ەكٸ اي بۇرىن Rgmedia.kz پورتالىنا قىتايدا ۇزاق جىل تۇرعان بەتيما ەمبەردٸقىزى حابارلاسىپ, قىتاي ەركەكتەرٸ جەنە ونداعى ٸشكٸ ساياسات جايلى بار شىندىقتى ايتىپ بەرگەن ەدٸ. جاقىندا "رەيتينگ" گازەتٸنٸڭ رەداكتسيياسىنا الما زىكرينا ەسٸمدٸ ازاماتشا تەلەفون شالدى:
- بەتيما ەمبەردٸقىزىنىڭ ايتقاندارىمەن تولىق كەلٸسەمٸن, - دەيدٸ ول. – مەن بەتيما ەمبەردٸقىزىمەن بٸرگە ساۋدامەن اينالىسامىن. ەكەۋمٸز قىتايعا جيٸ بارامىز. ەرينە, بٸلمەيتٸندەر بٸزدٸڭ جۇمىستى وپ-وڭاي دەپ ويلايدى. شىندىعىندا ولاي ەمەس. بٸزدە بالا-شاعا قامىن ويلاپ, كٷنكٶرٸس ٷشٸن جٷرگەن جانبىز.
قىتايدا ساۋداگەرلەر جاپپاي باراتىن كٶتەرمە بازاردان تاۋار العان ٶتە قيىن. بازارلارى تىم جابايى. يٸرٸم-يٸرٸم كٶشەلەردەن ورىن تەپكەن بازار ماڭى قوقىسقا تولى. وندا بٸزدٸ الداپ جٸبەرگٸسٸ كەپ تۇرادى. قىتايدا الاياقتارعا الدانىپ, بارىنان ايرىلىپ, سان سوعىپ قالعاندار قانشاما! ونىڭ بەرٸن ايتىپ وتىرسام ۋاقىت جەتپەس. مەن ٶز باسىمنان ٶتكەن مىنا بٸر وقيعانى ايتىپ بەرگٸم وتىر.
وسىدان 3 جىلداي بۇرىن مەن بٸر قىتاي ەيەلدەن تاۋار الدىم. ٸش كيٸمدەر. ەلگٸ قىتاي ەيەل مەنٸڭ كٶزٸمدٸ الا بەرٸپ, سٶمكەمە تىم ساپاسىز تاۋارلارىن سالىپ جٸبەرمەكشٸ بولدى. مەن ونى بايقاپ قالىپ, ايقاي شىعارمايمىن با. ٶزٸم ازداپ قىتايشا بٸلەم. سوندا ەلگٸ قىتاي ەيەل بەتپاق ەكەن. اشۋدان شىرپىداي تەز تۇتانعان ول بىلاي دەدٸ:
- ساپاسىز دەيسٸڭ?!. ال, سەندەر وسىندايدى دا شىعارا المايسىڭدار عوي. بٸردە-بٸر تاۋارلارىڭ شەتكە شىقپايدى. بەرٸڭ بٸزدەن كەلٸپ الاسىڭدار. سونىمەن قويماي, ۇرىسقىلارىڭ كەلەدٸ. شامالارىڭا قاراڭدار, سەندەر بٸزدەن 50 جىل قالىپ كەتكەنسٸڭدەر, - دەپ بٸزدٸ ەبدەن تٸلدەدٸ. ساسقانىمىزدان نە دەپ جاۋاپ قايىرارىمىزدى بٸلمەدٸك.
