قىتايدىڭ شىڭجاڭ ۇيعىر اۆتونومييالىق ايماعىندا تۇراتىن تاتارلار ويىن اشىق ايتۋدان جاسقانىپ, ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردەگٸ اككاۋنتتارىن جاۋىپ جاتىر. ال قىتاي بيلٸگٸ ەندٸ ەر ازاماتتىڭ "ادالدىعىن" باعالايتىن "ەلەۋمەتتٸك نەسيە جٷيەسٸن" ەنگٸزبەك, دەپ جازادى ازاتتىق.
"قورىققاندىقتان حاتتارىمىزعا جاۋاپ بەرمەيدٸ"
بٸرنەشە جىل بۇرىن تاتارستانعا قىتايدان كٶشٸپ كەلگەن وتباسى رەسەي ازاماتتىعىن الا الماعان. ولار قىتايدىڭ حالىق مەديتسيناسىمەن اينالىسىپ, ادامداردى ينەمەن ەمدەپ كٷنەلتكەن. بۇل وتباسىنىڭ اۆسترالييادا تۇراتىن تانىسىنىڭ ايتۋىنشا, ولار دەرٸ-دەرمەك ەكەلۋ ٷشٸن بٸرنەشە اي بۇرىن قىتايعا كەتكەن, بٸراق سول كٷيٸ ورالماعان. قازٸر ولاردان ەش حابار جوق.
قىتايدا تۇراتىن وتانداستارىمەن ارالاس-قۇرالاس بولعان رەسەيلٸك تاتارلار "كەيٸنگٸ كەزدە ولارمەن قارىم-قاتىناس ٷزٸلٸپ قالدى. قورىققاندىقتان حاتتارىمىزعا جاۋاپ بەرمەيتٸن بولدى" دەپ شاعىنادى.
ازاتتىق راديوسى تاتار قىزمەتٸنٸڭ اۆسترالييادا تۇراتىن دەرەككٶزٸنٸڭ سٶزٸنشە, جۋىردا ٷرٸمجٸدە ونىڭ ەكٸ تۋىسى ۇستالعان. ول تۋىستارىنىڭ نە سەبەپتٸ ۇستاعانىن بٸلمەيدٸ, بٸراق دٸني كٶزقاراسىنا بايلانىستى بولار دەپ توپشىلايدى.
- ولاردىڭ قايدا ەكەنٸن بٸلمەيمٸن. مٷمكٸن تٷرمەدە, مٷمكٸن لاگەردە وتىرعان شىعار. بٸراق لاگەر دە تٷرمە عوي, - دەيدٸ ول.
ازاتتىقتىڭ تاتار قىزمەتٸنٸڭ دەرەگٸنشە, قىتايدا بيزنەسمەن تۇرسىنتاي گاليەۆ 25 جىلعا سوتتالعان. ەرتەرەكتە ول قىتاي ازاماتتارىنىڭ, قىتايداعى تاتار ستۋدەنتتەردٸڭ تاتارستانعا وقۋعا تٷسۋٸن ۇيىمداستىرعان. گاليەۆتٸڭ شىڭجاننىڭ ەكٸمشٸلٸك ورتالىعى ٷرٸمجٸدە بٸرنەشە دٷكەنٸ بولعان. تٷركييا, رەسەي جەنە ٶزگە ەلدەردەگٸ تانىستارىمەن ساۋدا-ساتتىق جٷرگٸزگەن.
تۋىستارى ول تٷركيياعا بارعانى ٷشٸن قامالۋى مٷمكٸن دەپ توپشىلايدى. بۇعان قوسا, گاليەۆ دٷنيەجٷزٸلٸك تاتارلار كونگرەسٸنٸڭ قازان قالاسىندا ٶتكەن جيىنىنا دا قاتىسقان. بيىل تاتارستان استاناسىندا ٶتكەن جازۋشى رابيت باتۋللانىڭ شىعارماشىلىق كەشٸنە ونىڭ بالاسى كەلگەن.
