Qytaidyń Shyńjań Uiǵyr avtonomiialyq aimaǵynda turatyn tatarlar oiyn ashyq aitýdan jasqanyp, áleýmettik jelilerdegi akkaýnttaryn jaýyp jatyr. Al Qytai biligi endi ár azamattyń "adaldyǵyn" baǵalaityn "áleýmettik nesie júiesin" engizbek, dep jazady Azattyq.
"QORYQQANDYQTAN HATTARYMYZǴA JAÝAP BERMEIDI"
Birneshe jyl buryn Tatarstanǵa Qytaidan kóship kelgen otbasy Resei azamattyǵyn ala almaǵan. Olar Qytaidyń halyq meditsinasymen ainalysyp, adamdardy inemen emdep kúneltken. Bul otbasynyń Avstraliiada turatyn tanysynyń aitýynsha, olar dári-dármek ákelý úshin birneshe ai buryn Qytaiǵa ketken, biraq sol kúii oralmaǵan. Qazir olardan esh habar joq.
Qytaida turatyn otandastarymen aralas-quralas bolǵan reseilik tatarlar "keiingi kezde olarmen qarym-qatynas úzilip qaldy. Qoryqqandyqtan hattarymyzǵa jaýap bermeitin boldy" dep shaǵynady.
Azattyq radiosy Tatar qyzmetiniń Avstraliiada turatyn derekkóziniń sózinshe, jýyrda Úrimjide onyń eki týysy ustalǵan. Ol týystarynyń ne sebepti ustaǵanyn bilmeidi, biraq dini kózqarasyna bailanysty bolar dep topshylaidy.
- Olardyń qaida ekenin bilmeimin. Múmkin túrmede, múmkin lagerde otyrǵan shyǵar. Biraq lager de túrme ǵoi, - deidi ol.
Azattyqtyń Tatar qyzmetiniń dereginshe, Qytaida biznesmen Tursyntai Galiev 25 jylǵa sottalǵan. Erterekte ol Qytai azamattarynyń, Qytaidaǵy tatar stýdentterdiń Tatarstanǵa oqýǵa túsýin uiymdastyrǵan. Galievtiń Shyńjannyń ákimshilik ortalyǵy Úrimjide birneshe dúkeni bolǵan. Túrkiia, Resei jáne ózge elderdegi tanystarymen saýda-sattyq júrgizgen.
Týystary ol Túrkiiaǵa barǵany úshin qamalýy múmkin dep topshylaidy. Buǵan qosa, Galiev Dúniejúzilik tatarlar kongresiniń Qazan qalasynda ótken jiynyna da qatysqan. Biyl Tatarstan astanasynda ótken jazýshy Rabit Batýllanyń shyǵarmashylyq keshine onyń balasy kelgen.
Biyl Úrimjide tatarlardyń dástúrli merekesi Sabantoi da ótpegen. Reseidiń Túmen oblysynda turatyn biznesmen Rinat Nasyrovtyń sózinshe, byltyr sońǵy ret barǵanda Úrimjide politsiia qarasy kóbeiip, búkil jerde metall izdegish quraldar ornatylǵan, adamdar jappai teksergen.
Nasyrovtyń aitýynsha, buryn Qytaida qýǵyn-súrginge kóbinese uiǵyrlar ushyrap, bilik tatarlarǵa tiispeitin. Sondyqtan kei uiǵyrlar qysymnan qorqyp, ózderin tatarmyz dep ataityn. Provintsiia sheneýnikteriniń ishinde tatarlar da bar. Depýtattardyń biri - etnikalyq tatar.
Jýyrda Qazaqstanda Qytai azamaty, etnikalyq qazaq Sairagúl Saýytbaidyń álemde rezonans týdyrǵan soty aiaqtaldy. Qazaqstan biligi ony Qytaidyń suraýy boiynsha ustaǵan. Tamyzdyń 1-i kúni Almaty oblysynda ótken sotta Sairagúlge alty aiǵa shartty jaza kesip, qamaýdan bosatty. Qazaqstan soty Saýytbaidy "memlekettik shekaradan zańsyz ótti" degen aiyptaǵan. Ol tarihi otanyna sál erterekte kóship ketken otbasyna qosylý úshin Qytaidan Qazaqstanǵa qashqanyn aitqan.
