Foto: dknews.kz
Qytaidyń Qazaqstandaǵy Tótenshe jáne Ókiletti Elshisi Han Chýnlin «eki sessiia» qorytyndylary arqyly Qytaidyń aldaǵy damý baǵytyn, jahandyq bastamalaryn jáne halyqaralyq áriptestikke degen ustanymyn jan-jaqty sipattady. Maqalada Qytaidyń ekonomikalyq jetistikteri men jańa «15-besjyldyq» josparynyń basymdyqtary, sondai-aq Qazaqstanmen strategiialyq yntymaqtastyqtyń jańa kezeńi keńinen qamtylǵan. Avtor Qytaidyń ashyqtyq pen ortaq damý qaǵidattaryna negizdelgen saiasaty álem elderi úshin jańa múmkindikter ashatynyn atap ótedi, dep habarlaidy Ult.kz.
QHR-dyń Qazaqstandaǵy Tótenshe jáne Ókiletti Elshisi Han Chýnlinniń maqalasy:
Kóktemgi samal damý baǵytyn aiqyndaidy, endi jelken kóteretin kez keldi: Qytaidy «eki sessiia» arqyly túsiný — Búkilqytailyq halyq ókilderi jinalysy jáne Qytai halyqtyq saiasi konsýltativtik keńesi
Kóktemniń kelýimen jer betine tirshilik qaita oralyp, tabiǵat jańǵyrady. Qazaqstanda jańarý men úmittiń simvolyna ainalǵan Naýryz meiramy keńinen toilanyp, kóktemniń kelýi qýanyshpen qarsy alynady. Osyndai tirshilikke toly tamasha kezeńde Qytaida dástúr boiynsha «eki sessiia» – 2026 jylǵy Búkilqytailyq halyq ókilderi jinalysy men Qytai halyqtyq saiasi konsýltativtik keńesiniń otyrystary ótedi. Bul jiyndar eldiń bolashaq damý baǵytyn aiqyndap, josparlaryn qalyptastyryp qana qoimai, álem qaýymdastyǵyn múmkindikterdi birlesip paidalanyp, ortaq damýǵa shaqyrady.
Kóktemgi samal mańyzdy jiyndy qarsy alyp, «eki sessiia» álemge Qytaidy túsinýdiń terezesin ashady. Osy kezeńde eldiń barlyq óńirleri men salalarynan kelgen depýtattar men keńes músheleri usynystar engizip, memlekettik máselelerdi talqylaidy. Úkimet jumysy týraly baiandama, ulttyq ekonomikalyq jáne áleýmettik damýdyń 15-besjyldyq josparynyń negizgi baǵyttary, ózge de esepter jáne úsh zańnamalyq akt — onyń ishinde Ekologiia jáne qorshaǵan ortany qorǵaý kodeksi, Ulttyq birlikti nyǵaitý týraly zań jáne Ulttyq damýdy josparlaý týraly zań qabyldandy. Kún tártibindegi barlyq máselelerdiń sátti qaralýy Qytaidaǵy búkil protsesti qamtityn halyqtyq demokratiianyń institýtsionaldyq artyqshylyqtaryn aiqyn kórsetti. Búginde halyqaralyq qaýymdastyqta Qytaidy «eki sessiia» arqyly taný qalyptasqan úrdiske ainaldy. Bul tereze arqyly álem Qytai basqarý júiesin, qytailyq modernizatsiianyń is júzindegi kórinisin, sondai-aq joǵary sapaly damý men reformalardy tereńdetýdegi eldiń senimi men tabandylyǵyn jaqsyraq túsine alady.
Ulylyq eńbektiń nátijesinen kórinedi: Qytai ekonomikalyq jáne áleýmettik damýda áserli jetistikterge qol jetkizdi. Ótken jyly ishki jáne syrtqy syn-qaterlerge qaramastan, Qytai ekonomikasy turaqty túrde alǵa jyljyp, sapaly jańa baǵytta damydy. Barlyq negizgi maqsattar oryndalyp, «14-besjyldyq jospar» tabysty aiaqtaldy, al qytailyq modernizatsiia jańa serpin aldy. 2025 jyly Qytai ekonomikasynyń jalpy kólemi 140 trillion iýannan asty, JIÓ-niń ortasha ósimi 5,4%-dy qurady. Ár 10 myń adamǵa shaqqanda joǵary qundy ónertabys patentteriniń sany 16-ǵa jetti. Halyqtyń jan basyna shaqqandaǵy tabysy 5,1%-ǵa ósti, ýrbanizatsiia deńgeii 67,9%-dy qurady, al astyq óndirisi qatarynan ekinshi jyl 700 mln tonnadan asty. Sońǵy bes jylda «14-besjyldyqta» belgilengen 20 negizgi kórsetkish, 17 strategiialyq mindet jáne 102 iri joba tolyq júzege asyrylyp, eldiń jańa damý deńgeiine ótýine berik negiz qalandy. Faktiler kez kelgen dálelden kúshtirek. Qytai ekonomikasynyń irgetasy berik, artyqshylyqtary kóp, turaqtylyǵy joǵary jáne áleýeti zor. Uzaq merzimdi oń úrdister ózgerissiz saqtalýda. Qytai jahandyq óndiristik jáne logistikalyq tizbekterdiń turaqtylyǵyna ári álemdik ekonomikanyń damýyna úles qosýdy jalǵastyrýda.