بيىل ٷرٸمجٸدە تاتارلاردىڭ دەستٷرلٸ مەرەكەسٸ سابانتوي دا ٶتپەگەن. رەسەيدٸڭ تٷمەن وبلىسىندا تۇراتىن بيزنەسمەن رينات ناسىروۆتىڭ سٶزٸنشە, بىلتىر سوڭعى رەت بارعاندا ٷرٸمجٸدە پوليتسييا قاراسى كٶبەيٸپ, بٷكٸل جەردە مەتالل ٸزدەگٸش قۇرالدار ورناتىلعان, ادامدار جاپپاي تەكسەرگەن.
ناسىروۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇرىن قىتايدا قۋعىن-سٷرگٸنگە كٶبٸنەسە ۇيعىرلار ۇشىراپ, بيلٸك تاتارلارعا تيٸسپەيتٸن. سوندىقتان كەي ۇيعىرلار قىسىمنان قورقىپ, ٶزدەرٸن تاتارمىز دەپ اتايتىن. پروۆينتسييا شەنەۋنٸكتەرٸنٸڭ ٸشٸندە تاتارلار دا بار. دەپۋتاتتاردىڭ بٸرٸ - ەتنيكالىق تاتار.
جۋىردا قازاقستاندا قىتاي ازاماتى, ەتنيكالىق قازاق سايراگٷل ساۋىتبايدىڭ ەلەمدە رەزونانس تۋدىرعان سوتى اياقتالدى. قازاقستان بيلٸگٸ ونى قىتايدىڭ سۇراۋى بويىنشا ۇستاعان. تامىزدىڭ 1-ٸ كٷنٸ الماتى وبلىسىندا ٶتكەن سوتتا سايراگٷلگە التى ايعا شارتتى جازا كەسٸپ, قاماۋدان بوساتتى. قازاقستان سوتى ساۋىتبايدى "مەملەكەتتٸك شەكارادان زاڭسىز ٶتتٸ" دەگەن ايىپتاعان. ول تاريحي وتانىنا سەل ەرتەرەكتە كٶشٸپ كەتكەن وتباسىنا قوسىلۋ ٷشٸن قىتايدان قازاقستانعا قاشقانىن ايتقان.
سايراگٷلدٸڭ ايتۋىنشا, ول قازاقستانعا زاڭدى تٷردە كەتپەك بولعان, بٸراق قىتاي بيلٸگٸ ەلدەن شىعۋىنا تىيىم سالعان. قازاقستانعا كٶشٸپ كەتكەن تۋىستارىڭدى قىتايعا ورالۋعا كٶندٸر دەپ مەجبٷرلەگەن. اقىرى ول قازاقستانعا ەرٸكسٸز قاشقان. بۇدان كەيٸن قىتاي سايراگٷلگە ٸزدەۋ جارييالاپ, ونى ەكستراديتسييالاۋدى تالاپ ەتكەن. زاڭگەرلەر "سايراگٷلدٸ قىتايعا دەپورتاتسييالانعان جاعدايدا ونى ٶلٸم جازاسىنا كەسەر ەدٸ" دەيدٸ. تۋىستارىنىڭ سٶزٸنشە, سايراگٷل قىتايداعى "ساياسي قايتا تەربيەلەۋ لاگەرٸندە" جۇمىس ٸستەگەن.
سوتتا سايراگٷل ۇيعىر, قازاق جەنە قىرعىز سيياقتى مۇسىلماندار شوعىرلانعان شىڭجاڭ ۇيعىر اۆتونومييالىق ايماعىنىڭ باتىسىنداعى مۇسىلمانداردى قايتا تەربيەلەۋ لاگەرلەرٸ تۋرالى ايتىپ بەرگەن. ول قىتاي كوممۋنيستٸك پارتيياسىنىڭ مٷشەسٸ بولعان.
- شىندىعىندا, ول – تاۋدىڭ ٸشٸنە ورنالاسقان تٷرمە. مەن جۇمىس ٸستەگەن لاگەردە كٸلەڭ قازاقتار وتىردى. بۇعان قوسا, ٶلكەدە وسىنداي تاعى ەكٸ لاگەر بار دەپ ەستٸگەنمٸن, - دەدٸ ول سوتتا.
