ٶزٸم بٸرازدان بەرٸ بٸلەتٸن بٸر تانىس جٸگٸت جاقىندا ارمانداپ جٷرٸپ اقش-قا بارىپ قايتتى. ەلگٸ ازامات امەريكانى ارمانسىز ارالاپ, قايتارىندا قازاقشىلىعىن ۇمىتپاي جاقىن-جۋىق, اعايىن-تۋىس, جورا-جولداستارىنا سەلەم-ساۋقات الىپتى. مۇحيت اسىپ كەلگەن بازارلىققا جۇرت مەز بولادى. العان سىيلىقتارىن اينالدىرا قىزىقتاپ قاراپ, استىنا ٷڭٸلسە, بٸلٸنەر-بٸلٸنبەس ەتٸپ «made ٸn Chٸnا» دەپ جازىپ قويىپتى دەيدٸ. سوندا جينالعاندار باستارىن شايقاپ: «قىتايىڭ امەريكانى دا جاۋلاپ العان ەكەن-اۋ?!» دەپتٸ.
«امەريكانى قۋىپ جەتٸپ, باسىپ وزدى…»
بٷگٸندە دامۋى جٶنٸنەن ادىمداپ العا شىققان قىتايدى الپاۋىت اقش تا, جىمىسقى جاپونييا دا, اقسٷيەك انگلييا دا, مٷلەيٸم فرانتسييا مەن ٶركٶكٸرەك رەسەي دە مويىندايدى. بۇلاردىڭ قاي-قايسىسى دا ەلەمدٸك گەوساياسات پەن گەوەكونوميكادا قىتايدىڭ پٸكٸر-كٶزقاراسىمەن ساناسۋعا مەجبٷر.
«كٶپ قورقىتادى, تەرەڭ باتىرادى» دەمەكشٸ, قىتاي ەلٸنٸڭ باسقالاردان بٸرقاتار ارتىقشىلىقتارى بار. حالقىنىڭ سانى (1,3 ملرد.) جٶنٸنەن الدا بولسا, جەر كٶلەمٸ جٶنٸنەن رەسەي مەن كانادادان كەيٸنگٸ ٷشٸنشٸ ورىندا.
بۇعان قوسا, قىتاي عارىش كەڭٸستٸگٸن يگەرگەن, يادرولىق قارۋعا يە جەنە ەسكەرٸنٸڭ سانى دا كٶپ قۋاتتى دا ايبىندى دەرجاۆا.
جاڭا تاريحي كەزەڭدە قىتاي رەفورماسىنىڭ نەگٸزٸن سالعان دەن سياو پين: «بٸزدٸڭ ٷيٸمٸزدٸڭ تٶرت قابىرعاسىندا تٶرت تەرەزە بولۋى كەرەك. بٸرٸنشٸسٸمەن بٸز بٸلٸم-عىلىم, ەكٸنشٸسٸمەن – تەحنولوگييا, ٷشٸنشٸسٸمەن – تەجٸريبە مەن بٸلٸكتٸلٸك, تٶرتٸنشٸسٸمەن – كاپيتال قۇيىلادى» دەگەن ەكەن.
كٷنٸ كەشەگە دەيٸن جۇرتشلىق ەڭ باي ەلدەر دەگەندە الدىمەن امەريكا مەن جاپونييانى اۋىزعا الاتىن. سولاردىڭ بايلىعى مەن جەتٸستٸگٸن ايتىپ تامساناتىن. ەندٸگٸ جەردە قىتايدى ماقتاۋعا كٶشتٸ. ٶيتكەنٸ, ول كەيٸنگٸ بٸر-ەكٸ جىل كٶلەمٸندە جٸٶ جٶنٸنەن قىتاي اقش پەن جاپونيياعا قۋىپ جەتٸپ, باسىپ وزدى. كٶپشٸلٸك ونى كيٸم-كەشەك, تۇرمىستىق تاۋار-بۇيىم شىعاراتىن «ەلەمدٸك زاۋىت-فابريكا» دەپ اتايتىن بولدى. سەبەبٸ, قىتاي جاھاندىق ەكونوميكاداعى وزا شاپقان تەڭدەسٸ جوق تاۋار ٶندٸرۋشٸگە جەنە ينۆەستورعا اينالدى.
«باسىپ وزدى» دەگەننەن شىعادى. سوناۋ 60-جىلدارى كەڭەس وداعىندا «تاياۋ ون جىلدا امەريكانى قۋىپ جەتٸپ, بازىپ وزايىق!» دەگەن داقپىرت پەن داراقىلىققا بوي الدىرعان ۇران بولعان. كٷندەلٸكتٸ گازەتتەر وسىنداي ۇرانمەن شىعىپ وتىرعان.
