Ózim birazdan beri biletin bir tanys jigit jaqynda armandap júrip AQSh-qa baryp qaitty. Álgi azamat Amerikany armansyz aralap, qaitarynda qazaqshylyǵyn umytpai jaqyn-jýyq, aǵaiyn-týys, jora-joldastaryna sálem-saýqat alypty. Muhit asyp kelgen bazarlyqqa jurt máz bolady. Alǵan syilyqtaryn ainaldyra qyzyqtap qarap, astyna úńilse, biliner-bilinbes etip «made in China» dep jazyp qoiypty deidi. Sonda jinalǵandar bastaryn shaiqap: «Qytaiyń Amerikany da jaýlap alǵan eken-aý?!» depti.
«Amerikany qýyp jetip, basyp ozdy…»
Búginde damýy jóninen adymdap alǵa shyqqan Qytaidy alpaýyt AQSh ta, jymysqy Japoniia da, aqsúiek Angliia da, múláiim Frantsiia men órkókirek Resei de moiyndaidy. Bulardyń qai-qaisysy da álemdik geosaiasat pen geoekonomikada Qytaidyń pikir-kózqarasymen sanasýǵa májbúr.
«Kóp qorqytady, tereń batyrady» demekshi, Qytai eliniń basqalardan birqatar artyqshylyqtary bar. Halqynyń sany (1,3 mlrd.) jóninen alda bolsa, jer kólemi jóninen Resei men Kanadadan keiingi úshinshi orynda.
Buǵan qosa, Qytai ǵarysh keńistigin igergen, iadrolyq qarýǵa ie jáne áskeriniń sany da kóp qýatty da aibyndy derjava.
Jańa tarihi kezeńde Qytai reformasynyń negizin salǵan Den Siao Pin: «bizdiń úiimizdiń tórt qabyrǵasynda tórt tereze bolýy kerek. Birinshisimen biz bilim-ǵylym, ekinshisimen – tehnologiia, úshinshisimen – tájiribe men biliktilik, tórtinshisimen – kapital quiylady» degen eken.
Kúni keshege deiin jurtshlyq eń bai elder degende aldymen Amerika men Japoniiany aýyzǵa alatyn. Solardyń bailyǵy men jetistigin aityp tamsanatyn. Endigi jerde Qytaidy maqtaýǵa kóshti. Óitkeni, ol keiingi bir-eki jyl kóleminde JIÓ jóninen Qytai AQSh pen Japoniiaǵa qýyp jetip, basyp ozdy. Kópshilik ony kiim-keshek, turmystyq taýar-buiym shyǵaratyn «álemdik zaýyt-fabrika» dep ataityn boldy. Sebebi, Qytai jahandyq ekonomikadaǵy oza shapqan teńdesi joq taýar óndirýshige jáne investorǵa ainaldy.
«Basyp ozdy» degennen shyǵady. Sonaý 60-jyldary Keńes odaǵynda «Taiaý on jylda Amerikany qýyp jetip, bazyp ozaiyq!» degen daqpyrt pen daraqylyqqa boi aldyrǵan uran bolǵan. Kúndelikti gazetter osyndai uranmen shyǵyp otyrǵan.
Sol aitqandai, basqalar burylyp ketse de sotsialistik damý jolynan taimaǵan Qytai Halyq Respýblikasy KSRO siiaqty urandatpai-aq, úndemei júrip, úlken ister tyndyryp, HHI ǵasyrda AQSh-ty shań qaptyryp, basyp ozdy. Ári deseńiz, Qytai Amerika tárizdi basqa memleketke (Irak, Liviia jáne Iran) kúsh kórsetýden, qoqan-loqqy jasaýdan aýlaq.
Sońǵy 30-40 jyldyń kóleminde QHR (1979 jylǵy Vetnammen soǵysty esepke almaǵan- da) eshbir elmen áskeri qaishylyq pen qarýly qaqtyǵysqa barmaǵan.