Sairagúldiń aitýynsha, ol Qazaqstanǵa zańdy túrde ketpek bolǵan, biraq Qytai biligi elden shyǵýyna tyiym salǵan. Qazaqstanǵa kóship ketken týystaryńdy Qytaiǵa oralýǵa kóndir dep májbúrlegen. Aqyry ol Qazaqstanǵa eriksiz qashqan. Budan keiin Qytai Sairagúlge izdeý jariialap, ony ekstraditsiialaýdy talap etken. Zańgerler "Sairagúldi Qytaiǵa deportatsiialanǵan jaǵdaida ony ólim jazasyna keser edi" deidi. Týystarynyń sózinshe, Sairagúl Qytaidaǵy "saiasi qaita tárbieleý lagerinde" jumys istegen.
Sotta Sairagúl uiǵyr, qazaq jáne qyrǵyz siiaqty musylmandar shoǵyrlanǵan Shyńjań Uiǵyr avtonomiialyq aimaǵynyń batysyndaǵy musylmandardy qaita tárbieleý lagerleri týraly aityp bergen. Ol Qytai Kommýnistik partiiasynyń múshesi bolǵan.
- Shyndyǵynda, ol – taýdyń ishine ornalasqan túrme. Men jumys istegen lagerde kileń qazaqtar otyrdy. Buǵan qosa, ólkede osyndai taǵy eki lager bar dep estigenmin, - dedi ol sotta.
Sairagúldiń sózinshe, lagerde jazasyn ótep jatqan adamdardyń ulttyq quramy men sany týraly aqparatty jariialaý satqyndyqqa balanady. Qytai biligi Saýytbaidy memlekettik qupiiany ashty dep aiyptaidy.
Qytaida turatyn etnikalyq uiǵyrlardy kemsitý oqiǵalary týraly jii aitylatyn. Al Sairagúldiń bas saýǵalap, ata-jurtyna qashyp barýy Qytaidaǵy qazaqtardyń da problemasyn kórsetti. BAQ derekterinshe, jergilikti qazaqtarǵa qysym aimaq biligine Chen Tsiýango taǵaiyndalǵan soń bastalǵan. Ol 2016 jylǵy tamyzdan beri Qytai Kommýnistik partiiasynyń jergilikti bólimin basqarady.
Chen - Tibettegi qatal etnikalyq saiasatymen tanylǵan adam. Ony Shyńjanǵa aýystyrǵannan beri etnikalyq qazaqtar Qytaidan Qazaqstanǵa údere kóshe bastaǵan. Mysaly, 2015 jyly ózge elderge 628 qazaq qana kóship ketse, 2017 jyly olardyń sany 3184 adamǵa jetken.
Qytai biligi uiǵyrlardy "ideologiialyq dert juqtyrǵandar" dep sipattap, olar qaita tárbielenýi nemese qaita oqýy tiis dep sanaidy. Musylmandardy "shariǵat zańdaryn qaltqysyz oryndaidy" jáne "saiasi turǵydan qate ideialardy", "terrorlyq ideologiiany" ustanady dep aiyptaidy. Biraq Qytai biligi elde belsendiler men Sairagúl sipattap bergen lagerler baryn ázirshe resmi moiyndaǵan joq.
"Erkin Aziia" radiosynyń Uiǵyr qyzmetiniń dereginshe, Shyńjannyń ózinde ǵana mundai úsh lager bar. Al olarda 45 myńnan asa adam qamaýda otyr. Jýrnalisterdiń málimdeýinshe, lagerlerdi qarýly adamdar kúzetedi.
Lagerdegi adamdardy saiasi qaita tárbieleýden bólek, olarǵa qytai tilin kúshtep úiretedi. Ishte ne bolyp jatqanyn eshkim kórmes úshin "qaita tárbieleý" mekemelerin biiktigi úsh metr bolatyn dýaldarmen ainaldyra qorshap tastaǵan. Jýyrda Qytaidyń Global Times resmi gazeti lagerlerdi "trening mekemeleri" dep atady.
Jýrnalister túrli derekkózderden aqparat jinap, lagerdegi jaǵdaidyń naqty kartinasyn qurastyrýǵa tyrysady. AQSh Kongresiniń ókilderi Marko Rýbio men Kris Smittiń pikirinshe, mundai lagerlerde 500 myńnan bir million adamǵa deiin "qaita tárbieleýden" ótken ia ótip jatyr. Olar lagerlerdegi "oqytýdy" az ult ókilderin jappai bostandyqtan aiyrý oqiǵasy dep ataǵan.