سول ايتقانداي, باسقالار بۇرىلىپ كەتسە دە سوتسياليستٸك دامۋ جولىنان تايماعان قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى كسرو سيياقتى ۇرانداتپاي-اق, ٷندەمەي جٷرٸپ, ٷلكەن ٸستەر تىندىرىپ, ححٸ عاسىردا اقش-تى شاڭ قاپتىرىپ, باسىپ وزدى. ەرٸ دەسەڭٸز, قىتاي امەريكا تەرٸزدٸ باسقا مەملەكەتكە (يراك, ليۆييا جەنە يران) كٷش كٶرسەتۋدەن, قوقان-لوققى جاساۋدان اۋلاق.
سوڭعى 30-40 جىلدىڭ كٶلەمٸندە قحر (1979 جىلعى ۆەتناممەن سوعىستى ەسەپكە الماعان- دا) ەشبٸر ەلمەن ەسكەري قايشىلىق پەن قارۋلى قاقتىعىسقا بارماعان.
سوندىقتان بولار, حالىقارالىق ساياساتكەرلەر مەن ساراپشى ماماندار بٷگٸنگٸ تاڭدا «قىتاي سىرتقى ەلدەرمەن قارىم-قاتىناسىندا «جۇمساق كٷش» ساياساتىن قولدانادى» دەگەندٸ ايتادى.
(حالىقارالىق قاتىناس عىلىمىنا «جۇمساق كٷش قولدانۋ» ساياساتى دەگەن تەرميندٸ ەڭ العاش 1990 جىلى امەريكاندىق ساياساتتانۋشى, گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ پروفەسسورى دج. ناي ەنگٸزگەن. ونىڭ تٷسٸندٸرۋٸنشە مۇندا بٸر ەل ەكٸنشٸ ەلگە ەسكەري-تەحنيكالىق كٷش-قارۋ قولدانۋ ەمەس, كەرٸسٸنشە بەيبٸت سيپاتتاعى ەكونوميكا, ساۋدا-ساتتىق, مەدەنيەت پەن ٶنەر, يدەولوگييا, گۋمانيتارلىق كٶمەكتەر ارقىلى ىقپال ەتٸپ, ٶزٸنە قاراتىپ الادى).
قىتاي ەلٸنٸڭ قازٸرگٸ تاڭداعى تىنىس-تٸرشٸلٸگٸنەن, الىس-جاقىنداعى مەملەكەتتەرمەن قارىم-قاتىناسىنان وسىنداي «جۇمساق كٷش قولدانۋ» ساياساتى ايقىن اڭعارىلادى. ەلٸمساقتان ايتىلاتىنداي, قىتايدىڭ سىرتقى ەكونوميكالىق قاتىناسىندا: «جاقىن دوس تا, الىس دۇشپان دا جوق», تەك ەكٸ جاقتى پايدالى ماقسات-مٷددە عانا بار!
سىرتتاي قاراعاندا قىتاي اقش جەنە ەۋرووداقپەن بەسەكەلەس, بٸر-بٸرٸمەن ىمىراعا كەلمەس قيرعي-قاباق ەلدەر سيياقتى كٶرٸنەدٸ. بٸراق, بۇلاردىڭ قاي-قايسىسى دا ساياسات باسقا, ەكونوميكا باسقا ەكەنٸن, ەكٸجاقتى ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناستان پايدا تاپپاسا, زييان شەكپەيتٸندەرٸن جاقسى بٸلەدٸ.
باسقالارمەن سالىستىرعاندا ەو پەن اقش-تىڭ قىتاي ٷشٸن ەڭ ٸرٸ ساۋدا-ەكونوميكالىق ەرٸپتەستەر ەكەنٸ, العاشقىسىمەن ەكٸ اراداعى تاۋار اينالىمىنىڭ جىلدىق مٶلشەرٸ 600 ملرد. دوللارعا جەتٸپ, كەيٸنگٸسٸنەن 521 ملرد. دوللاردان اسقانى وسىنىڭ جارقىن دەلەلٸ.
وسىنداي سەبەپتەن شىعار, ەۋروپالىق اليانس 2003 جىلعى جەلتوقساندا قىتايدى «ستراتەگييالىق ەرٸپتەس» دەپ تانىدى. مۇنداي جىلى قاباقتى اڭعارعان پەكين بريۋسسەلگە ەۋرووداق تاراپىنان قارۋ-جاراق ەكسپورتى بويىنشا ەنگٸزٸلگەن ەمبارگونى الىپ تاستاۋ تۋرالى ۇسىنىس جاسادى. بۇل ورايدا اقش-تىڭ تايۆانعا قارۋ ساتىپ وتىرعانىن العا تارتتى. ۇسىنىس انگلييا مەن فرانتسييا تاراپىنان قولداۋ تاپتى.