Sondyqtan bolar, halyqaralyq saiasatkerler men sarapshy mamandar búgingi tańda «Qytai syrtqy eldermen qarym-qatynasynda «jumsaq kúsh» saiasatyn qoldanady» degendi aitady.
(Halyqaralyq qatynas ǵylymyna «jumsaq kúsh qoldaný» saiasaty degen termindi eń alǵash 1990 jyly amerikandyq saiasattanýshy, Garvard ýniversitetiniń professory Dj. Nai engizgen. Onyń túsindirýinshe munda bir el ekinshi elge áskeri-tehnikalyq kúsh-qarý qoldaný emes, kerisinshe beibit sipattaǵy ekonomika, saýda-sattyq, mádeniet pen óner, ideologiia, gýmanitarlyq kómekter arqyly yqpal etip, ózine qaratyp alady).
Qytai eliniń qazirgi tańdaǵy tynys-tirshiliginen, alys-jaqyndaǵy memlekettermen qarym-qatynasynan osyndai «jumsaq kúsh qoldaný» saiasaty aiqyn ańǵarylady. Álimsaqtan aitylatyndai, Qytaidyń syrtqy ekonomikalyq qatynasynda: «jaqyn dos ta, alys dushpan da joq», tek eki jaqty paidaly maqsat-múdde ǵana bar!
Syrttai qaraǵanda Qytai AQSh jáne Eýroodaqpen básekeles, bir-birimen ymyraǵa kelmes qirǵi-qabaq elder siiaqty kórinedi. Biraq, bulardyń qai-qaisysy da saiasat basqa, ekonomika basqa ekenin, ekijaqty saýda-ekonomikalyq qatynastan paida tappasa, ziian shekpeitinderin jaqsy biledi.
Basqalarmen salystyrǵanda EO pen AQSh-tyń Qytai úshin eń iri saýda-ekonomikalyq áriptester ekeni, alǵashqysymen eki aradaǵy taýar ainalymynyń jyldyq mólsheri 600 mlrd. dollarǵa jetip, keiingisinen 521 mlrd. dollardan asqany osynyń jarqyn dáleli.
Osyndai sebepten shyǵar, eýropalyq alians 2003 jylǵy jeltoqsanda Qytaidy «strategiialyq áriptes» dep tanydy. Mundai jyly qabaqty ańǵarǵan Pekin Briýsselge Eýroodaq tarapynan qarý-jaraq eksporty boiynsha engizilgen embargony alyp tastaý týraly usynys jasady. Bul oraida AQSh-tyń Taivanǵa qarý satyp otyrǵanyn alǵa tartty. Usynys Angliia men Frantsiia tarapynan qoldaý tapty.
Al, Qytai men AQSh arasynda geosaiasatta qarama-qaishylyqty jáitter barshylyq. Ol qaishylyqtar Vashingtonnyń Taivandy qoldaýyna jáne ATR (Aziialyq Tynyq muhity aimaǵynda) júrgizip otyrǵan saiasatyna bailanysty. Mysaly, Pekin óziniń Filippinmen eki aradaǵy Ońtústik Qytai teńizine qatysty talas-tartysyna Aq úidiń aidalada jatyp aralasyp, Manilany saiasi-áskeri jaǵynan qoldap otyrǵanyna narazy. Osy daýdy qaraǵan Halyqaralyq tórelik sottyń máseleni Filippinniń paidasyna sheshkenin AQSh-tyń yqpalymen boldy dep esepteidi. Jáne de mundai daý-damaidyń tek eki jaqtyń kelissózder men kelisimi, ymyraǵa kelý arqyly sheshilgenin qalaidy. Aqyl-ailasy, qýlyǵy, diplomatiialyq sheberligi jetkilikti Qytai syrtqy saiasatta ońailyqpen eshkimge ese jibere qoimaidy.
