyzdy da, ekonomikamyzdy da «jasyldandyrmasaq» jaǵdai qiyndai túsedi – dep, keńes beredi.
Jahandyq jylyný — jerdiń betindegi ortasha temperatýranyń artýy. Sońǵy júz jylda temperatýrasy shamamen 1°S-qa artty. Salystyrmaly aitsaq, eger adam temperatýrasy 1°S-qa kóterilse denede ylǵal joǵaltyp, aǵza aýyryp qalady. Sol siiaqty klimat ne bary bir gradýsqa joǵarylasa, tabiǵatqa keri áser qatty bolady. Kún qatty qyzǵanda, jerdiń betki qabatyndaǵy mikroorganizmder joiylyp ketedi. Sondyqtan topyraq kóleńkege zárý. Biz ony tek jasyl jelekter, aǵashtar otyrǵyzý arqyly ǵana rettei alamyz. Ol úshin áýeli qoǵamda eko sana men daǵdy qalyptastyrý joldaryn tabý kerek.
Bir aǵash bir jylda aýany 28 keli lastanýshy zattardan tazalaidy. 13 000 litr jańbyr sýyn sińiredi de, tasqyndardan saqtaidy. Aýany salqyndatý jaǵynan jyl boiy toqtaýsyz jumys isteitin 10 konditsionerdi almastyra alady.
AǴASh JÁNE QALA
Astana, Almaty siiaqty iri qalalarda tar jerlerde tyǵyz-tyǵyz boi kóterip jatqan záýlim turǵyn úi keshenderi men túrli ǵimarattar, aǵashtar men basqa da ósimdikterge múldem oryn qaldyrmaýda. Qalalardyń qazirgi qurylymdyq júiesi adamdar úshin emes, kólikter men ǵimarattar úshin jasalǵandai. Aýlalarda kún sáýlesi men qunarly topyraq az. Betondalǵan tas joldardyń kesirinen ósimdikter keńinen tamyr jaia almaidy. Keńistik azaidy, fotosintez buzyldy, ómir súrý ortasy kúrdelenip ketti. Ósimdik bolmaǵan jerde topyraqtaǵy basqa da tirshilik ielerine qajetti mikroklimat qalyptaspaidy. Kógaldy jermen salystyrǵanda, tasty jerdegi kún qyzýy birneshe ese joǵary.
AǴASh JÁNE SÝ
Bizdiń qoǵamda «aǵashtardy saqtaityn – sý» degen birjaqty túsinik bar. Negizinde sý aǵashty ustamaidy, kóbine aǵash sýdy ustaidy. Aǵash ósken jerlerde jerasty sýlary joǵary tartylyp kóterilip turady. Ormandar qyrqylǵan jerlerde topyraq tozyp, qurǵaqshylyq bastalady.
Elimizde jyl saiyn: qysta qatty aiazdan qalalarymyzda qubyrlar jarylyp, aýyldar qar astynda qalady, kóktemde alapat sý tasqyny bolady, jazda qýańshylyq, qurǵaqshylyq bolady, kúzde alqaptar men ormandar órtenedi. Kóktemdegi qar sýyn ustap, saqtap qalýda jáne tasqyndardy boldyrmaýda aǵashtardyń róli erekshe. Aǵashtar kóp ósken jerde qar birden joǵalmai aqyryndap erip, sol jerge sińip, jaǵalaýlarda jinalyp, uzaqqa saqtalady.
Osydan nebary 30-40 jyl buryn aýyl mańyndaǵy ózenderdiń tereńdiginen turǵyndar atpen óte almaǵan eken. Qazir ol jerlerdiń kóbinde bir tamshy da sý joq. Táýelsizdik alǵan jyldary Qazaqstanda kólemi 1 gektardan asatyn 84 000 kól bolsa, qazir sonyń 14 000 ǵana qalǵan. Al uzyndyǵy 1 shaqyrymnan asatyn 44 000 ózender bolsa, qazir 4000 ǵana qalǵan. Bul óte qorqynyshty jaǵdai. Eger sý bolmasa, Qazaqstan agrarly el bolady degen sózdi birjola umytý kerek. Sý joq jerde aýyl sharýashylyǵy joq degen sóz.
AǴASh JÁNE AÝYL
Elimizde halyq sany jyldan-jylǵa arta túsýde. Sonymen qatar mal sharýashylyǵy da ulǵaiyp, mal basy da kóbeiýde. Soǵan sai jaiylymdyq jer tarylyp, jaǵdaiy kúnen-kúnge nasharlap barady. Jer jetispegendikten, halyqtyń maly jyl boiy tek qana aýyl mańynda jaiyla berip, topyraqty tozdyryp jiberdi. Kún saiyn bir jerge jaiylǵan orynda maldyń japasy (kóńi) sol jerde kóbeie beredi. Ol – ziiankesterge taptyrmas azyq, iaǵni jándikterdiń shekten tys kóbeiip ketýine ákelip soǵady. Ziiankestermen qorektenýge nebir jabaiy ań, tyshqan, egeýquiryq t.s.s aýylǵa jaqyndai beredi. Olardan taraityn aýrýlar, jaiylǵan malmen aýylǵa jetip, mal ónimin tutynýshy jergilikti halyqtyń densaýlyǵyna zardabyn tigizedi. Osy ziiandy tsikldi toqtatýdyń birden bir joly – topyraq qunaryn qaita qalpyna keltirý. Onyń tabiǵi ári tóte joly – jerimizge kóptep aǵash otyrǵyzý. Elimizdiń simvoly jalań dala emes, ormandar bolýy kerek! Bul suraqtardy jergilikti halyqqa da, ekologiiaǵa tikelei paida ákeletin kópfýntsionaldy, novatorlyq ideiamen sheshpese másele sozyla beredi.
