مەن اشتىق دەگەن نەۋبەتتٸ كٶرمەدٸم. مەن سوعىسقا دا بارمادىم. بٸراق جەتٸ قىردان اسقان ٶمٸرٸمدە قانداي قيىندىقتى كٶرسە دە مويىماعان, قانداي قاسٸرەتتٸ, قيياناتتى كٶرسە دە ەلدٸگٸن, ار-وجدانىن, ادامي قالىبىن جوعالتپاعان قازاق دەگەن حالىقتىڭ قوڭىر تٸرشٸلٸگٸنە كۋە بولىپ كەلدٸم. تاريح ٶز الدىنا بٶلەك ەڭگٸمە. مەنٸ بٷگٸننٸڭ بٸرشاما تولعاقتى مەسەلەلەرٸ الاڭداتادى...
شىنىمدى ايتسام, نەدەن باستاپ جازارىمدى بٸلمەي بٸراز قينالدىم.
ٸستٸڭ نەتيجەسٸ دەگەن بار. بۇل دەل سول ۋاقىتتا, سول مەزەتتە كٶرٸنبەگەنٸمەن, جىلدار ٶتە ٶز قورىتىندىسىن كٶرسەتەدٸ. بٷگٸنگٸ قوعامنىڭ كٶپ كەسەلٸ ونداعان جىلداردىڭ نەتيجەسٸ. 1990 جىلدارى – توقىراۋ زامانىندا ەل-جۇرت كٷن كٶرٸستٸڭ قامىمەن تارىداي شاشىلىپ, قۋ تٸرلٸكتٸڭ سوڭىندا كەتتٸ. تۇرمىستان قاجىپ, سىنعانى دا قانشاما. مٸنە, وسى كەزەڭدەردە ەسكەرۋسٸز قالعان ٶسكەلەڭ ۇرپاق, جاستار ٶز بەتٸنشە جاڭا ٶمٸر ەلەمٸنە كٸرٸسٸپ كەتە باردى. سول كەزدەرٸ شەتەلدٸك ۆيدەولار كەز كەلگەن بۇرىشتا كٷندٸز-تٷنٸ قويىلىپ سارى اۋىز بالاپانداردى ٷيٸرٸپ بايلاپ, ماتاپ الدى. ودان قالا بەردٸ تەلەديداردان اشىقتان-اشىق زيناقورلىقتىڭ نەبٸر سۇمدىق تٷرلەرٸن كٶرسەتە باستادى. بۇدان كەيٸن ينتەرنەت دەگەن تەحنيكا جەتٸستٸگٸ كەلٸپ, ەشقانداي بۇعاۋسىز, توقتاۋسىز ەلەمدەگٸ ادام ايتقىسىز سۇمدىقتاردى كٶرسەتۋمەن جاستارىمىزدى ۋلادى, رۋحاني تامىرىنا بالتا شاپتى. وسىلاردىڭ كەسٸرٸنەن كەمەلەتكە تولماعان جاستار شەتەلدٸكتەردٸڭ ٶمٸر سالتىنا, ٶنەرپازدارىنا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ, ەلٸكتەۋشٸلٸككە بويالدىرا باستادى. وسىلاردىڭ باسىندا ەسٸرەسە, جاڭالىققا جابىسا قالاتىن دا, جاڭالىقتىڭ جارشىسى بولاتىن دا ٶنەرپاز جاستار كٶپ بولدى. سودان قىزدارىمىزدىڭ جالاڭاشتانىپ ەن ايتىپ, بي بيلەۋٸ, ۇلدارىمىزدىڭ شاشىن بوياپ, سىرعا تاعۋى, ت.س.س. دٷنيەلەر بٷگٸن دە كەڭ ەتەك الىپ, تەلەديداردا جيٸ كٶرسەتٸلەتٸن جاعدايعا جەتتٸ. تٸپتٸ, مۇنداي ەرسٸ قىلىققا ەشكٸم مەن بەرمەيدٸ. بەينە بٸر «ٶتكٸنشٸ نەرسە عوي» دەگەن وي جەتەگٸندە جٷرگەندەيمٸز. وسى جەردە اقىن يسرايل ساپارباي جازعان: «ۇرتى توقتاي, مۇرتى شاپتاي, ساقالى اق, بٸزدٸڭ قازاق ەلٸ كٷنگە شاقالاق», - دەگەن ٶلەڭ جولدارى ەسكە تٷسەدٸ. مٸنە, وسىلاي ەلەمەي, ەسكەرمەي جٷرٸپ, كەسەلٸمٸزدٸ كٶبەيتتٸك.
