Eki ai buryn Rgmedia.kz portalyna Qytaida uzaq jyl turǵan Bátima Emberdiqyzy habarlasyp, qytai erkekteri jáne ondaǵy ishki saiasat jaily bar shyndyqty aityp bergen edi. Jaqynda "Reiting" gazetiniń redaktsiiasyna Alma Zykrina esimdi azamatsha telefon shaldy:
- Bátima Emberdiqyzynyń aitqandarymen tolyq kelisemin, - deidi ol. – Men Bátima Emberdiqyzymen birge saýdamen ainalysamyn. Ekeýmiz Qytaiǵa jii baramyz. Árine, bilmeitinder bizdiń jumysty op-ońai dep oilaidy. Shyndyǵynda olai emes. Bizde bala-shaǵa qamyn oilap, kúnkóris úshin júrgen janbyz.
Qytaida saýdagerler jappai baratyn kóterme bazardan taýar alǵan óte qiyn. Bazarlary tym jabaiy. Iirim-iirim kóshelerden oryn tepken bazar mańy qoqysqa toly. Onda bizdi aldap jibergisi kep turady. Qytaida alaiaqtarǵa aldanyp, barynan airylyp, san soǵyp qalǵandar qanshama! Onyń bárin aityp otyrsam ýaqyt jetpes. Men óz basymnan ótken myna bir oqiǵany aityp bergim otyr.
Osydan 3 jyldai buryn men bir qytai áielden taýar aldym. Ish kiimder. Álgi qytai áiel meniń kózimdi ala berip, sómkeme tym sapasyz taýarlaryn salyp jibermekshi boldy. Men ony baiqap qalyp, aiqai shyǵarmaimyn ba. Ózim azdap qytaisha bilem. Sonda álgi qytai áiel betpaq eken. Ashýdan shyrpydai tez tutanǵan ol bylai dedi:
- Sapasyz deisiń?!. Al, sender osyndaidy da shyǵara almaisyńdar ǵoi. Birde-bir taýarlaryń shetke shyqpaidy. Báriń bizden kelip alasyńdar. Sonymen qoimai, urysqylaryń keledi. Shamalaryńa qarańdar, sender bizden 50 jyl qalyp ketkensińder, - dep bizdi ábden tildedi. Sasqanymyzdan ne dep jaýap qaiyrarymyzdy bilmedik.
Taǵy bir bolǵan jait, birde bizdiń jaqtan barǵan ózimiz sekildi bir saýdager «jarnama zattaryn» (jalt-jult etip turatyn usaq elektr-toq saimandary) kórip qalmai ma? Sapaly (onda sapaly taýar kezdestirý óte qiyn), ári baǵasy kóńilge qonymdy bolǵasyn, dereý satyp almaq bolady. Degemen, dúńgirshekte jarty sómkedei ǵana saimandar tur. Bul múldem az. Sóitip, qytai satýshysynan qosymsha taýardy suramai ma?!. Al, ol bolsa taýarlar qoimada ekenin aitady. Eger shynymen alatyn bolsa, 5 myń dollardy aldyn-ala berýin talap etedi. Áitpese, taýar joq deidi. Eger aqshany berse, qoimadaǵy kisilerge telfon shalyp, tapsyrys beretinin aitady. Áiteýir, arzan taýarǵa tap bolǵan saýdager qýana-qýana qaltasyndaǵy 5000 dollardy beredi.
Sonymen ne kerek, tańǵy 10-da aqshasyn bergen áiel keshki 17.00-ge deiin kútedi. Qytai satýshysy «taýar áne keledi, mine keledi» dep otyryp alady. Áiel de amalsyz bógeledi. Taýary esh kelmeidi. Áiel ábden dińkeleidi. Taýary kún batqanda bir-aq keledi. Ábden «skotchtalǵan» aýyr qoraptar. Áiel qýanyp ketip, satýshymen qoshtasyp, taýardy alyp ketedi. Álgi qytai satýshysy jymyń-jymyń etip basyn izep qala beredi.
Keiin oiyna birdeńe sap ete qalǵan áiel qorapty jyrtyp ashyp kórmei me? Sóitse, qoraptyń eń ústine ózine kereti taýardy salyp, astyna túrli qoqystardy qotara salypty. Áiel kúiip ketedi. Biraq, kesh edi. Ol ózimizdiń qurby edi.
