Foto: nts.kg
Qyzylordada Ulttyq quryltaidyń V otyrysynda sóz sóilegen Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstandaǵy qyz alyp qashý jaǵdailary týraly oiyn aitty, dep habarlaidy Ult.kz.
«Qyz alyp qashý – adam urlaý degen sóz, bul – ultymyzdyń bedeline nuqsan keltiretin óreskel, jabaiy qylmys. Ondai qatigezdikke eshqashan jol berýge bolmaidy. Jyl ótken saiyn halyqtyń sana-sezimi ósip, qoǵamda azamattyq jaýapkershilik deńgeii artyp keledi», – dedi Memleket basshysy.
Foto: Aqorda. Ulttyq quryltai
Prezident zańnamalyq ózgerister de osyǵan sai bolýy tiis ekenin atap ótti.
«Zań men tártip – bárine ortaq. Elimizdiń árbir azamaty zań talaptaryn buljytpai oryndaýǵa tiis», - dedi Prezident.
Osy oraida Ult.kz tilshisi belgili mamandardyń osy máseklege qatysty pikirin surap kórdi.
Jalpy, 2025 jyldyń 16 qyrkúieginen bastap elimizde qyzdy erkinen tys alyp qashyp, nekege májbúrleý qylmys bolyp sanalady. Qylmystyq kodekstiń jańa 125-1-babyna sáikes, mundai áreket jasaǵandar 2 myń AEK-ke deiin (shamamen 7,8 mln teńge) aiyppul tóleidi, túzeý jumystaryna tartylady nemese eki jylǵa deiin bas bostandyǵynan aiyrylady.
Eger qylmys kúsh qoldanýmen, kámeletke tolmaǵanǵa qatysty nemese top bolyp jasalsa, jaza kúsheiedi. Mundaida 5 myń AEK-ke deiin (19,6 mln teńge) aiyppul salynyp, úsh jyldan jeti jylǵa deiin bas bostandyǵynan aiyrý jazasy qarastyrylǵan.
Foto: Qýat Aýǵanbektiń muraǵatynan
Zańger Qýat Aýǵanbektiń aitýynsha, Qazaqstan qoǵamynda qyz alyp qashý máselesi uzaq ýaqyt boiy mádeni-dástúrlik qubylys retinde qabyldanyp keldi. Alaida sońǵy jyldary bul áreketke qatysty qoǵamdyq pikir de, quqyqtyq ustanym da túbegeili ózgere bastady.
«Buǵan deiin qyz alyp qashý oqiǵalary kóbine QK-niń 125-baby – «Adam urlaý» sheńberinde qaralatyn. Alaida bul bap barlyq jaǵdaidy birdei qamti almady. Sebebi kei isterde jábirlenýshi qysymǵa ushyraǵanymen, formaldy túrde «urlaý» elementteri dáleldenbei qalatyn
125-1-baptyń engizilýi osy quqyqtyq olqylyqtyń ornyn toltyrdy. Endi negizgi nazar nekege májbúrleý faktisine, iaǵni adamnyń erkin tańdaý quqyǵyn shekteýge aýdaryldy. Bul – halyqaralyq adam quqyqtary standarttaryna sai keletin mańyzdy qadam», – deidi Qýat Aýǵanbek.
Zańgerdiń aitýynsha, qyz alyp qashý birneshe quqyqtyq quramdy qamtýy múmkin.
«Birinshiden, erkin kelisimniń bolmaýy. Qyzdyń nekege óz erkimen kelisýi – sheshýshi faktor. Kelisimsiz áreket avtomatty túrde qylmystyq sipat alady.
Ekinshiden, psihologiialyq nemese fizikalyq qysym. Qorqytý, bopsalaý, kúsh qoldaný nemese áleýmettik qysym (ata-anasy, týystary arqyly yqpal etý) – neke qiiýǵa májbúrleýdiń jasyryn, biraq keń taralǵan formalary.