بٷگٸندە ەلٸكتەۋدٸڭ اياعى ازعىنداۋعا جول اشتى. جاس بويجەتكەندەر جالاڭاش دەنەسٸن, ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە «جارنامالاۋدى» باستادى (ولاي دەمەسكە شارام جوق). بۇل ازداي «تٷنگٸ كٶبەلەكتەر» دەگەن اتپەن الماتىدا, ساين كٶشەسٸندە تەنٸن اقشاعا ساتاتىن قىزدار پايدا بولعانىن اقپارات قۇرالدارىنان كٶرٸپ, ەستٸپ وپىندىق. تٸلشٸلەردٸڭ «تٷڭگٸ كٶبەلەكتەر» دەپ ات قويعان سول قاراگٶزدەر سٸز بەن بٸزدٸڭ مەپەلەپ ٶسٸرگەن اياۋلى قىزدارىمىز بەن سٷيٸكتٸ قارىنداستارىمىز ەكەنٸن ۇمىتتىق پا?! بۇعان مەن بەرٸپ, «بۇل نە سۇمدىق, مۇنى نەگە دوعارمايمىز?» دەگەن بٸردە-بٸر ۇيىم, نە بيلٸك ٶكٸلٸ جوق. ەندٸ تٷنگٸ كٶبەلەكتەر ەربٸر قالادا ٶزدەرٸنٸڭ ۇيىمدارىن قۇرىپ, توپ توبىمەن كٶشەدە تۇراتىن بولدى. بۇل قاسٸرەتكە توسقاۋىل قويۋدىڭ ورنىنا, ولاردى «تٷنگٸ كٶبەلەكتەر» دەپ اتىن دەرٸپتەپ, تٸرلٸگٸن زاڭداستىرىپ, سالىق جيىپ, ەلدٸ بايىتۋ تۋرالى ەڭگٸمە دە بولا باستادى. بيلٸكتەگٸلەر ٶزدەرٸ ايتىپ, ٶزدەرٸ قويىپ, ىردۋ-دىردۋ بولىپ جٷرگەندە, كٶشەگە بالا تاستاپ كەتۋ ٷردٸسكە اينالدى. «پەلەن جەرگە بٸرەۋ سەبيٸن تاستاپ كەتٸپتٸ, ول ۇستالدى, قامالدى» دەگەن اقپاراتتى دا كٶپ ەستيمٸز. قۇلاق ەستي-ەستي – بوي ٷيرەندٸ. «تٷنگٸ كٶبەلەكتەردٸڭ» دە «جۇمىسى» كەدٸمگٸدەي ەرلەرگە كٶرسەتەتٸن قىزمەت رەتٸندە قالىپتاسىپ قالدى. ەلٸ دە ونى زاڭداستىرۋ تۋرالى اندا-ساندا تەلەديداردان حابارلاپ, ٷگٸت-ناسيحات جٷرگٸزۋلۋدە. كٸمدٸ قالاي, قانداي الباستى باسقانىن بٸلمەيمٸن, بٸراق حالىق جاپپاي مەڭٸرەۋ سيياقتى كٷي كەشۋدە. بيلٸك سالعىرتتىق تانىتىپ, حالىق قاۋقارسىزدانىپ جٷرگەندە ٸس ودان ەرٸ ناسىرعا شاپتى. جاققانىڭ ٶشٸپ, ٶسٸرگەنٸڭ ٶلەتٸن كەزگە جەتتٸك.