تاعى بٸر بولعان جايت, بٸردە بٸزدٸڭ جاقتان بارعان ٶزٸمٸز سەكٸلدٸ بٸر ساۋداگەر «جارناما زاتتارىن» (جالت-جۇلت ەتٸپ تۇراتىن ۇساق ەلەكتر-توق سايماندارى) كٶرٸپ قالماي ما? ساپالى (وندا ساپالى تاۋار كەزدەستٸرۋ ٶتە قيىن), ەرٸ باعاسى كٶڭٸلگە قونىمدى بولعاسىن, دەرەۋ ساتىپ الماق بولادى. دەگەمەن, دٷڭگٸرشەكتە جارتى سٶمكەدەي عانا سايماندار تۇر. بۇل مٷلدەم از. سٶيتٸپ, قىتاي ساتۋشىسىنان قوسىمشا تاۋاردى سۇراماي ما?!. ال, ول بولسا تاۋارلار قويمادا ەكەنٸن ايتادى. ەگەر شىنىمەن الاتىن بولسا, 5 مىڭ دوللاردى الدىن-الا بەرۋٸن تالاپ ەتەدٸ. ەيتپەسە, تاۋار جوق دەيدٸ. ەگەر اقشانى بەرسە, قويماداعى كٸسٸلەرگە تەلفون شالىپ, تاپسىرىس بەرەتٸنٸن ايتادى. ەيتەۋٸر, ارزان تاۋارعا تاپ بولعان ساۋداگەر قۋانا-قۋانا قالتاسىنداعى 5000 دوللاردى بەرەدٸ.
سونىمەن نە كەرەك, تاڭعى 10-دا اقشاسىن بەرگەن ەيەل كەشكٸ 17.00-گە دەيٸن كٷتەدٸ. قىتاي ساتۋشىسى «تاۋار ەنە كەلەدٸ, مٸنە كەلەدٸ» دەپ وتىرىپ الادى. ەيەل دە امالسىز بٶگەلەدٸ. تاۋارى ەش كەلمەيدٸ. ەيەل ەبدەن دٸڭكەلەيدٸ. تاۋارى كٷن باتقاندا بٸر-اق كەلەدٸ. ەبدەن «سكوتچتالعان» اۋىر قوراپتار. ەيەل قۋانىپ كەتٸپ, ساتۋشىمەن قوشتاسىپ, تاۋاردى الىپ كەتەدٸ. ەلگٸ قىتاي ساتۋشىسى جىمىڭ-جىمىڭ ەتٸپ باسىن يزەپ قالا بەرەدٸ.
كەيٸن ويىنا بٸردەڭە ساپ ەتە قالعان ەيەل قوراپتى جىرتىپ اشىپ كٶرمەي مە? سٶيتسە, قوراپتىڭ ەڭ ٷستٸنە ٶزٸنە كەرەتٸ تاۋاردى سالىپ, استىنا تٷرلٸ قوقىستاردى قوتارا سالىپتى. ەيەل كٷيٸپ كەتەدٸ. بٸراق, كەش ەدٸ. ول ٶزٸمٸزدٸڭ قۇربى ەدٸ.
الاياق تٸلماشتار سان سوقتىرىپ جاتادى
جالپى, قىتاي ساۋداگەرلەرٸ ەبدەن پسيحولوگ بولىپ كەتكەن عوي. ولار كليەنتتٸ ەبدەن شارشاتىپ بارىپ, كەرەكسٸز تاۋاردى بەرٸپ جٸبەرەدٸ. قوراپتى ەبدەن اشىلماستاي ەتٸپ سكوتچتاپ دەگەندەي. شارشاپ تۇرعان ادامعا تاۋار كەلسە بولدى ەمەس پە? ەبدەن قاتتالىپ قاپتالعان قوراپتى اشىپ ەۋرە بولعىسى كەلمەيدٸ. ەڭ باستى مەسەلە – تٸلماشتا. ەگەر قاسىڭىزدا ٶزٸڭٸز جاقسى تانيتىن تٸلماش بولماسا, وندا قىتايدا جاعدايىڭىز قيىن. شەكارا جاقتا تولىپ تۇراتىن تٸلماشتار قىتاي بازارلارىمەن, سونداعى ساۋداگەرلەرمەن بٸرٸگٸپ جۇمىس ٸستەيدٸ. اڭقاۋ ساۋداگەردٸ رەتٸ كەلسە الداپ جٸبەرۋدەن تايىنبايدى.
