Men ashtyq degen náýbetti kórmedim. Men soǵysqa da barmadym. Biraq jeti qyrdan asqan ómirimde qandai qiyndyqty kórse de moiymaǵan, qandai qasiretti, qiianatty kórse de eldigin, ar-ojdanyn, adami qalybyn joǵaltpaǵan qazaq degen halyqtyń qońyr tirshiligine kýá bolyp keldim. Tarih óz aldyna bólek áńgime. Meni búginniń birshama tolǵaqty máseleleri alańdatady...
Shynymdy aitsam, neden bastap jazarymdy bilmei biraz qinaldym.
Istiń nátijesi degen bar. Bul dál sol ýaqytta, sol mezette kórinbegenimen, jyldar óte óz qorytyndysyn kórsetedi. Búgingi qoǵamnyń kóp keseli ondaǵan jyldardyń nátijesi. 1990 jyldary – toqyraý zamanynda el-jurt kún kóristiń qamymen tarydai shashylyp, qý tirliktiń sońynda ketti. Turmystan qajyp, synǵany da qanshama. Mine, osy kezeńderde eskerýsiz qalǵan óskeleń urpaq, jastar óz betinshe jańa ómir álemine kirisip kete bardy. Sol kezderi sheteldik videolar kez kelgen buryshta kúndiz-túni qoiylyp sary aýyz balapandardy úiirip bailap, matap aldy. Odan qala berdi teledidardan ashyqtan-ashyq zinaqorlyqtyń nebir sumdyq túrlerin kórsete bastady. Budan keiin internet degen tehnika jetistigi kelip, eshqandai buǵaýsyz, toqtaýsyz álemdegi adam aitqysyz sumdyqtardy kórsetýmen jastarymyzdy ýlady, rýhani tamyryna balta shapty. Osylardyń kesirinen kámeletke tolmaǵan jastar sheteldikterdiń ómir saltyna, ónerpazdaryna qyzyǵýshylyq tanytyp, elikteýshilikke boialdyra bastady. Osylardyń basynda ásirese, jańalyqqa jabysa qalatyn da, jańalyqtyń jarshysy bolatyn da ónerpaz jastar kóp boldy. Sodan qyzdarymyzdyń jalańashtanyp án aityp, bi bileýi, uldarymyzdyń shashyn boiap, syrǵa taǵýy, t.s.s. dúnieler búgin de keń etek alyp, teledidarda jii kórsetiletin jaǵdaiǵa jetti. Tipti, mundai ersi qylyqqa eshkim mán bermeidi. Beine bir «ótkinshi nárse ǵoi» degen oi jeteginde júrgendeimiz. Osy jerde aqyn Israil Saparbai jazǵan: «Urty toqtai, murty shaptai, saqaly aq, Bizdiń qazaq áli kúnge shaqalaq», - degen óleń joldary eske túsedi. Mine, osylai elemei, eskermei júrip, keselimizdi kóbeittik.
Búginde elikteýdiń aiaǵy azǵyndaýǵa jol ashty. Jas boijetkender jalańash denesin, áleýmettik jelide «jarnamalaýdy» bastady (olai demeske sharam joq). Bul azdai «túngi kóbelekter» degen atpen Almatyda, Sain kóshesinde tánin aqshaǵa satatyn qyzdar paida bolǵanyn aqparat quraldarynan kórip, estip opyndyq. Tilshilerdiń «túńgi kóbelekter» dep at qoiǵan sol qaragózder siz ben bizdiń mápelep ósirgen aiaýly qyzdarymyz ben súiikti qaryndastarymyz ekenin umyttyq pa?! Buǵan mán berip, «bul ne sumdyq, muny nege doǵarmaimyz?» degen birde-bir uiym, ne bilik ókili joq. Endi túngi kóbelekter árbir qalada ózderiniń uiymdaryn quryp, top tobymen kóshede turatyn boldy. Bul qasiretke tosqaýyl qoiýdyń ornyna, olardy «túngi kóbelekter» dep atyn dáriptep, tirligin zańdastyryp, salyq jiyp, eldi baiytý týraly áńgime de bola bastady. Biliktegiler ózderi aityp, ózderi qoiyp, yrdý-dyrdý bolyp júrgende, kóshege bala tastap ketý úrdiske ainaldy. «Pálen jerge bireý sábiin tastap ketipti, ol ustaldy, qamaldy» degen aqparatty da kóp estimiz. Qulaq esti-esti – boi úirendi. «Túngi kóbelekterdiń» de «jumysy» kádimgidei erlerge kórsetetin qyzmet retinde qalyptasyp qaldy. Áli de ony zańdastyrý týraly anda-sanda teledidardan habarlap, úgit-nasihat júrgizýlýde. Kimdi qalai, qandai albasty basqanyn bilmeimin, biraq halyq jappai meńireý siiaqty kúi keshýde. Bilik salǵyrttyq tanytyp, halyq qaýqarsyzdanyp júrgende is odan ári nasyrǵa shapty. Jaqqanyń óship, ósirgeniń óletin kezge jettik.