ال, قىتاي مەن اقش اراسىندا گەوساياساتتا قاراما-قايشىلىقتى جەيتتەر بارشىلىق. ول قايشىلىقتار ۆاشينگتوننىڭ تايۆاندى قولداۋىنا جەنە اتر (ازييالىق تىنىق مۇحيتى ايماعىندا) جٷرگٸزٸپ وتىرعان ساياساتىنا بايلانىستى. مىسالى, پەكين ٶزٸنٸڭ فيليپپينمەن ەكٸ اراداعى وڭتٷستٸك قىتاي تەڭٸزٸنە قاتىستى تالاس-تارتىسىنا اق ٷيدٸڭ ايدالادا جاتىپ ارالاسىپ, مانيلانى ساياسي-ەسكەري جاعىنان قولداپ وتىرعانىنا نارازى. وسى داۋدى قاراعان حالىقارالىق تٶرەلٸك سوتتىڭ مەسەلەنٸ فيليپپيننٸڭ پايداسىنا شەشكەنٸن اقش-تىڭ ىقپالىمەن بولدى دەپ ەسەپتەيدٸ. جەنە دە مۇنداي داۋ-دامايدىڭ تەك ەكٸ جاقتىڭ كەلٸسسٶزدەر مەن كەلٸسٸمٸ, ىمىراعا كەلۋ ارقىلى شەشٸلگەنٸن قالايدى. اقىل-ايلاسى, قۋلىعى, ديپلوماتييالىق شەبەرلٸگٸ جەتكٸلٸكتٸ قىتاي سىرتقى ساياساتتا وڭايلىقپەن ەشكٸمگە ەسە جٸبەرە قويمايدى.
سىرتقى ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستا قىتاي الىستاعى افريكا مەن قييان-قيىرداعى لاتىن امەريكاسى-كاريب باسسەينٸ ەلدەرٸن دە نازاردان تىس قالدىرماعان. كەيٸنگٸ مەلٸمەتتەرگە سٷيەنسەك, 2013 جىلى قىتاي مەن افريكا ەلدەرٸنٸڭ ٶزارا تاۋاراينالىمى 210 ملرد. دوللاردى قۇراعان بولسا, 2020 جىلعا قاراي 400 ملرد. دوللارعا جەتەدٸ دەگەن ٷمٸتتە. افريكالىقتارعا بٸر ۇنايتىنى, قىتاي بيلٸگٸ ولارمەن قارىم-قاتىناستا اقش پەن باتىس سەكٸلدٸ ەشبٸر ساياسي تالاپتار قويمايدى, ٸشكٸ ٸستەرٸنە ارالاسپايدى, ٶزٸنٸڭ دامۋ ٷلگٸسٸن تاڭىپ, تىقپالامايدى. ۇستانىمى ساۋدا-ەكونوميكالىق جەنە گۋمانيتارلىق بايلانىس ەكٸ جاققا دا تيٸمدٸ بولۋعا تيٸس.
وسى سيياقتى اسپاناستى ەلٸنٸڭ لاتىن امەريكاسى-كاريب باسسەينٸ مەملەكەتتەرٸمەن ساۋدا-ساتتىعى كەيٸنگٸ ون بەس جىلدا 22 ەسەگە ٶستٸ. سٶيتٸپ, قىتاي ەكٸنشٸ دەڭگەيدەگٸ ساۋدا-ەكونوميكالىق ەرٸپتەسكە اينالدى. كەلەشەكتە قوس تاراپ تەك شيكٸزات تاسىمالداۋمەن شەكتەلٸپ قالماي, ٶڭدەۋشٸ سالادان گٶرٸ ٶندٸرٸستٸك سالاعا, يننوۆاتسييا مەن جاڭا تەحنولوگيياعا دەن قويماق. مۇنداي قارىم-قاتىناس لاتىن امەريكاسىنىڭ دامۋشى ەلدەن ٶسٸپ, دامىعان ەلدەردٸڭ قاتارىنا قوسىلۋىنا ىقپال ەتەرٸ داۋسىز.
«بٸرەۋگە قارىز بەرٸپ كٸرٸپتار قىپ قويۋ» ەلٸمساقتان ادامزاتقا تەن قاسيەت دەيتٸن بولساق, شەت مەملەكەتتەرگە ينۆەستيتسييا سالۋ جەنە نەسيە-قارىز بەرۋ قىتاي ستراتەگيياسىنداعى ماڭىزدى باعىتتاردىڭ بٸرٸ. مەسەلەن, 2002 جىلى ول سىرتقا 6,9 ملرد. دوللار ينۆەستيتسييا شىعارعان بولسا, 2012 جىلعا قاراي بۇل كٶرسەتكٸش 84,2 ملرد. دوللارعا جەتكەن. ينۆەستيتسييانىڭ قامتۋ ايماعى كٶرشٸلەس گونكونگتان باستاپ, ازييا, ەۋروپا جەنە افريكا مەن لاتىن امەريكاسىنا دەيٸن سوزىلىپ جاتىر. كٶرشٸسٸمەن تٸل تابىسا المايتىن كەيبٸر ەلدەر سيياقتى كەرگٸمەي «الىستان – اربالاپ, جاقىننان – دوربالاپ تاسيدى».
سٸرە, ٶسەمٸن, ٶركەندەيمٸن دەيتٸن مەملەكەت وسىلاي ەتۋٸ تيٸس.