بٸر قىزىعى. سٸز وندا جيھاز, قۇرىلىس زاتتارىن الاتىن بولساڭىز, ساۋداگەر سٸزدٸ تۋعان ەكەسٸندەي كٷتەدٸ. سەبەبٸ, ٷكٸمەت وعان بەلگٸلٸ بٸر مٶلشەردە اقشا تٶلەيدٸ ەكەن. قىتايداعى جيھاز, قۇرىلىس زاتتارىن شىعاراتىن فابريكالار وسىنداي ەڭبەكقور قىتايلاردى پايدالانىپ, قازاقتارعا ساتقىزادى. جەلٸلٸك ماركەتينگ سەكٸلدٸ عوي, كەدٸمگٸ. قىتاي ساۋداگەرلەرٸ بٸزگە نەعۇرلىم كٶپ تاۋار ٶتكٸزسە, فابريكالار سوعۇرلىم كٶلەمدە اقشا تٶلەيدٸ. ياعني, بەلگٸلٸ بٸر پايىز مٶلشەرٸندە. سوندىقتان دا قىتايلىق ساتۋشىلار جاندارىن سالىپ جۇمىس ٸستەيدٸ. تاۋاردى ساتۋ ٷشٸن نەبٸر قۇرىق بويلاماس قۋلىقتارعا بارادى.
وسىدان 5 جىلداي بۇرىن مىنانداي جاعداي بولدى. بٸردە بٸزبەن بٸرگە بٸر ەر ازامات قىتايعا باردى. سول كٸسٸگە ويۋلانىپ شابىلعان ٷستەل, ورىندىق سەكٸلدٸ جيھازدار ۇناپ قالادى. ساتۋشىمەن باعاسىمەن كەلٸسەدٸ. ٸرٸ كٶلەمدە تاۋار الماق بولادى. بٸراق, ساۋدەگەر ونداي كٶلەمدە تاۋار ساتا المايتىنىن, كەرەك بولسا, فابريكانىڭ ٶزٸنە اپارا الاتىنىن ايتادى. سٶيتٸپ, ەلگٸ ساۋداگەر بٸزدٸڭ جەرلەسٸمٸزدٸ فابريكاعا ەرتٸپ بارادى. ول فابريكا باسشىلارىمەن كەلٸسەدٸ. ولار بٸزدٸڭ ازاماتپەن الدىمەن بەلگٸلٸ بٸر سوماعا كەلٸسەدٸ. ەگەر ول سول سومانى بەرسە, قازاقستانعا 2 ۆاگون تاۋار جٸبەرەتٸن بولادى. بٸزدٸڭ ازامات ولار سۇراعان سومانى بەرەدٸ. بەرٸ زاڭ جٷزٸندە. كەلٸسٸم-شارت تٷزٸلەدٸ عوي.
سونىمەن, بٸزدٸڭ ساۋداگەر ەرٸپتەسٸمٸز قازاقستانعا قايتىپ, تاۋاردى كٷتەدٸ. راسىندا ارادا جارتى اي ٶتكەندە ەكٸ ۆاگون تاۋارى كەلەدٸ. ول قۋانىپ كەتەدٸ. سودان كەيٸن فابريكا يەلەرٸمەن حابارلاسىپ, بۇدان دا ٸرٸ كٶلەمدە تاۋار الماق بولادى. فابريكا يەلەرٸ 100 مىڭ دوللاردى الدىن-الا كارتوچكا ارقىلى جٸبەرۋدٸ سۇرايدى. سٶيتٸپ, نە كەرەك, فابريكا باسشىلارىنا شىن سەنگەن ەلگٸ كٸسٸ اقشانى اۋدارىپ جٸبەرەدٸ عوي. ويىندا ەشتەڭە جوق. تاعاتى تاۋسىلا تاۋاردى كٷتەدٸ. بٸراق, ونىسى كەشٸگە بەرەدٸ. سوندا دا بولسا, ٷمٸتٸ بار. مٷمكٸن بٸر جاعدايلارعا بايلانىستى كەشٸگٸپ جاتقان شىعار? فابريكا يەلەرٸنٸڭ الداۋى مٷمكٸن ەمەس. كەلٸسٸم-شارت تٷزٸسكەندە جىپ-جىلى جىميىپ تۇر ەدٸ. ٶتە-مٶتە كٸشٸپەيٸل ەدٸ. تٷسٸ يگٸدەن تٷڭٸلمە دەيدٸ ەمەس پە اتام قازاق?