Syrtqy saýda-ekonomikalyq bailanysta Qytai alystaǵy Afrika men qiian-qiyrdaǵy Latyn Amerikasy-Karib basseini elderin de nazardan tys qaldyrmaǵan. Keiingi málimetterge súiensek, 2013 jyly Qytai men Afrika elderiniń ózara taýarainalymy 210 mlrd. dollardy quraǵan bolsa, 2020 jylǵa qarai 400 mlrd. dollarǵa jetedi degen úmitte. Afrikalyqtarǵa bir unaityny, qytai biligi olarmen qarym-qatynasta AQSh pen Batys sekildi eshbir saiasi talaptar qoimaidy, ishki isterine aralaspaidy, óziniń damý úlgisin tańyp, tyqpalamaidy. Ustanymy saýda-ekonomikalyq jáne gýmanitarlyq bailanys eki jaqqa da tiimdi bolýǵa tiis.
Osy siiaqty aspanasty eliniń Latyn Amerikasy-Karib basseini memleketterimen saýda-sattyǵy keiingi on bes jylda 22 esege ósti. Sóitip, Qytai ekinshi deńgeidegi saýda-ekonomikalyq áripteske ainaldy. Keleshekte qos tarap tek shikizat tasymaldaýmen shektelip qalmai, óńdeýshi saladan góri óndiristik salaǵa, innovatsiia men jańa tehnologiiaǵa den qoimaq. Mundai qarym-qatynas Latyn Amerikasynyń damýshy elden ósip, damyǵan elderdiń qataryna qosylýyna yqpal eteri daýsyz.
«Bireýge qaryz berip kiriptar qyp qoiý» álimsaqtan adamzatqa tán qasiet deitin bolsaq, shet memleketterge investitsiia salý jáne nesie-qaryz berý Qytai strategiiasyndaǵy mańyzdy baǵyttardyń biri. Máselen, 2002 jyly ol syrtqa 6,9 mlrd. dollar investitsiia shyǵarǵan bolsa, 2012 jylǵa qarai bul kórsetkish 84,2 mlrd. dollarǵa jetken. Investitsiianyń qamtý aimaǵy kórshiles Gonkongtan bastap, Aziia, Eýropa jáne Afrika men Latyn Amerikasyna deiin sozylyp jatyr. Kórshisimen til tabysa almaityn keibir elder siiaqty kergimei «alystan – arbalap, jaqynnan – dorbalap tasidy».
Sirá, ósemin, órkendeimin deitin memleket osylai etýi tiis.
Ortalyq Aziia – mańyzdy strategiialyq aimaq
QHR úshin Ortalyq Aziia (Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Ózbekstan, Tájikstan jáne Túrkimenstan) mańyzdy strategiialyq aimaq. Aýmaǵy 3,9 mln. sharshy shaqyrymdy quraityn bul aimaqta 51 mln. halyq turady. Jeriniń qoinaýy sirek kezdesetin baǵaly metalldarǵa, munai men gazǵa, basqa da tabiǵi resýrstarǵa bai. Osyny myqtap eskergen Qytai 1991 jyly Keńes odaǵy ydyrap, Ortalyq Aziia respýblikalary táýelsizdik alyp, árqaisysy derbes memleket bolǵan boida bularmen qarym-qatynas jasaýǵa umtylyp, bos qalǵan bazarlaryn kúndelikti turmysqa qajetti taýarlarǵa toltyrdy. Áli kúnge Ortalyq Aziianyń saýda núktelerinen: bazar men dúkenderinen, negizinen, qytailyq arzanqol kiim-keshegin, turmystyq zat pen buiymdardy kóresiz.
Munan soń Qytai qubyr arqyly Qazaqstan men Túrkimenstannan, Ózbekstannan arzan munai men gaz alýǵa qol jetkizdi.
2001 jyly Qazaqstan, Qytai, Qyrǵyzstan, Resei jáne Tájikstannyń qatysýymen qurylǵan (keiinnen Ózbekstan qosylǵan) halyqaralyq ShOS (Shanhai yntymaqtastyǵy uiymy) arqyly atalǵan memleketterdiń turaqtylyq pen qaýipsizdikti saqtaý, sondai-aq, ekonomikalyq-áleýmettik salalardaǵy birqatar múddeleri toqailasty. Munyń sheńberinde ǵylymi-tehnikalyq, tehnologiialyq jáne gýmanitarlyq salalardaǵy yntymaqtastyq ta damýǵa bet aldy.