Alaiaq tilmashtar san soqtyryp jatady
Jalpy, qytai saýdagerleri ábden psiholog bolyp ketken ǵoi. Olar klientti ábden sharshatyp baryp, kereksiz taýardy berip jiberedi. Qorapty ábden ashylmastai etip skotchtap degendei. Sharshap turǵan adamǵa taýar kelse boldy emes pe? Ábden qattalyp qaptalǵan qorapty ashyp áýre bolǵysy kelmeidi. Eń basty másele – tilmashta. Eger qasyńyzda ózińiz jaqsy tanityn tilmash bolmasa, onda Qytaida jaǵdaiyńyz qiyn. Shekara jaqta tolyp turatyn tilmashtar qytai bazarlarymen, sondaǵy saýdagerlermen birigip jumys isteidi. Ańqaý saýdagerdi reti kelse aldap jiberýden taiynbaidy.
Bir qyzyǵy. siz onda jihaz, qurylys zattaryn alatyn bolsańyz, saýdager sizdi týǵan ákesindei kútedi. Sebebi, úkimet oǵan belgili bir mólsherde aqsha tóleidi eken. Qytaidaǵy jihaz, qurylys zattaryn shyǵaratyn fabrikalar osyndai eńbekqor qytailardy paidalanyp, qazaqtarǵa satqyzady. Jelilik marketing sekildi ǵoi, kádimgi. Qytai saýdagerleri bizge neǵurlym kóp taýar ótkizse, fabrikalar soǵurlym kólemde aqsha tóleidi. Iaǵni, belgili bir paiyz mólsherinde. Sondyqtan da qytailyq satýshylar jandaryn salyp jumys isteidi. Taýardy satý úshin nebir quryq boilamas qýlyqtarǵa barady.
Osydan 5 jyldai buryn mynandai jaǵdai boldy. Birde bizben birge bir er azamat Qytaiǵa bardy. Sol kisige oiýlanyp shabylǵan ústel, oryndyq sekildi jihazdar unap qalady. Satýshymen baǵasymen kelisedi. Iri kólemde taýar almaq bolady. Biraq, saýdeger ondai kólemde taýar sata almaitynyn, kerek bolsa, fabrikanyń ózine apara alatynyn aitady. Sóitip, álgi saýdager bizdiń jerlesimizdi fabrikaǵa ertip barady. Ol fabrika basshylarymen kelisedi. Olar bizdiń azamatpen aldymen belgili bir somaǵa kelisedi. Eger ol sol somany berse, Qazaqstanǵa 2 vagon taýar jiberetin bolady. Bizdiń azamat olar suraǵan somany beredi. Bári zań júzinde. Kelisim-shart túziledi ǵoi.
Sonymen, bizdiń saýdager áriptesimiz Qazaqstanǵa qaityp, taýardy kútedi. Rasynda arada jarty ai ótkende eki vagon taýary keledi. Ol qýanyp ketedi. Sodan keiin fabrika ielerimen habarlasyp, budan da iri kólemde taýar almaq bolady. Fabrika ieleri 100 myń dollardy aldyn-ala kartochka arqyly jiberýdi suraidy. Sóitip, ne kerek, fabrika basshylaryna shyn sengen álgi kisi aqshany aýdaryp jiberedi ǵoi. Oiynda eshteńe joq. Taǵaty taýsyla taýardy kútedi. Biraq, onysy keshige beredi. Sonda da bolsa, úmiti bar. Múmkin bir jaǵdailarǵa bailanysty keshigip jatqan shyǵar? Fabrika ieleriniń aldaýy múmkin emes. Kelisim-shart túziskende jyp-jyly jymiyp tur edi. Óte-móte kishipeiil edi. Túsi igiden túńilme deidi emes pe atam qazaq?
Qysqasy, aityp-aitpai ne kerek, aqsha da joq, taýar da joq. Olar ony aldap soqty. Osynyń saldarynan álgi kisi sorlap qalady. Úiin, jerin, bárin satyp 100 myń dollaryn Qytaiǵa berip jibergen erkek áli kúnge deiin sottasyp júr deidi. Barlyq sotta jeńilgen. Qańǵyryp qaldy. Aianyshty...