ورتالىق ازييا – ماڭىزدى ستراتەگييالىق ايماق
قحر ٷشٸن ورتالىق ازييا (قازاقستان, قىرعىزستان, ٶزبەكستان, تەجٸكستان جەنە تٷركٸمەنستان) ماڭىزدى ستراتەگييالىق ايماق. اۋماعى 3,9 ملن. شارشى شاقىرىمدى قۇرايتىن بۇل ايماقتا 51 ملن. حالىق تۇرادى. جەرٸنٸڭ قويناۋى سيرەك كەزدەسەتٸن باعالى مەتاللدارعا, مۇناي مەن گازعا, باسقا دا تابيعي رەسۋرستارعا باي. وسىنى مىقتاپ ەسكەرگەن قىتاي 1991 جىلى كەڭەس وداعى ىدىراپ, ورتالىق ازييا رەسپۋبليكالارى تەۋەلسٸزدٸك الىپ, ەرقايسىسى دەربەس مەملەكەت بولعان بويدا بۇلارمەن قارىم-قاتىناس جاساۋعا ۇمتىلىپ, بوس قالعان بازارلارىن كٷندەلٸكتٸ تۇرمىسقا قاجەتتٸ تاۋارلارعا تولتىردى. ەلٸ كٷنگە ورتالىق ازييانىڭ ساۋدا نٷكتەلەرٸنەن: بازار مەن دٷكەندەرٸنەن, نەگٸزٸنەن, قىتايلىق ارزانقول كيٸم-كەشەگٸن, تۇرمىستىق زات پەن بۇيىمداردى كٶرەسٸز.
مۇنان سوڭ قىتاي قۇبىر ارقىلى قازاقستان مەن تٷركٸمەنستاننان, ٶزبەكستاننان ارزان مۇناي مەن گاز الۋعا قول جەتكٸزدٸ.
2001 جىلى قازاقستان, قىتاي, قىرعىزستان, رەسەي جەنە تەجٸكستاننىڭ قاتىسۋىمەن قۇرىلعان (كەيٸننەن ٶزبەكستان قوسىلعان) حالىقارالىق شوس (شانحاي ىنتىماقتاستىعى ۇيىمى) ارقىلى اتالعان مەملەكەتتەردٸڭ تۇراقتىلىق پەن قاۋٸپسٸزدٸكتٸ ساقتاۋ, سونداي-اق, ەكونوميكالىق-ەلەۋمەتتٸك سالالارداعى بٸرقاتار مٷددەلەرٸ توقايلاستى. مۇنىڭ شەڭبەرٸندە عىلىمي-تەحنيكالىق, تەحنولوگييالىق جەنە گۋمانيتارلىق سالالارداعى ىنتىماقتاستىق تا دامۋعا بەت الدى.
قىتاي باسشىلىعى رەسەي جەنە ورتالىق ازييا رەسپۋبليكالارىمەن قارىم-قاتىناستا شيكٸزات تاسىمالداۋ جەنە ساۋدا-ساتتىقپەن شەكتەلٸپ قالماۋ كەرەكتٸگٸن دۇرىس تٷسٸنەدٸ.
سول سەبەپتٸ دە كەيٸنگٸ كەزدە باق قۇرالدارىنان قىتايلىق كورپوراتسييالار مەن فيرمالاردىڭ قازاقستان, قىرعىزستان, ٶزبەكستان جەنە تەجٸكستانمەن قانداي دا بٸر ٶندٸرٸس ورنىن نەمەسە ٶزدەرٸندەگٸ كەسٸپورىننىڭ فيليالىن اشۋ جٶنٸندە ەكٸجاقتى كەلٸسٸمشارتتارعا قول قويعانى تۋرالى جاڭالىق حابارلاردى جيٸرەك وقيتىن بولدىق. وسى بيىلعى جىلى قىتايلىقتار فەرعاناعا قاراي تارتىلعان تەمٸر جولدا 455 ملن. دوللار قارجى شىعارىپ, 19 شاقىرىمدىق توننەل سالىپ بەرٸپ, ٶزبەك اعايىنداردىڭ كٶڭٸلٸن بٸر تاۋىپ قويدى. ٶزدەرٸنٸڭ ايتۋىنشا, قىتايمەن اراداعى تاۋاراينالامى 3 ملرد. دوللاردان اسىپ, رەسەيدٸ ەكٸنشٸ كەزەككە ىعىستىرىپتى.
وسىنداي كەلٸسٸمشارت شەڭبەرٸندە الداعى ۋاقىتتا قازاقستاندا شىنى, تسەمەنت شىعاراتىن, اۋىل شارۋاشىلىعى ٶنٸمدەرٸن ٶڭدەيتٸن زاۋىتتار سالىنباق. بەزبٸرەۋلەردٸڭ: «قىتاي بولماسا اش-جالاڭاش قالادى ەكەنبٸز» دەپ ەزٸلدەۋٸنٸڭ استارىندا شىندىق جاتقانىنا شٷبە كەلتٸرە المايسىڭ.