Qytai basshylyǵy Resei jáne Ortalyq Aziia respýblikalarymen qarym-qatynasta shikizat tasymaldaý jáne saýda-sattyqpen shektelip qalmaý kerektigin durys túsinedi.
Sol sebepti de keiingi kezde BAQ quraldarynan qytailyq korporatsiialar men firmalardyń Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Ózbekstan jáne Tájikstanmen qandai da bir óndiris ornyn nemese ózderindegi kásiporynnyń filialyn ashý jóninde ekijaqty kelisimsharttarǵa qol qoiǵany týraly jańalyq habarlardy jiirek oqityn boldyq. Osy biylǵy jyly qytailyqtar Ferǵanaǵa qarai tartylǵan temir jolda 455 mln. dollar qarjy shyǵaryp, 19 shaqyrymdyq tonnel salyp berip, ózbek aǵaiyndardyń kóńilin bir taýyp qoidy. Ózderiniń aitýynsha, Qytaimen aradaǵy taýarainalamy 3 mlrd. dollardan asyp, Reseidi ekinshi kezekke yǵystyrypty.
Osyndai kelisimshart sheńberinde aldaǵy ýaqytta Qazaqstanda shyny, tsement shyǵaratyn, aýyl sharýashylyǵy ónimderin óńdeitin zaýyttar salynbaq. Bázbireýlerdiń: «Qytai bolmasa ash-jalańash qalady ekenbiz» dep ázildeýiniń astarynda shyndyq jatqanyna shúbá keltire almaisyń.
Bylai saralap, salmaqtap qaraǵanda, irgeles Ortalyq Aziia memleketteri men Resei Qytai eli úshin tiimdi tabiǵi resýrstar kózi jáne daiyn taýarlaryn ótkizetin rynok qana emes, Eýropaǵa shyǵatyn qolaily da utymdy tranzittik dáliz de. Qarapaiym ǵana esep: Qytaidyń taýar tiegen konteinerleri Eýropaǵa kádýilgi teńiz jolymen jóneltilgende 50-60 kúnde, al Ortalyq Aziia ne Resei arqyly jiberilgende 10-15 kúnde jetkiziletin kórinedi.
Keleshegi kemel «Jibek jolynyń ekonomikalyq beldeýi» jobasy
Sondyqtan bolsa kerek, sońǵy bir-eki jyldyń kóleminde Qytai ákimshiliginiń aýqymdy: «Bir jol – bir beldeý» baǵdarlamasy aiasyndaǵy «Jibek jolynyń ekonomikalyq beldeýi» (JJEB) jobasy jaiynda jii aityla bastady. Joba saiasatkerler, saiasattanýshylar, ekonomisterdiń de nazaryn aýdardy. Sebebi, joba júzege assa, ol belgili bir aimaqpen shektelip qalmai, tutastai Eýraziia kontinentiniń ekonomikalyq-áleýmettik damýyna yqpal etetin igilikti is bolady.
Qyzyq bolǵanda, bul joba týraly QHR tóraǵasy Si Tszinpin eń alǵash 2013 jyly qyrkúiekte Astanaǵa kelgende Nazarbaev ýniversitetinde sóilegen sózinde aitty. Nege? Óitkeni, Qytai Qazaqstandy kórshiles memleket qana emes, mańyzdy strategiialyq áriptes sanaidy. Eki jaqtyń qarqyndy damyp kele jatqan saýda-ekonomikalyq yntymaqtastyǵynan zor úmit kútedi.