قىسقاسى, ايتىپ-ايتپاي نە كەرەك, اقشا دا جوق, تاۋار دا جوق. ولار ونى الداپ سوقتى. وسىنىڭ سالدارىنان ەلگٸ كٸسٸ سورلاپ قالادى. ٷيٸن, جەرٸن, بەرٸن ساتىپ 100 مىڭ دوللارىن قىتايعا بەرٸپ جٸبەرگەن ەركەك ەلٸ كٷنگە دەيٸن سوتتاسىپ جٷر دەيدٸ. بارلىق سوتتا جەڭٸلگەن. قاڭعىرىپ قالدى. ايانىشتى...
جالاقى ٷشٸن ەمەس, جاتاتىن ورىن مەن بٸر مەزگٸل تاماق ٷشٸن جۇمىس ٸستەيتٸن قىتايلار كٶپ
نەگٸزٸ, قىتايداعى ارزان تاۋار ساتاتىن كٶتەرمە بازارلارعا وقىماعان قازەكەڭدەر, ەكونوميكالىق-قارجىلىق ساۋاتى جوق, تٸل بٸلمەيتٸندەر بارادى عوي. قىتايلار كٶپ جاعدايدا وسىنداي كٸسٸلەردٸ الداپ جٸبەرەدٸ.
قىتاي حالقى تىم ەڭبەكقور. كٷنٸنە 24 ساعات تىرپ ەتپەي جۇمىس ٸستەۋگە بار. كٶپتەگەن پروۆينتسييالاردا حالىق تەك جاتاتىن جەر, تاماق ٷشٸن جۇمىس ٸستەيدٸ. وندا حالىق سانى شامادان تىس كٶپ بولعاسىن, مەسەلە دە كٶپ. قىتايدا ساۋدا جاساپ جٷرٸپ, نەبٸر جٷرەك اۋىراتىن كٶرٸنٸستەرگە كۋە بولدىم. كٶز شىرىمىن الاتىن جەرٸ جوق قىتايلار كٶشەدە تاس جاستانىپ جاتا بەرەدٸ. 1 مەتر جەرگە زار بولعاندارى جول بويىندا شاش الىپ, بەلٸش سەكٸلدٸ تٸسكەباسارلاردى ساتىپ كٷن كٶرەدٸ. بٸر جامان جەرٸ, شەكتەن تىس سالاق. قوقىستى ەر جەرگە تاستاي بەرەدٸ. قوقىس جەشٸگٸ دەگەن ۇعىم مٷلدەم جوق.
سوعان قاراماي, ٶزدەرٸنٸڭ كٶپ ەكەنٸن بٸلگەسٸن بە, ٶزگەلەرگە مۇرنىن شٷيٸرە قارايدى. مىسالى, بٸز كەيدە «ۆاتيكاندا 1000-عا جەتەر-جەتپەس حالىق تۇرادى. حالقى بٸزدٸڭ اۋىلدان دا از. وسىنى دا مەملەكەت دەۋگە بولا ما» دەپ شٸرەنە ايتىپ قالامىز عوي. ولار دا سول سەكٸلدٸ بٸزدٸ مەملەكەت دەپ ەسەپتەمەيتٸن كٶرٸنەدٸ. راسىندا 1,5 ميللياردتان اساتىن ولار 15 ميلليوندى شىبىن قۇرلى كٶرمەيدٸ.