بىلاي سارالاپ, سالماقتاپ قاراعاندا, ٸرگەلەس ورتالىق ازييا مەملەكەتتەرٸ مەن رەسەي قىتاي ەلٸ ٷشٸن تيٸمدٸ تابيعي رەسۋرستار كٶزٸ جەنە دايىن تاۋارلارىن ٶتكٸزەتٸن رىنوك قانا ەمەس, ەۋروپاعا شىعاتىن قولايلى دا ۇتىمدى ترانزيتتٸك دەلٸز دە. قاراپايىم عانا ەسەپ: قىتايدىڭ تاۋار تيەگەن كونتەينەرلەرٸ ەۋروپاعا كەدۋٸلگٸ تەڭٸز جولىمەن جٶنەلتٸلگەندە 50-60 كٷندە, ال ورتالىق ازييا نە رەسەي ارقىلى جٸبەرٸلگەندە 10-15 كٷندە جەتكٸزٸلەتٸن كٶرٸنەدٸ.
كەلەشەگٸ كەمەل «جٸبەك جولىنىڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋٸ» جوباسى
سوندىقتان بولسا كەرەك, سوڭعى بٸر-ەكٸ جىلدىڭ كٶلەمٸندە قىتاي ەكٸمشٸلٸگٸنٸڭ اۋقىمدى: «بٸر جول – بٸر بەلدەۋ» باعدارلاماسى اياسىنداعى «جٸبەك جولىنىڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋٸ» (ججەب) جوباسى جايىندا جيٸ ايتىلا باستادى. جوبا ساياساتكەرلەر, ساياساتتانۋشىلار, ەكونوميستەردٸڭ دە نازارىن اۋداردى. سەبەبٸ, جوبا جٷزەگە اسسا, ول بەلگٸلٸ بٸر ايماقپەن شەكتەلٸپ قالماي, تۇتاستاي ەۋرازييا كونتينەنتٸنٸڭ ەكونوميكالىق-ەلەۋمەتتٸك دامۋىنا ىقپال ەتەتٸن يگٸلٸكتٸ ٸس بولادى.
قىزىق بولعاندا, بۇل جوبا تۋرالى قحر تٶراعاسى سي تسزينپين ەڭ العاش 2013 جىلى قىركٷيەكتە استاناعا كەلگەندە نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتٸندە سٶيلەگەن سٶزٸندە ايتتى. نەگە? ٶيتكەنٸ, قىتاي قازاقستاندى كٶرشٸلەس مەملەكەت قانا ەمەس, ماڭىزدى ستراتەگييالىق ەرٸپتەس سانايدى. ەكٸ جاقتىڭ قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىعىنان زور ٷمٸت كٷتەدٸ.
كەيبٸرەۋلەر مۇنى باياعى «جٸبەك جولىن» قايتا جاڭعىرتۋ» دەپ تٷسٸنەدٸ. ال شىندىعىندا, «جٸبەك جولىنىڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋٸ» دەپ اتاۋىنىڭ ٶزٸ اڭعارتىپ تۇرعانداي, شىعىستان – باتىسقا قاراي زامان تالابىنا ساي جول سالىپ, ترانزيتتٸك دەلٸز اشۋمەن قاتار, ورتاق ەكونوميكالىق كەڭٸستٸكتٸ قالىپتاستىرۋ. بۇل جولداردىڭ بويىندا ينفراقۇرىلىم دامىپ, قانشاما ەلەۋمەتتٸك نىساندار سالىنادى, قىزمەت كٶرسەتۋ ورىندارى اشىلادى, مىڭداعان ادامدار جۇمىسقا تارتىلادى.
تاراتىڭقىراپ ايتار بولساق, ججەب جوباسى ٷش تارماقتان تۇرادى – سولتٷستٸك جول (قىتاي – قازاقستان – رەسەي – ەۋروپا), ورتالىق جول (قىتاي – قازاقستان – كاسپيي تەڭٸزٸ – تٷركييا) جەنە وڭتٷستٸك جول (قىتاي – قىرعىزستان – ٶزبەكستان – تٷركٸمەنستان – يران – پەكٸستان – ٷندٸ مۇحيتى). مۇنداعى سولتٷستٸك جول قازاقستان جەرٸ ارقىلى ٶتەتٸن, قىتايداعى حورگوستان – سانكت-پەتەربۋرگكە جەتەتٸن ۇزىندىعى 8445 شاقىرىم باتىس قىتاي – باتىس ەۋروپا اۆتوماگيسترالٸ. مۇنىڭ قازاقستاننىڭ ٷلەسٸندەگٸ 2787 شاقىرىمى سالىنىپ بٸتۋگە تاياۋ قالدى.