"ADALDYQTY TARAZYLAITYN JÚIE"
Qytaidyń musylmandar kóp shoǵyrlanǵan aimaǵynda musylmandardy qýdalaý arnaiy mekemelerde "qaita tárbileýmen" ǵana shektelmeidi. Nemistiń Der SPIEGEL jýrnaly tilshileriniń málimdeýinshe, qazir Shyńjan-Uiǵyr avtonomiialyq aimaǵynda jappai baqylaý júiesin quryp jatyr. Jergilikti halyqty baqylaý úshin bilik qazirgi zaman tehnologiialaryn paidalanady. Jýrnalisterdiń sózinshe, lagerlerde qazirdiń ózinde ondaǵan myń adam joǵalyp ketken. Basylym jýrnalisteri buǵan kóz jetkizý úshin aimaqqa baryp qaitqan. Tilshiler Qashǵar qalasyn soǵystan keiingi Baǵdadqa uqsatady.
Jýrnalister Qashǵardaǵy jaǵdaidy "Kóshelerdi ústine qarý ornatylǵan júk kólikteri baqylaidy. Áýede reaktivti ushaqtar ushyp júr, jan-jaqtan azynaǵan sirena úni estiledi. Qonaq úilerdi beton dýaldarmen qorshap tastaǵan. Jol qozǵalysyn temir shlem kigen politseiler retteidi" dep sipattaidy.
Germaniialyq jýrnalisterdiń jazýynsha, Shyńjańda azanshy turǵyndardy namazǵa shaqyrmaidy, búkil jerde baqylaý kameralary ornatylǵan. Vokzal, áýejailarda, ótkizý beketterinde adamdy kózdiń syrtqy móldir qabyǵy boiynsha aýtentifikatsiialaý qurylǵylary jappai qoldanylady.
Tilshilerdiń habarlaýynsha, resmi forma ia bolmasa jai kiim kigen qaýipsizdik mekemesi qyzmetkerleri quddy adamdardyń oiyn oqýǵa tyrysqandai Qashǵardy sezdirmei baqylaidy.
Jýrnalisterdiń habarlaýynsha, Shyńjan aimaǵynyń ákimshilik ortalyǵy Úrimjide bilik turǵyndardy bir-biriniń ústinen sóz tasýǵa itermeleidi. Azamattardy jappai baqylaý, qajet bolsa, kúsh qoldaný úshin jaǵdai jasalǵan.
Qashǵarda baqylaý infraqurylymy tehnikanyń sońǵy úlgilerimen jabdyqtalǵan. Biraq úkimet turǵyndardy baqylaýdy budan da tiimdirek etý joldaryn qarastyryp jatyr. Qytai biligi ár azamattyń "adaldyǵyn" tarazylaityn "áleýmettik nesie júiesin" engizýdi josparlap otyr. Turǵyndar adaldyǵy úshin marapattalyp, jaman minez-qulqy úshin jazalanady. Al uiǵyrlarǵa mundai júie baiaǵydan qoldanylady.
Jýrnalister derekkózdiń sózine silteme jasap, "Ár otbasyǵa áýeli 100 upai beriledi. Biraq shetelde, ásirese Túrkiia, Egipet nemese Malaiziia siiaqty musylman elderinde týystary ia tanystary turatyndar birden upai joǵaltady. Shotynda 60-qa jetpeitin upai qalǵan adam baqylaýǵa iligedi. Áldebir "qisyq" sózi, duǵa oqyǵany nemese qońyraý shalǵany úshin ony dereý "qaita tárbieleýden" ótýge jiberedi.
Qytaida segiz myńdai tatar turady. Olardyń kóbi - 19 ǵasyrdyń aiaǵy men 20 ǵasyrdyń basynda Úrimji aýdanynda qonys tepken tatar kásipkerleriniń urpaqtary. Kóbi tatar tilin jaqsy biledi. 2000 jyldary ondaǵan tatar stýdenti Dúniejúzilik tatarlar kongresi kómegimen Qazan joǵary oqý oryndaryna túsken. Oqýdy bitirgen soń kóbi Tatarstanda qalýǵa tyrysqan, biraq Resei azamattyǵyn keibiri ǵana alǵan. Aqyry olar Qytaiǵa oralýǵa májbúr bolǵan.
(Azattyqtyń Orys qyzmetiniń jobasy Idel.Realii saity tilshisi Ramazan Alpaýyttyń maqalasy orysshadan aýdaryldy)