Keibireýler muny baiaǵy «Jibek jolyn» qaita jańǵyrtý» dep túsinedi. Al shyndyǵynda, «Jibek jolynyń ekonomikalyq beldeýi» dep ataýynyń ózi ańǵartyp turǵandai, Shyǵystan – Batysqa qarai zaman talabyna sai jol salyp, tranzittik dáliz ashýmen qatar, ortaq ekonomikalyq keńistikti qalyptastyrý. Bul joldardyń boiynda infraqurylym damyp, qanshama áleýmettik nysandar salynady, qyzmet kórsetý oryndary ashylady, myńdaǵan adamdar jumysqa tartylady.
Taratyńqyrap aitar bolsaq, JJEB jobasy úsh tarmaqtan turady – soltústik jol (Qytai – Qazaqstan – Resei – Eýropa), ortalyq jol (Qytai – Qazaqstan – Kaspii teńizi – Túrkiia) jáne ońtústik jol (Qytai – Qyrǵyzstan – Ózbekstan – Túrkimenstan – Iran – Pákistan – Úndi muhity). Mundaǵy soltústik jol Qazaqstan jeri arqyly ótetin, Qytaidaǵy Horgostan – Sankt-Peterbýrgke jetetin uzyndyǵy 8445 shaqyrym Batys Qytai – Batys Eýropa avtomagistrali. Munyń Qazaqstannyń úlesindegi 2787 shaqyrymy salynyp bitýge taiaý qaldy.
Bir aita ketetini, «Jibek jolynyń ekonomikalyq beldeýi» Qazaqstan Prezidenti N. Nazarbaevtyń 2014 jyldyń 11 qarashasynda halyqqa arnaǵan kezekti Joldaýynda jariia etken «Nurly jol» baǵdarlamasyna sáikes keledi. Elbasy ol baǵdarlamany tanystyrýda: «Eldiń órkenin bilgiń kelse, jolyna qara» degen qaǵida qalyptasqan. Barys-kelis pen alys-beriste jol qatynasy airyqsha mańyzǵa ie. Kóne zamandarda iri qalalarymyzdyń kóbi Uly Jibek jolyn jaǵalai qonys tepken… Jol – shyn máninde ómirdiń ózegi, baqýatty tirliktiń qainar kózi. Barlyq aimaqtar temir jolmen, tas jolmen, áýe jolymen ózara tyǵyz bailanysýy kerek» dep aitqany osyny aiǵaqtaidy.
Sondai-aq, 100 qadamdyq Ult josparynda: «Qazaqstandy halyqaralyq kólik-kommýnikatsiialyq aǵymdarǵa integratsiia. «Eýraziialyq transkontinentaldyq dáliz» mýltimodeldik kólik dálizin qurý jónindegi jobany iske qosý» degen mindet qoiyldy.
Qai nárseni de «jeti ret ólshep, bir kesetin» Qytaidyń JJEB jobasyn jáidan-jái qolǵa alyp otyrmaǵany belgili. Sondyqtan da sarapshy mamandar «bul jobany júzege asyrýda Qytai tómendegidei úsh strategiialyq maqsatty kózdeidi» deidi:
– halyqaralyq jáne aimaqtyq saýdany óristetý;
– Qytaidan Qazaqstan men Ortalyq Aziia arqyly Eýropaǵa jáne Taiaý Shyǵysqa shyǵatyn halyqaralyq kóliktik dálizdi qalyptastyrý;
– mańyzdy strategiialyq áriptes sanalatyn Ortalyq Aziiadaǵy óziniń ekonomikalyq qatysýy men yqpalyn kúsheitý.
Mundai maqsatqa saýda-ekonomikalyq bailanysty damytý, onyń jolyndaǵy kedergiler men qiyndyqtardy joiý, jetilgen infraqurylymdary bar temir jol men avtokólik magistraldaryn salý, teńiz jolynyń da múmkindikterin paidalaný jáne qolaily investitsiialyq jaǵdai qalyptastyrý arqyly qol jetkizbek.