جەنە جوعارىدا ايتتىم عوي, قىتايدا اۋدارماشى بولىپ كٷن كٶرەتٸندەر ٶتە كٶپ. اۋدارماشى-قىتايلار دا از ەمەس. بٸراق, سەنەسٸز بە, اۋدارماشى-قىتايلار مٷلدەم قازاق تٸلٸن بٸلمەيدٸ. ولار ورىس تٸلٸن مەڭگەرگەن. بٸزدٸڭ قانداستار شەكارا جاقتا سولارمەن كەلٸسەدٸ. نەگە قازاق تٸلٸن مەڭگەرمەيدٸ? قازاقستاندا مەملەكەتتٸك تٸل – قازاق تٸلٸ ەمەس پە? بٸراق, بٸز قانشا ۇرانداتساق تا, قىتايلار دا بٸلەدٸ عوي. قاي تٸلدٸ مەڭگەرسە ٶلمەيتٸنٸن.
جەنە قازٸر قىتايداعى قازاق اۋىلدارىنا قيىن جاعداي تۋىپ وتىر. قىتايلار قازاق مەكتەپتەرٸن قۇرتىپ, زورلاپ قىتاي تٸلٸن ەنگٸزۋدە.
قىتايدا مۇسىلماندار ٶتە ۇيىمشىل. مۇسىلماندار ٶزدەرٸ اسحانا اشىپ العان. اسحاناعا مٸندەتتٸ تٷردە مەشٸت سۋرەتٸن سالىپ قويادى. وسى ارقىلى ٶزدەرٸنٸڭ كٸم ەكەندەرٸن كٶرسەتەدٸ. وسى مۇسىلمان اسحانالارىنا قىتايلار جيٸ كەلەدٸ. ولار حالال مۇسىلمان تاعامدارىن سٷيسٸنٸپ جەيدٸ. كەي قىتايلار ٷزٸلٸسسٸز كەلەدٸ. مۇسىلمان تاعامدارىن ٶز تاعامدارىنان دا ارتىق كٶرەدٸ. ال, مۇسىلماندار قىتاي اسحاناسىنا مٷلدەم بارماۋعا تىرىسادى.
ۇلتارالىق داۋدى ٶرشٸتەسٸڭدەر دەپ, بيلٸك بٸر ەلٸ اۋزىمىزعا ەكٸ ەلٸ قاقپاق قويىپ وتىر عوي. بٸراق, قازٸر ايتپاعاندا قاشان ايتۋ كەرەك? قىتاي حالقىنىڭ بٸزگە مٷلدەم جانى اشىمايدى. وسىنى مويىنداۋ كەرەك. «قارا قىتاي قاپتاسا, سارى ورىسپەن جىلاپ كٶرٸسەسٸڭ» دەيدٸ.
قازٸر ەلٸمٸزدە جۇرت ۋاقىتشا تٸركەۋگە قاتىستى دٷرلٸگٸپ جاتىر عوي. مەنٸڭشە, ۋاقىتشا تٸركەۋدٸ ەنگٸزگەنٸ دۇرىس بولدى. ەگەر ۋاقىتشا تٸركەۋ راسىندا زاڭ شەڭبەرٸندە جۇمىس ٸستەسە, بارماق باستى, كٶز قىستىعا جول بەرٸلمەسە, وندا بٸر جاساپ قالار ەدٸك. سەبەبٸ, الماتىدا قانشاما قىتاي زاڭسىز جٷر. ۋاقىتشا تٸركەۋ ارقىلى ولاردى انىقتاپ, ەلٸنە قايتارپ جٸبەرەدٸ دەپ ٷمٸتتەنەمٸن. سەبەبٸ, قازاقستان – كەلٸمسەكتەر وتانى ەمەس. ٶز جەرٸمٸزگە قازٸردەن جاناشىرلىق تانىتپاساق, كەيٸن كەش بولادى. قۇدايدان جالبارىنا سۇرايتىنىم, ۇرپاعىمىز جىلاپ جٷرمەسٸنشٸ, - دەپ الما زىكرينا ٶز سٶزٸن اياقتادى. بٸزدٸڭ الىپ-قوسارىمىز جوق.
ابىلاي سماتۋللاۇلى,
"رەيتينگ" گازەتٸ, №10-11, 2017 ج