Úshinshiden, jábirlenýshiniń jasy. Kámeletke tolmaǵan qyzdarǵa qatysty ister zań boiynsha aýyrlatatyn mán-jailar qataryna jatady. Bul memleket tarapynan balalar quqyǵyn qorǵaýdyń basymdyǵyn kórsetedi», – deidi zańger Qýat Aýǵanbek.
Alaida sarapshylar arasynda bir másele jii kóteriledi: zań bar, biraq ony qoldaný tájiribesi birkelki emes. Kei jaǵdailarda qoǵamdyq qysym, «eki jaq kelisip ketti» degen ýájder nemese jábirlenýshiniń aryzdan bas tartýy istiń tolyqqandy tergelmeýine ákelip jatady. Sarapshy, filolog Nazgúl Qoljabek qyz alyp qashý tyiylsyn desek, ondai áreketke barǵan jigitti anasymen qosyp sottaý keregin alǵa tartady.
Foto: Nazgúl Qojabektiń Facebook paraqshasynan
«Óitkeni ol bilip otyrady. Balasy qazir bireýdiń qyzyn laqsha baqyrtyp óńgerip ákelgeli jatqanyn bilip otyrady. Sol bulqynǵan qyzdyń basyna baqyrtyp, aiǵailap, qinap otyryp oramal salǵyzady. Balasy sol qyzdy shyryldatyp zorlap jatqanyn estip otyrady. Qan juqqan aq seisepke qarap súisinedi, tipti sony kórsetip jurttan súiinshi suraidy. Erteńinde bir túnde baǵy maiyrylǵan «kelinniń» qolynan shai ishedi. Ol jazyqty emes pe?
Qyz alyp qashqan jigitti esik aýzyna jatyp alyp «baǵyń kúiedi» dep qarǵaityn kempirmen qosyp sottaý kerek. Bireýdiń balasynyń bolashaǵyna qarǵys jaýdyratyndai ol kim? Maqul, jasy bar shyǵar. Tek, jas ulǵaiǵan saiyn janashyrlyq azaiady degen zań bar ma edi?
Qyz alyp qashqan jigitti sol aýyldyń qatyn-qalashymen qosyp sottaý kerek. Baiǵus qyzdyń basyna oramal salmaq bolyp jantalasyp jatyp, báriniń aitatyny: «jaqsy jerge keldiń». Tek olar jaqsy jerdiń balasy adam zatyna qiianat qylmaitynyn bilmei me?», – deidi Nazgúl Qojabek.
Áleýmettik turǵydan eń kúrdeli túiin – «dástúr» uǵymynyń quqyqqa qarsy qoldanylýy. Zań ǵylymy turǵysynan alǵanda, dástúr – qylmysty aqtaityn negiz bola almaidy. Quqyq ústemdigi qaǵidatyna sáikes, adamnyń jeke bostandyǵy men tańdaý erki kez kelgen salttan joǵary turady.
«Jaqsy jerdiń balasy qyz alyp qashpaidy. Qyzdy erkinen tys basyp alyp ketý - qyzdyń ózine qiianat bolsa, qyzdyń ákesine - qorlyq. Tiridei óltirý. «Qyzyńdy qolyńnan aq nekelep amanattap aldym» dep aldyna barýǵa jaramai, joldan áketken adam endigi shashyn aq shalǵan er-azamattyń basyn qorlap otyr ǵoi... Endeshe, ózi qatarly azamatpen adamsha tós túiistirip, batalasyp qyzyn alýǵa jaramai, bútin bir áýletti qorlap otyrǵan sol «jaqsy jerdiń» otaǵasyn da qosa sottaý kerek...
Jalpy, sol «jaqsy jerdi» sol jigitten úlken týma-týysymen qosyp sottaý kerek. Qyz alyp qashpaq nieti baryn bilgende «qoi» deýge jaramaǵandardyń bárin sottaý kerek», – deidi Nazgúl Qojabek.
Bul jerde másele tek zańda emes, qoǵamdyq sanada jatyr. Qyz alyp qashýdy qalypty qubylys retinde qabyldaý – jábirlenýshini ekinshi ret qurban etýge teń.
Aqbota Musabekqyzy