Halqy da kóbeiip, ekonomikasy da ósip bara jatqan Qytai úshin alysta jatsa da tólem qabileti joǵary úlken rynok bolyp tabylatyn Eýropa, tabiǵi arzan resýrstarǵa bai Ortalyq Aziia jáne álemdik munai men gazdyń negizgi satýshylary sanalatyn Taiaý Shyǵys elderi zor mańyzǵa ie.
Árine, Qytai eli tek «Jibek jolynyń ekonomikalyq beldeýi» baǵdarlamasymen shektelip qalmaq emes. Olai deitinimiz, joǵaryda aitylǵandai, Astanadan keiin 2013 jyldyń qazanynda QHR tóraǵasy Si Tszinpin Indoneziiaǵa saparlap baryp, ol eldiń parlamentariileriniń aldynda aýqymdy: «Bir jol – bir beldeý» jobasynyń taǵy bir mańyzdy tarmaǵy: Qytai –Ońtústik Qytai – Shyǵys Qytai — Úndi muhity baǵytyndaǵy «HHI ǵasyrdaǵy Jibek teńiz joly» baǵdarlamasyn jariia etti. Bul baǵdarlama Indoneziia, Malaiziia, Singapýr, Tailand siiaqty Ońtústik-Shyǵys Aziia elderin qamtityn, ári ejelden qalyptasqan kóne sý joly. Qytai jurty onymen osydan eki myń jyl buryn Úndi, Parsy jaǵalaýlary, Arab túbegi arqyly kememen júzip otyryp, Eýropaǵa jibek mata men farfor buiymdar jáne nefritti áshekei zattardy jetkizip otyrǵan. Endi ony zaman talabyna qarai jańasha jańǵyrtý, jetildirý nietinde.
Zadynda kez-kelgen jospar-jobanyń qarjy-qarajatqa kelip tireletini talassyz shyndyq. Qytai bul jaǵyn da jan-jaqty oilastyrǵan. Biylǵy 2016 jyldyń basynda Pekinde álemniń 80-ge jýyq memleketiniń (onyń ishinde Qazaqstan da bar) quryltaishylyǵymen halyqaralyq AIIB (Aziialyq infraqurylymdyq investitsiia banki) ashylyp, arnaiy «Jibek joly» deitin qor quryldy. Alǵashqysynyń jarǵylyq qarajaty 100 mlrd. dollar, al ekinshisiniki 40 mlrd. dollar bolyp belgilendi. Ekeýine de mol qarjy-qarajat salatyn Qytaidyń ózi. Maqsat Jibek joly boiyndaǵy memleketterdiń iri infraqurylymdyq jobalaryn qarjylandyryp, júzege asyrý jáne osy baǵyttaǵy «Jibek jolynyń ekonomikalyq beldeýi», «HHI ǵasyrdaǵy Jibek teńiz joly» baǵdarlamalaryna qarjylyq demeýshilik kórsetý.
Jalpy «Bir jol – bir beldeý» jobasy iske asatyn bolsa, oǵan 4,5 mlrd. halyq turyp, tirshilik etetin álemniń alpystan astam memleketi qamtylyp, qatystyrylady.
Jasyratyny joq, ádette mundai iri joba-bastamalarǵa qatysty árqily qaýeset pen pikirler, túrli boljamdar aitylady. Bireý bilip aitady, bireý kúlip aitady. Bireýler oǵan qyzyǵyp qarasa, ekinshi bireýler qyzǵanyp qaraidy.