بٸر ايتا كەتەتٸنٸ, «جٸبەك جولىنىڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋٸ» قازاقستان پرەزيدەنتٸ ن. نازارباەۆتىڭ 2014 جىلدىڭ 11 قاراشاسىندا حالىققا ارناعان كەزەكتٸ جولداۋىندا جارييا ەتكەن «نۇرلى جول» باعدارلاماسىنا سەيكەس كەلەدٸ. ەلباسى ول باعدارلامانى تانىستىرۋدا: «ەلدٸڭ ٶركەنٸن بٸلگٸڭ كەلسە, جولىنا قارا» دەگەن قاعيدا قالىپتاسقان. بارىس-كەلٸس پەن الىس-بەرٸستە جول قاتىناسى ايرىقشا ماڭىزعا يە. كٶنە زامانداردا ٸرٸ قالالارىمىزدىڭ كٶبٸ ۇلى جٸبەك جولىن جاعالاي قونىس تەپكەن… جول – شىن مەنٸندە ٶمٸردٸڭ ٶزەگٸ, باقۋاتتى تٸرلٸكتٸڭ قاينار كٶزٸ. بارلىق ايماقتار تەمٸر جولمەن, تاس جولمەن, ەۋە جولىمەن ٶزارا تىعىز بايلانىسۋى كەرەك» دەپ ايتقانى وسىنى ايعاقتايدى.
سونداي-اق, 100 قادامدىق ۇلت جوسپارىندا: «قازاقستاندى حالىقارالىق كٶلٸك-كوممۋنيكاتسييالىق اعىمدارعا ينتەگراتسييا. «ەۋرازييالىق ترانسكونتينەنتالدىق دەلٸز» مۋلتيمودەلدٸك كٶلٸك دەلٸزٸن قۇرۋ جٶنٸندەگٸ جوبانى ٸسكە قوسۋ» دەگەن مٸندەت قويىلدى.
قاي نەرسەنٸ دە «جەتٸ رەت ٶلشەپ, بٸر كەسەتٸن» قىتايدىڭ ججەب جوباسىن جەيدان-جەي قولعا الىپ وتىرماعانى بەلگٸلٸ. سوندىقتان دا ساراپشى ماماندار «بۇل جوبانى جٷزەگە اسىرۋدا قىتاي تٶمەندەگٸدەي ٷش ستراتەگييالىق ماقساتتى كٶزدەيدٸ» دەيدٸ:
– حالىقارالىق جەنە ايماقتىق ساۋدانى ٶرٸستەتۋ;
– قىتايدان قازاقستان مەن ورتالىق ازييا ارقىلى ەۋروپاعا جەنە تاياۋ شىعىسقا شىعاتىن حالىقارالىق كٶلٸكتٸك دەلٸزدٸ قالىپتاستىرۋ;
– ماڭىزدى ستراتەگييالىق ەرٸپتەس سانالاتىن ورتالىق ازيياداعى ٶزٸنٸڭ ەكونوميكالىق قاتىسۋى مەن ىقپالىن كٷشەيتۋ.
مۇنداي ماقساتقا ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستى دامىتۋ, ونىڭ جولىنداعى كەدەرگٸلەر مەن قيىندىقتاردى جويۋ, جەتٸلگەن ينفراقۇرىلىمدارى بار تەمٸر جول مەن اۆتوكٶلٸك ماگيسترالدارىن سالۋ, تەڭٸز جولىنىڭ دا مٷمكٸندٸكتەرٸن پايدالانۋ جەنە قولايلى ينۆەستيتسييالىق جاعداي قالىپتاستىرۋ ارقىلى قول جەتكٸزبەك.
حالقى دا كٶبەيٸپ, ەكونوميكاسى دا ٶسٸپ بارا جاتقان قىتاي ٷشٸن الىستا جاتسا دا تٶلەم قابٸلەتٸ جوعارى ٷلكەن رىنوك بولىپ تابىلاتىن ەۋروپا, تابيعي ارزان رەسۋرستارعا باي ورتالىق ازييا جەنە ەلەمدٸك مۇناي مەن گازدىڭ نەگٸزگٸ ساتۋشىلارى سانالاتىن تاياۋ شىعىس ەلدەرٸ زور ماڭىزعا يە.
ەرينە, قىتاي ەلٸ تەك «جٸبەك جولىنىڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋٸ» باعدارلاماسىمەن شەكتەلٸپ قالماق ەمەس. ولاي دەيتٸنٸمٸز, جوعارىدا ايتىلعانداي, استانادان كەيٸن 2013 جىلدىڭ قازانىندا قحر تٶراعاسى سي تسزينپين يندونەزيياعا ساپارلاپ بارىپ, ول ەلدٸڭ پارلامەنتارييلەرٸنٸڭ الدىندا اۋقىمدى: «بٸر جول – بٸر بەلدەۋ» جوباسىنىڭ تاعى بٸر ماڭىزدى تارماعى: قىتاي –وڭتٷستٸك قىتاي – شىعىس قىتاي — ٷندٸ مۇحيتى باعىتىنداعى «ححٸ عاسىرداعى جٸبەك تەڭٸز جولى» باعدارلاماسىن جارييا ەتتٸ. بۇل باعدارلاما يندونەزييا, مالايزييا, سينگاپۋر, تايلاند سيياقتى وڭتٷستٸك-شىعىس ازييا ەلدەرٸن قامتيتىن, ەرٸ ەجەلدەن قالىپتاسقان كٶنە سۋ جولى. قىتاي جۇرتى ونىمەن وسىدان ەكٸ مىڭ جىل بۇرىن ٷندٸ, پارسى جاعالاۋلارى, اراب تٷبەگٸ ارقىلى كەمەمەن جٷزٸپ وتىرىپ, ەۋروپاعا جٸبەك ماتا مەن فارفور بۇيىمدار جەنە نەفريتتٸ ەشەكەي زاتتاردى جەتكٸزٸپ وتىرعان. ەندٸ ونى زامان تالابىنا قاراي جاڭاشا جاڭعىرتۋ, جەتٸلدٸرۋ نيەتٸندە.