Jospar aiqyndaldy: «15-besjyldyq» jańa damý kezeńin bastaidy. 2026 jyl Qytaida jańa besjyldyqtyń alǵashqy jyly boldy. Aldaǵy bes jylda el joǵary sapaly damýǵa basymdyq berip, 20 negizgi kórsetkishti júzege asyrady. Olar ekonomika, innovatsiia, halyqtyń ál-aýqaty, jasyl damý jáne qaýipsizdik salalaryn qamtidy. Sonymen qatar jeti negizgi maqsat kózdelgen: ǵylymi-tehnologiialyq derbestikti arttyrý, reformalardy tereńdetý, qoǵam mádenietin damytý, halyqtyń ómir sapasyn jaqsartý, «ádemi Qytai» qurý, ulttyq qaýipsizdikti kúsheitý. Bul kezeńde Qytai innovatsiiasy damyǵan, ashyqtyǵy joǵary, ómir sapasy jaqsarǵan jáne qaýipsizdigi nyǵaiǵan memleketke ainalady. Sonymen qatar Qytai álemge ashyqtyqty keńeitip, «álemdik fabrikadan» «álemdik naryqqa» ainalýǵa umtylady. Basqa eldermen birge modernizatsiia jolymen júrip, jahandyq ekonomikaǵa turaqty serpin beredi.
Ortaq bolashaqty birge qurý — Qytai usynatyn jańa múmkindikterdiń bastaýy. Uly memleket óziniń múmkindigin álem igiligine baǵyttai bilýimen erekshelenedi. Qytai zaman talabyna sai damyp, halyqaralyq qaýymdastyqqa oń áserin tigizip keledi. «Eki sessiiada» usynylǵan úkimet baiandamasy syrtqy ashyqtyqty keńeitýge baǵyttalǵan strategiialyq ustanymdardy aiqyndady. Qytai tórt jahandyq bastamany ilgeriletip, adamzattyń ortaq taǵdyry qaýymdastyǵyn qalyptastyrýǵa umtylady. El álemge ashyq bola otyryp, óz damý jemisin bólisedi. Ónerkásiptik júiesiniń artyqshylyqtary men iri ishki naryǵy álem ekonomikasyna qosymsha serpin beredi. Qytai monopoliiaǵa emes, ózara tiimdilikke basymdyq beredi. Ol BUU-ny negiz etken halyqaralyq júieni qoldaidy jáne kópjaqty yntymaqtastyqty jaqtaidy.
Jibek joly júrekterdi jaqyndastyryp, ortaq ilgerileýge jol ashady. Qytai men Qazaqstan ulttyq damý jolynda seriktes ári pikirles elder. Si Tszinpin men Qasym-Jomart Toqaev basshylyǵymen eki el arasyndaǵy qatynastar tarihi eń joǵary deńgeige jetti. Saiasi senim nyǵaiyp, strategiialyq áriptestik kúsheiip, barlyq saladaǵy yntymaqtastyq qarqyndy damyp keledi. Ótken jyly eki el basshylary eki ret kezdesip, saýda, investitsiia, energetika, kólik jáne joǵary tehnologiialar salasynda mańyzdy kelisimderge qol jetkizdi. Ózara saýda kólemi 48,7 mlrd AQSh dollaryna jetip, 11%-ǵa ósti. Bilim, ǵylym, tehnologiia jáne sport salalarynda jańa kelisimder jasaldy. Vizasyz rejimniń arqasynda halyqtar arasyndaǵy bailanys kúsheiip, týrizm jańa deńgeige kóterildi. Qytai Qazaqstanmen birge «altyn otyz jyldyqty» qurýǵa daiyn.
Jel kúsheidi — endi jelken kóterip, alǵa umtylatyn ýaqyt keldi. «15-besjyldyq» josparynyń qabyldanýy Qytai modernizatsiiasynyń jańa kezeńiniń bastalǵanyn bildiredi. Kommýnistik partiianyń basshylyǵymen Qytai halqy tabandylyqpen eńbek etip, eldi odan ári damytyp, ulttyq jańǵyrý jolynda jańa jetistikterge jetip, álemdik progreske úles qosa beredi.