Sol aitqandai, «Qytai nelikten mundai aýqymdy jobany qolǵa aldy? Oǵan ne sebep boldy?» degen suraqtarǵa jaýap izdep bas qatyryp otyrǵan sarapshy mamandar barshylyq. Olardyń kóbiniń pikiri tómendegidei tujyrymǵa saiady:
Birinshiden, Qytai taýarlaryna álemdik rynokta suranystyń azaiýynan, olardyń báskege qabilettiliginiń tómendeýinen eldiń JIÓ ósimi baiaýlap qaldy;
Ekinshiden, ónerkásip óndirisiniń asa qarqyndy damýynan qorshaǵan ortanyń lastanýy, ekologiialyq ahýal kúrdelene tústi;
Úshinshiden, Qytaidyń Shyǵys bóligi men Ortalyq jáne Batys bólikteriniń damý deńgeiinde eleýli aiyrmashylyqtar paida boldy;
Tórtinshiden, biylǵy 2016 jyldyń 4 aqpanynda Avstraliia, AQSh, Brýnei, Vetnam, Jańa Zelandiia, Japoniia, Kanada, Malaiziia, Meksika, Perý, Singapýr, Chili memleketteri birigip, Trans-Tynyq muhittyq saýda jáne investitsiialyq aliansyn qurdy. Endigi jerde onyń Qytaiǵa báskeles birlestik bolatyny anyq.
Bul aitylǵandarǵa qosa, Qytai óz ishinde osy zamanǵa laiyq temir jol men avtomagistraldardy salyp bitirip, jetilgen kóliktik-logistikalyq júieni qalyptastyrdy. Mine, osyny salýda paidalanylǵan qýatty potentsial — arnaiy óndiristik qurlyǵylar men qondyrǵylar, tehnikalar men mashinalar bilikti injener-tehnik kadrlar men jumysshylar bos qalmai, «Bir beldeý-bir jol» jobasyn júzege asyrýǵa tartylýy kerek.
Basy ashyq aqiqat: Qytai búginde jáne bolashaqta da kómirsýtek otyny, jalpy energetikalyq qýatty molynan tutynatyn el bolyp qala beredi. Qazirgi tańda ol munaidyń basym bóligi sý joldary – teńiz arqyly tasymaldaidy. Al, teńiz joldary ázirge AQSh-tyń áskeri-teńiz floty biliginde. Sondyqtan da qurlyqtyń boiymen, iaǵni Ortalyq Aziia men Resei jeri arqyly ótetin tranzittik arna ashý – tyǵyryqtan shyǵýdyń balamaly amaly.
Árine, «jumsaq kúsh» saiasaty tek saýda-ekonomikalyq qatynaspen shektelip qalmaidy. Oǵan bilim berý, densaýlyq saqtaý sekildi gýmanitarlyq salalardaǵy yntymaqtastyq ta qosylady. Kúndelikti BAQ quraldary men internet jelidegi túrli sait paraqshalarynan: «Talapker jastardy tegin granttarmen Qytaida oqýǵa shaqyramyz» degen jarnamalardy jii oqitynymyz osynyń aiǵaq dáleli. Keibir málimetterge súiensek, ótken jyldar ishinde QHR bilim ordalarynda 12 myńnan astam qazaqstandyq stýdent bilim alyp qaitypty.
Joǵaryda aitylǵandardan ańǵaratynymyz, aspanasty eliniń aldaǵy jyldarǵa arnalǵan jospar-jobasy ǵalamat. Mundai isterdi atqarýda olar «betegeden – biik, jýsannan –alasa» kórinip, kózdegen maqsattaryna jetedi. «Aryq aityp, semiz shyǵady».
Qytai danagóileri erteden jas urpaǵyna: «Árkez sýdai sabyrly bol! Sen solai jylystap aǵyp, qýys-qýystyń bárin toltyryp, iemdenetin bolasyń. Iemdengen jerińe nár berip, gúldendiresiń» degendi ósiet etip otyrǵan. Qazirgi jaǵdai osy ósiettiń oryndalýynyń kórinisi ispettes.
Bulardyń taǵy: «Eger jel tursa odan saqtanyp, tyǵylýǵa tyryspa, kerisinshe dereý diirmen jasap, onyń kúsh-qýatyn paidalanýǵa umtyl» deitin aqylyna tánti bolasyń.
Eshkimniń namysyna tiip, shamdandyrmaityndai «jumsaq kúsh qoldanyp» ózine qaratý saiasaty degenińiz osy shyǵar.
Bizdiń Qytaidan úirenerimiz kóp…
Áshirbek AMANGELDI,
«Almaty aqshamynyń» saiasi sholýshysy