QYZYL ORMAN JÁNE QAZAQ QYZDARY
Qurǵaqshylyqtan tozyp bara jatqan jerimizdi qutqarýdyń amaly – jurtshylyqty innovatsiialyq tásilmen aǵash otyrǵyzýǵa yntalandyrý. Usynylyp otyrǵan jobanyń máni – erekshe ári ádemi birtústi aǵashtardan monohromdyq saiabaq arqyly, adamdarǵa qorshaǵan ortany súiýge baǵyttaý. Adamdardy ádemi saiabaqqa qyzyqtyrý, demalys syilaý arqyly aǵashty, ósimdikti kýltke ainaldyrý.
Osy maqsatta BUUDB arqyly júzege asyrylatyn Ǵalamdyq Ekologiialyq Qorynyń Shaǵyn Granttar Baǵdarlamasy (ǴEQ ShGB) aiasynda «Qyzyl orman» agro-ekotýristik parki – aýyldyq aýmaqtarda tozǵan jerlerdi qaita qalpyna keltirýdiń jańa modeli atty joba bastaldy. Ony «Exclusive Fund» jeke qory júzege asyrady. Almaty oblysy, Talǵar aýdanynda bolatyn «Qyzyl orman» agro-ekotýristik park kompozitsiiasy – kóktemnen kúzge deiin qyp-qyzyl bolyp turatyn qyzyljapyraqty aǵashtar men japyraǵy kúzde qyzaratyn aǵash-butalardan jáne qyzyl gúlderden turady. Joba qyzylaǵashtar murajaiy syndy ishki-syrtqy týristerdi tartatyn ólkemizdiń «vizit kartasyna» ainalmaq. Baqtaǵy aǵash-butalardyń barlyǵy hanymdarǵa qurmet retinde qazaq áielderi esimimen atalatyn bolady. Sonymen qatar qyzyl jemister beretin aǵashtar alleiasy da jasalady. Otyrǵyzatyn aǵashtardyń surpy men túrleri elimizde aldyn ala aprbatsiiadan ótken, aýdandastyrylǵan. Endi keshendi túrde júzege aspaq. Qazirgi belgili ekspertter men ǵalymdar, landshaftnikter bul joba ideiasymen tanys jáne birigip jumys isteýge múddeli. Joba QR Ekologiia jáne tabiǵi resýrstar ministrine, QR Aýyl sharýashylyǵy ministrligine tanystyryldy.
«BIR AÝYL. BIR GEKTAR. BIR SAIaBAQ»
Jobanyń tikelei maqsaty bir gektar jerde aýyldyq aýmaqtarda tozǵan jerlerdi qaita qalpyna keltirýge baǵyttalǵan «Bir aýyl. Bir gektar. Bir saiabaq» qoǵamdyq-jekemenshik saiabaqtyń tiptik úlgisin jasaý. Joba aiasynda jekelegen azamattar, jergilikti qaýymdastyqtar, qoǵamdyq uiymdar, kompaniialar, aýyl-aýdan ákimderine osy model nasihattalady. Árine ol barlyq jerde qyzyl aǵashtardy qaitalaý degendi bildirmeidi. Múmkin bireý tek qana emen, qaraǵai, aqqaiyń baǵyn nemese jái qarapaiym baq jasaýy múmkin. Túpki maqsat aǵash otyrǵyzý arqyly topyraq tozýynyń aldyn alý, gúl ósirý mádenietin, ekologiialyq sana men daǵdy qalyptastyrý.
Eldimekenderde maman tapshy, kei suraqtardyń jaýabyn bilmegendikten kópshilik bul baǵytqa bara bermeidi. Sondyqtan biz bir gektar jerdi ólshem retinde alyp – ár jerdiń klimatyna bailanysty qandai aǵashtar egýge bolatyny, sorttar men túrlerin qaidan tabý kerek, kútip-baptaý tásilderi, topyraq qunaryn arttyrý men sý únemdeý tehnologiialaryn paidalaný reti, saiabaqtyń smetasy, jumsalatyn ýaqyt pen eńbek shyǵyndary týraly daiyn tehnologiialyq paket jasalmaq.
Jańa tehnologiialardy tájiribege engizý arqyly turaqty sharýashylyq júrgizý ádisterine oqytý, jeke saiabaqtardyń aýyldyq jerde kásipkerlikke jol ashyp, jańa balamaly tabys kózine ainalatynyn, ekologiialyq jáne ekonomikalyq tiimdilik ákeletinin túsindirý sharalaryn júrgizý kózdelýde.
Qazaqstanda adam qolymen jasalǵan týristik obektiler az bolǵan soń, kópshilik jabaiy tabiǵatta demalady. «Dýbai parkine» barǵan siiaqty adamdardyń aǵash, gúldermen maqtanyp túsken fotosýretterin kórmeimiz. «Qyzyl orman» agro-ekotýrizm saiabaǵynda túrli músinder, pergola, arka, konstrýktsiialar men installiatsiialar, kompozitsiialar, fotozonalar kóptep jasalady. Túrli art jáne áleýmettik is-sharalar, balalar sheberlik synyptary, eko-sabaqtar ótkizilmek.
Aidos Amankeldiuly,
«Exclusive Fund» jeke qorynyń direktory
.jpeg)