تەربيەنٸڭ تٷبٸنە جەتٸپ, ەندٸ باسقا ٸستەر ٸس تاپپاعانداي, مەكتەپتەگٸ ۇل بالاعا مٷشە قاپ تاراتىپ, (ونى دا بيزنەسكە اينالدىرماسىنا كٸم كەپٸل?) ەكٸ قابات بولعان جاس ٶسپٸرٸم قىزدارعا اتا-اناسىنىڭ ۇلىقساتىنسىز ابورت جاساتۋ جايلى ەڭگٸمە جٷرگٸزٸلۋدە. ەر دەڭگەيدەگٸ تٸلشٸلەر مەن جۋرناليستەر حالىقتىڭ پٸكٸرٸن سۇراستىرىپ بٸلگەنسىماق. ەگەردە وسى مەسەلەگە حالىق قولداۋ كٶرسەتسە, ول پارلامەنتكە ۇسىنىلماقشى. سوندا نە, ەندٸ قالعانى مەكتەپتٸ زيناقورلىق وشاعىنا اينالدىرماق ويلارى بار ما? بۇل نە ماسقارا?! نەگە ەل بولىپ, جۇرت بولىپ, بۇل بەيباستىقتى توقتاۋدىڭ جولىن ٸزدەپ, تٷسٸك جاساتۋ جٶنٸندە ٷگٸت-ناسيحات جٷرگٸزٸپ جٷرگەن ادامداردى دا, وسى مەسەلەگە بٷيرەگٸ بۇرعان مامانسىماقتاردى, جۋرناليستسىماقتاردى دا جاۋاپقا تارتقىزبايدى?
تٸلشٸلەرگە دا تاڭىم بار. جاستىق پا, ەلدە قىزمەتٸن ٶز دەرەجەسٸندە مەڭگەرە الماعاندىعىنان با, ٸستەرٸن شالا-پۇلا, جٷردٸم-باردىم اتقارادى. بٸر باعدارلامادا وسى مەسەلە بويىنشا كٶشەدەگٸ ادامداردان ينتەرۆيۋ العاندا كٸلەڭ جاستاردان, نە بٸر-ەكٸ عانا بالاسى بار نەمەسٸ بالاسى جوق ورىس ازاماتتارىنان, بولماسا ورىستانىپ كەتكەن ادامداردان الادى. نەگە قازاقتىڭ جەلٸ ەسٸپ تۇرعان, بالالى-شاعالى ورتا جاستاعى, ٶمٸردەن كٶرگەنٸ بار, ٶزٸندٸك وي-پٸكٸرٸ بار, ايتىلىپ وتىرعان جەيتتٸڭ بايىبىن تٷسٸنەتٸن اتا-انادان سۇرامايدى?
دەرٸگەرلەر نەگە ٷنسٸز? جاس قىزدارعا تٷسٸك جاساتۋدىڭ قانشالىقتى زاردابى بار ەكەنٸن نەگە ايتپايدى? قىز بالا اتا-اناسىنا بٸلدٸرمەي تٷسٸك جاساتقان كەزدە دٷنيەدەن ٶتسە, كٸم جاۋاپتى بولادى? ەرينە, جاساعان يەمٸز مۇندايدان اۋلاق قىلسىن. قازٸر تٷسٸكتەن الىنعان «نەجٸستەن» - (باسقاشا ايتا المادىم) ٶتە قىمبات وپا-دالاپ شىعارادى ەكەن, سونىمەن قوسا قوسپا قوسۋ ارقىلى ادامدار ٸشسە, جاساراتىن دەرٸ-دەرمەك جاسالاتىنى دا ايتىلىپ جاتىر. وي, توبا-اي, ون ەكٸدە بٸر گٷلٸ اشىلماعان, ابايسىزدا وت باسقان جاسٶسپٸرٸمنٸڭ بولاشاعىن ويلاپ جٷرگەن ادامدار ما دەسەم, مۇنىڭ تٷبٸرٸندە دە تٷسٸنٸكسٸز تۇڭعيىق سىر ساقتاۋلى سيياقتى.