زادىندا كەز-كەلگەن جوسپار-جوبانىڭ قارجى-قاراجاتقا كەلٸپ تٸرەلەتٸنٸ تالاسسىز شىندىق. قىتاي بۇل جاعىن دا جان-جاقتى ويلاستىرعان. بيىلعى 2016 جىلدىڭ باسىندا پەكيندە ەلەمنٸڭ 80-گە جۋىق مەملەكەتٸنٸڭ (ونىڭ ٸشٸندە قازاقستان دا بار) قۇرىلتايشىلىعىمەن حالىقارالىق اييب (ازييالىق ينفراقۇرىلىمدىق ينۆەستيتسييا بانكٸ) اشىلىپ, ارنايى «جٸبەك جولى» دەيتٸن قور قۇرىلدى. العاشقىسىنىڭ جارعىلىق قاراجاتى 100 ملرد. دوللار, ال ەكٸنشٸسٸنٸكٸ 40 ملرد. دوللار بولىپ بەلگٸلەندٸ. ەكەۋٸنە دە مول قارجى-قاراجات سالاتىن قىتايدىڭ ٶزٸ. ماقسات جٸبەك جولى بويىنداعى مەملەكەتتەردٸڭ ٸرٸ ينفراقۇرىلىمدىق جوبالارىن قارجىلاندىرىپ, جٷزەگە اسىرۋ جەنە وسى باعىتتاعى «جٸبەك جولىنىڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋٸ», «ححٸ عاسىرداعى جٸبەك تەڭٸز جولى» باعدارلامالارىنا قارجىلىق دەمەۋشٸلٸك كٶرسەتۋ.
جالپى «بٸر جول – بٸر بەلدەۋ» جوباسى ٸسكە اساتىن بولسا, وعان 4,5 ملرد. حالىق تۇرىپ, تٸرشٸلٸك ەتەتٸن ەلەمنٸڭ الپىستان استام مەملەكەتٸ قامتىلىپ, قاتىستىرىلادى.
جاسىراتىنى جوق, ەدەتتە مۇنداي ٸرٸ جوبا-باستامالارعا قاتىستى ەرقيلى قاۋەسەت پەن پٸكٸرلەر, تٷرلٸ بولجامدار ايتىلادى. بٸرەۋ بٸلٸپ ايتادى, بٸرەۋ كٷلٸپ ايتادى. بٸرەۋلەر وعان قىزىعىپ قاراسا, ەكٸنشٸ بٸرەۋلەر قىزعانىپ قارايدى.
سول ايتقانداي, «قىتاي نەلٸكتەن مۇنداي اۋقىمدى جوبانى قولعا الدى? وعان نە سەبەپ بولدى?» دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ ٸزدەپ باس قاتىرىپ وتىرعان ساراپشى ماماندار بارشىلىق. ولاردىڭ كٶبٸنٸڭ پٸكٸرٸ تٶمەندەگٸدەي تۇجىرىمعا سايادى:
بٸرٸنشٸدەن, قىتاي تاۋارلارىنا ەلەمدٸك رىنوكتا سۇرانىستىڭ ازايۋىنان, ولاردىڭ بەسكەگە قابٸلەتتٸلٸگٸنٸڭ تٶمەندەۋٸنەن ەلدٸڭ جٸٶ ٶسٸمٸ باياۋلاپ قالدى;
ەكٸنشٸدەن, ٶنەركەسٸپ ٶندٸرٸسٸنٸڭ اسا قارقىندى دامۋىنان قورشاعان ورتانىڭ لاستانۋى, ەكولوگييالىق احۋال كٷردەلەنە تٷستٸ;
ٷشٸنشٸدەن, قىتايدىڭ شىعىس بٶلٸگٸ مەن ورتالىق جەنە باتىس بٶلٸكتەرٸنٸڭ دامۋ دەڭگەيٸندە ەلەۋلٸ ايىرماشىلىقتار پايدا بولدى;
تٶرتٸنشٸدەن, بيىلعى 2016 جىلدىڭ 4 اقپانىندا اۆسترالييا, اقش, برۋنەي, ۆەتنام, جاڭا زەلاندييا, جاپونييا, كانادا, مالايزييا, مەكسيكا, پەرۋ, سينگاپۋر, چيلي مەملەكەتتەرٸ بٸرٸگٸپ, ترانس-تىنىق مۇحيتتىق ساۋدا جەنە ينۆەستيتسييالىق اليانسىن قۇردى. ەندٸگٸ جەردە ونىڭ قىتايعا بەسكەلەس بٸرلەستٸك بولاتىنى انىق.