Jalaqy úshin emes, jatatyn oryn men bir mezgil tamaq úshin jumys isteitin qytailar kóp
Negizi, Qytaidaǵy arzan taýar satatyn kóterme bazarlarǵa oqymaǵan qazekeńder, ekonomikalyq-qarjylyq saýaty joq, til bilmeitinder barady ǵoi. Qytailar kóp jaǵdaida osyndai kisilerdi aldap jiberedi.
Qytai halqy tym eńbekqor. Kúnine 24 saǵat tyrp etpei jumys isteýge bar. Kóptegen provintsiialarda halyq tek jatatyn jer, tamaq úshin jumys isteidi. Onda halyq sany shamadan tys kóp bolǵasyn, másele de kóp. Qytaida saýda jasap júrip, nebir júrek aýyratyn kórinisterge kýá boldym. Kóz shyrymyn alatyn jeri joq qytailar kóshede tas jastanyp jata beredi. 1 metr jerge zar bolǵandary jol boiynda shash alyp, bálish sekildi tiskebasarlardy satyp kún kóredi. Bir jaman jeri, shekten tys salaq. Qoqysty ár jerge tastai beredi. Qoqys jáshigi degen uǵym múldem joq.
Soǵan qaramai, ózderiniń kóp ekenin bilgesin be, ózgelerge murnyn shúiire qaraidy. Mysaly, biz keide «Vatikanda 1000-ǵa jeter-jetpes halyq turady. Halqy bizdiń aýyldan da az. Osyny da memleket deýge bola ma» dep shirene aityp qalamyz ǵoi. Olar da sol sekildi bizdi memleket dep eseptemeitin kórinedi. Rasynda 1,5 milliardtan asatyn olar 15 milliondy shybyn qurly kórmeidi.
Jáne joǵaryda aittym ǵoi, Qytaida aýdarmashy bolyp kún kóretinder óte kóp. Aýdarmashy-qytailar da az emes. Biraq, senesiz be, aýdarmashy-qytailar múldem qazaq tilin bilmeidi. Olar orys tilin meńgergen. Bizdiń qandastar shekara jaqta solarmen kelisedi. Nege qazaq tilin meńgermeidi? Qazaqstanda memlekettik til – qazaq tili emes pe? Biraq, biz qansha urandatsaq ta, qytailar da biledi ǵoi. Qai tildi meńgerse ólmeitinin.
Jáne qazir Qytaidaǵy qazaq aýyldaryna qiyn jaǵdai týyp otyr. Qytailar qazaq mektepterin qurtyp, zorlap qytai tilin engizýde.
Qytaida musylmandar óte uiymshyl. Musylmandar ózderi ashana ashyp alǵan. Ashanaǵa mindetti túrde meshit sýretin salyp qoiady. Osy arqyly ózderiniń kim ekenderin kórsetedi. Osy musylman ashanalaryna qytailar jii keledi. Olar halal musylman taǵamdaryn súisinip jeidi. Kei qytailar úzilissiz keledi. Musylman taǵamdaryn óz taǵamdarynan da artyq kóredi. Al, musylmandar qytai ashanasyna múldem barmaýǵa tyrysady.
Ultaralyq daýdy órshitesińder dep, bilik bir eli aýzymyzǵa eki eli qaqpaq qoiyp otyr ǵoi. Biraq, qazir aitpaǵanda qashan aitý kerek? Qytai halqynyń bizge múldem jany ashymaidy. Osyny moiyndaý kerek. «Qara qytai qaptasa, sary oryspen jylap kórisesiń» deidi.
Qazir elimizde jurt ýaqytsha tirkeýge qatysty dúrligip jatyr ǵoi. Menińshe, ýaqytsha tirkeýdi engizgeni durys boldy. Eger ýaqytsha tirkeý rasynda zań sheńberinde jumys istese, barmaq basty, kóz qystyǵa jol berilmese, onda bir jasap qalar edik. Sebebi, Almatyda qanshama qytai zańsyz júr. Ýaqytsha tirkeý arqyly olardy anyqtap, eline qaitarp jiberedi dep úmittenemin. Sebebi, Qazaqstan – kelimsekter otany emes. Óz jerimizge qazirden janashyrlyq tanytpasaq, keiin kesh bolady. Qudaidan jalbaryna suraitynym, urpaǵymyz jylap júrmesinshi, - dep Alma Zykrina óz sózin aiaqtady. Bizdiń alyp-qosarymyz joq.
Abylai SMATÝLLAULY,
"Reiting" gazeti, №10-11, 2017 j