Tárbieniń túbine jetip, endi basqa ister is tappaǵandai, mekteptegi ul balaǵa múshe qap taratyp, (ony da bizneske ainaldyrmasyna kim kepil?) eki qabat bolǵan jas óspirim qyzdarǵa ata-anasynyń ulyqsatynsyz abort jasatý jaily áńgime júrgizilýde. Ár deńgeidegi tilshiler men jýrnalister halyqtyń pikirin surastyryp bilgensymaq. Egerde osy máselege halyq qoldaý kórsetse, ol parlamentke usynylmaqshy. Sonda ne, endi qalǵany mektepti zinaqorlyq oshaǵyna ainaldyrmaq oilary bar ma? Bul ne masqara?! Nege el bolyp, jurt bolyp, bul beibastyqty toqtaýdyń jolyn izdep, túsik jasatý jóninde úgit-nasihat júrgizip júrgen adamdardy da, osy máselege búiregi burǵan mamansymaqtardy, jýrnalistsymaqtardy da jaýapqa tartqyzbaidy?
Tilshilerge da tańym bar. Jastyq pa, álde qyzmetin óz dárejesinde meńgere almaǵandyǵynan ba, isterin shala-pula, júrdim-bardym atqarady. Bir baǵdarlamada osy másele boiynsha kóshedegi adamdardan interviý alǵanda kileń jastardan, ne bir-eki ǵana balasy bar nemesi balasy joq orys azamattarynan, bolmasa orystanyp ketken adamdardan alady. Nege qazaqtyń jeli esip turǵan, balaly-shaǵaly orta jastaǵy, ómirden kórgeni bar, ózindik oi-pikiri bar, aitylyp otyrǵan jáittiń baiybyn túsinetin ata-anadan suramaidy?
Dárigerler nege únsiz? Jas qyzdarǵa túsik jasatýdyń qanshalyqty zardaby bar ekenin nege aitpaidy? Qyz bala ata-anasyna bildirmei túsik jasatqan kezde dúnieden ótse, kim jaýapty bolady? Árine, Jasaǵan iemiz mundaidan aýlaq qylsyn. Qazir túsikten alynǵan «nájisten» - (basqasha aita almadym) óte qymbat opa-dalap shyǵarady eken, sonymen qosa qospa qosý arqyly adamdar ishse, jasaratyn dári-dármek jasalatyny da aitylyp jatyr. Oi, toba-ai, on ekide bir gúli ashylmaǵan, abaisyzda ot basqan jasóspirimniń bolashaǵyn oilap júrgen adamdar ma desem, munyń túbirinde de túsiniksiz tuńǵiyq syr saqtaýly siiaqty.
Mal ekesh mal da, jyrtqysh ta óz tólin qaýipten qorǵaý úshin qareket jasaidy. Al biz she?! Biz – qudaidyń jaratqan quly el aman jurt tynyshta, soǵys joq, qyrǵyn joq, beibit kúnde urpaǵyńdy – qyzyl gúlińdi, bolashaq ananyń taǵdyryn qalai tálkekke tastaimyz?! Qyzymyzdyń ǵumyry qyl ústinde turǵan zamanda, ainalaiyn, jastarǵa keri áser etetin, joldan taidyratyn azǵyndatatyn baǵdarmalardy teledidardan kórsetilýin toqtatýdy nege talap etpeske?! Mysaly, «Kel, kelinim» baǵdarlamasy kimge kerek? «Qalaýlym» baǵdarlamasy qoǵamǵa kerek pe?! Buryn otbasyn qurǵan, túrli sebeptermen ajyrasqan jigitter men qyzdar bolsa meili. Olardyń da ómirde óz joly bar. Al jas qyzdardyń osy baǵdarlamaǵa barýynyń ózi - uiat. «Men seni unattym» dep jigittiń aldyna barýy – baryp turǵan masqara ári kórgensizdik. Baǵdarlamada birin-biri sógip, sóz talastyryp balaǵat sózder aityp otyrǵanyn kórip, kúiinesiń de qynjylasyń. Shirkin-ai, «biiazy da sypaiy syzylyp turatyn, uiań minezdi qazaq qyzdarynyń qalmaǵany ma?» degen oi kókeiińe oralyp, ishiń ýdai ashidy. Bet-aýzyn boiap, álemish kúige engen, jan-jaǵyn japyra jigittermen salǵylasyp otyrǵan qyzdardy kórip, apyr-ai, osylardy da ana kórgen qazaq qyzdary ma degenge sengim kelmeidi. Bolashaq analar osylar bolsa, urpaǵymyz ne bolmaq?! Qazirgi statistika boiynsha, úilengen jastardyń jartysy ajyrasyp jatatynyń bir sebebi osynda jatqan joq pa eken?!
Oian, aǵaiyn! Oian da oilanyp qozǵal, aǵaiyn!
Segizbaev Ábdisamat,
zeinetker-ustaz.
Túrkistan oblysy, Sozaq aýdany, Qyzemshek eldi-mekeni