مال ەكەش مال دا, جىرتقىش تا ٶز تٶلٸن قاۋٸپتەن قورعاۋ ٷشٸن قارەكەت جاسايدى. ال بٸز شە?! بٸز – قۇدايدىڭ جاراتقان قۇلى ەل امان جۇرت تىنىشتا, سوعىس جوق, قىرعىن جوق, بەيبٸت كٷندە ۇرپاعىڭدى – قىزىل گٷلٸڭدٸ, بولاشاق انانىڭ تاعدىرىن قالاي تەلكەككە تاستايمىز?! قىزىمىزدىڭ عۇمىرى قىل ٷستٸندە تۇرعان زاماندا, اينالايىن, جاستارعا كەرٸ ەسەر ەتەتٸن, جولدان تايدىراتىن ازعىنداتاتىن باعدارمالاردى تەلەديداردان كٶرسەتٸلۋٸن توقتاتۋدى نەگە تالاپ ەتپەسكە?! مىسالى, «كەل, كەلٸنٸم» باعدارلاماسى كٸمگە كەرەك? «قالاۋلىم» باعدارلاماسى قوعامعا كەرەك پە?! بۇرىن وتباسىن قۇرعان, تٷرلٸ سەبەپتەرمەن اجىراسقان جٸگٸتتەر مەن قىزدار بولسا مەيلٸ. ولاردىڭ دا ٶمٸردە ٶز جولى بار. ال جاس قىزداردىڭ وسى باعدارلاماعا بارۋىنىڭ ٶزٸ - ۇيات. «مەن سەنٸ ۇناتتىم» دەپ جٸگٸتتٸڭ الدىنا بارۋى – بارىپ تۇرعان ماسقارا ەرٸ كٶرگەنسٸزدٸك. باعدارلامادا بٸرٸن-بٸرٸ سٶگٸپ, سٶز تالاستىرىپ بالاعات سٶزدەر ايتىپ وتىرعانىن كٶرٸپ, كٷيٸنەسٸڭ دە قىنجىلاسىڭ. شٸركٸن-اي, «بييازى دا سىپايى سىزىلىپ تۇراتىن, ۇياڭ مٸنەزدٸ قازاق قىزدارىنىڭ قالماعانى ما?» دەگەن وي كٶكەيٸڭە ورالىپ, ٸشٸڭ ۋداي اشيدى. بەت-اۋزىن بوياپ, ەلەمٸش كٷيگە ەنگەن, جان-جاعىن جاپىرا جٸگٸتتەرمەن سالعىلاسىپ وتىرعان قىزداردى كٶرٸپ, اپىر-اي, وسىلاردى دا انا كٶرگەن قازاق قىزدارى ما دەگەنگە سەنگٸم كەلمەيدٸ. بولاشاق انالار وسىلار بولسا, ۇرپاعىمىز نە بولماق?! قازٸرگٸ ستاتيستيكا بويىنشا, ٷيلەنگەن جاستاردىڭ جارتىسى اجىراسىپ جاتاتىنىڭ بٸر سەبەبٸ وسىندا جاتقان جوق پا ەكەن?!
ويان, اعايىن! ويان دا ويلانىپ قوزعال, اعايىن!
سەگٸزباەۆ ەبدٸسامات,
زەينەتكەر-ۇستاز.
تٷركٸستان وبلىسى, سوزاق اۋدانى, قىزەمشەك ەلدٸ-مەكەنٸ