بۇل ايتىلعاندارعا قوسا, قىتاي ٶز ٸشٸندە وسى زامانعا لايىق تەمٸر جول مەن اۆتوماگيسترالداردى سالىپ بٸتٸرٸپ, جەتٸلگەن كٶلٸكتٸك-لوگيستيكالىق جٷيەنٸ قالىپتاستىردى. مٸنە, وسىنى سالۋدا پايدالانىلعان قۋاتتى پوتەنتسيال — ارنايى ٶندٸرٸستٸك قۇرلىعىلار مەن قوندىرعىلار, تەحنيكالار مەن ماشينالار بٸلٸكتٸ ينجەنەر-تەحنيك كادرلار مەن جۇمىسشىلار بوس قالماي, «بٸر بەلدەۋ-بٸر جول» جوباسىن جٷزەگە اسىرۋعا تارتىلۋى كەرەك.
باسى اشىق اقيقات: قىتاي بٷگٸندە جەنە بولاشاقتا دا كٶمٸرسۋتەك وتىنى, جالپى ەنەرگەتيكالىق قۋاتتى مولىنان تۇتىناتىن ەل بولىپ قالا بەرەدٸ. قازٸرگٸ تاڭدا ول مۇنايدىڭ باسىم بٶلٸگٸ سۋ جولدارى – تەڭٸز ارقىلى تاسىمالدايدى. ال, تەڭٸز جولدارى ەزٸرگە اقش-تىڭ ەسكەري-تەڭٸز فلوتى بيلٸگٸندە. سوندىقتان دا قۇرلىقتىڭ بويىمەن, ياعني ورتالىق ازييا مەن رەسەي جەرٸ ارقىلى ٶتەتٸن ترانزيتتٸك ارنا اشۋ – تىعىرىقتان شىعۋدىڭ بالامالى امالى.
ەرينە, «جۇمساق كٷش» ساياساتى تەك ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناسپەن شەكتەلٸپ قالمايدى. وعان بٸلٸم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ سەكٸلدٸ گۋمانيتارلىق سالالارداعى ىنتىماقتاستىق تا قوسىلادى. كٷندەلٸكتٸ باق قۇرالدارى مەن ينتەرنەت جەلٸدەگٸ تٷرلٸ سايت پاراقشالارىنان: «تالاپكەر جاستاردى تەگٸن گرانتتارمەن قىتايدا وقۋعا شاقىرامىز» دەگەن جارنامالاردى جيٸ وقيتىنىمىز وسىنىڭ ايعاق دەلەلٸ. كەيبٸر مەلٸمەتتەرگە سٷيەنسەك, ٶتكەن جىلدار ٸشٸندە قحر بٸلٸم وردالارىندا 12 مىڭنان استام قازاقستاندىق ستۋدەنت بٸلٸم الىپ قايتىپتى.
جوعارىدا ايتىلعانداردان اڭعاراتىنىمىز, اسپاناستى ەلٸنٸڭ الداعى جىلدارعا ارنالعان جوسپار-جوباسى عالامات. مۇنداي ٸستەردٸ اتقارۋدا ولار «بەتەگەدەن – بيٸك, جۋساننان –الاسا» كٶرٸنٸپ, كٶزدەگەن ماقساتتارىنا جەتەدٸ. «ارىق ايتىپ, سەمٸز شىعادى».
قىتاي داناگٶيلەرٸ ەرتەدەن جاس ۇرپاعىنا: «ەركەز سۋداي سابىرلى بول! سەن سولاي جىلىستاپ اعىپ, قۋىس-قۋىستىڭ بەرٸن تولتىرىپ, يەمدەنەتٸن بولاسىڭ. يەمدەنگەن جەرٸڭە نەر بەرٸپ, گٷلدەندٸرەسٸڭ» دەگەندٸ ٶسيەت ەتٸپ وتىرعان. قازٸرگٸ جاعداي وسى ٶسيەتتٸڭ ورىندالۋىنىڭ كٶرٸنٸسٸ ٸسپەتتەس.
بۇلاردىڭ تاعى: «ەگەر جەل تۇرسا ودان ساقتانىپ, تىعىلۋعا تىرىسپا, كەرٸسٸنشە دەرەۋ ديٸرمەن جاساپ, ونىڭ كٷش-قۋاتىن پايدالانۋعا ۇمتىل» دەيتٸن اقىلىنا تەنتٸ بولاسىڭ.
ەشكٸمنٸڭ نامىسىنا تيٸپ, شامداندىرمايتىنداي «جۇمساق كٷش قولدانىپ» ٶزٸنە قاراتۋ ساياساتى دەگەنٸڭٸز وسى شىعار.
بٸزدٸڭ قىتايدان ٷيرەنەرٸمٸز كٶپ…
ەشٸربەك امانگەلدٸ,
«الماتى اقشامىنىڭ» ساياسي شولۋشىسى