سايراگٷلدٸڭ سٶزٸنشە, لاگەردە جازاسىن ٶتەپ جاتقان ادامداردىڭ ۇلتتىق قۇرامى مەن سانى تۋرالى اقپاراتتى جارييالاۋ ساتقىندىققا بالانادى. قىتاي بيلٸگٸ ساۋىتبايدى مەملەكەتتٸك قۇپييانى اشتى دەپ ايىپتايدى.
قىتايدا تۇراتىن ەتنيكالىق ۇيعىرلاردى كەمسٸتۋ وقيعالارى تۋرالى جيٸ ايتىلاتىن. ال سايراگٷلدٸڭ باس ساۋعالاپ, اتا-جۇرتىنا قاشىپ بارۋى قىتايداعى قازاقتاردىڭ دا پروبلەماسىن كٶرسەتتٸ. باق دەرەكتەرٸنشە, جەرگٸلٸكتٸ قازاقتارعا قىسىم ايماق بيلٸگٸنە چەن تسيۋانگو تاعايىندالعان سوڭ باستالعان. ول 2016 جىلعى تامىزدان بەرٸ قىتاي كوممۋنيستٸك پارتيياسىنىڭ جەرگٸلٸكتٸ بٶلٸمٸن باسقارادى.
چەن - تيبەتتەگٸ قاتال ەتنيكالىق ساياساتىمەن تانىلعان ادام. ونى شىڭجانعا اۋىستىرعاننان بەرٸ ەتنيكالىق قازاقتار قىتايدان قازاقستانعا ٷدەرە كٶشە باستاعان. مىسالى, 2015 جىلى ٶزگە ەلدەرگە 628 قازاق قانا كٶشٸپ كەتسە, 2017 جىلى ولاردىڭ سانى 3184 ادامعا جەتكەن.
قىتاي بيلٸگٸ ۇيعىرلاردى "يدەولوگييالىق دەرت جۇقتىرعاندار" دەپ سيپاتتاپ, ولار قايتا تەربيەلەنۋٸ نەمەسە قايتا وقۋى تيٸس دەپ سانايدى. مۇسىلمانداردى "شاريعات زاڭدارىن قالتقىسىز ورىندايدى" جەنە "ساياسي تۇرعىدان قاتە يدەيالاردى", "تەررورلىق يدەولوگييانى" ۇستانادى دەپ ايىپتايدى. بٸراق قىتاي بيلٸگٸ ەلدە بەلسەندٸلەر مەن سايراگٷل سيپاتتاپ بەرگەن لاگەرلەر بارىن ەزٸرشە رەسمي مويىنداعان جوق.
"ەركٸن ازييا" راديوسىنىڭ ۇيعىر قىزمەتٸنٸڭ دەرەگٸنشە, شىڭجاننىڭ ٶزٸندە عانا مۇنداي ٷش لاگەر بار. ال ولاردا 45 مىڭنان اسا ادام قاماۋدا وتىر. جۋرناليستەردٸڭ مەلٸمدەۋٸنشە, لاگەرلەردٸ قارۋلى ادامدار كٷزەتەدٸ.
لاگەردەگٸ ادامداردى ساياسي قايتا تەربيەلەۋدەن بٶلەك, ولارعا قىتاي تٸلٸن كٷشتەپ ٷيرەتەدٸ. ٸشتە نە بولىپ جاتقانىن ەشكٸم كٶرمەس ٷشٸن "قايتا تەربيەلەۋ" مەكەمەلەرٸن بيٸكتٸگٸ ٷش مەتر بولاتىن دۋالدارمەن اينالدىرا قورشاپ تاستاعان. جۋىردا قىتايدىڭ Global Times رەسمي گازەتٸ لاگەرلەردٸ "ترەنينگ مەكەمەلەرٸ" دەپ اتادى.
جۋرناليستەر تٷرلٸ دەرەككٶزدەردەن اقپارات جيناپ, لاگەردەگٸ جاعدايدىڭ ناقتى كارتيناسىن قۇراستىرۋعا تىرىسادى. اقش كونگرەسٸنٸڭ ٶكٸلدەرٸ ماركو رۋبيو مەن كريس سميتتٸڭ پٸكٸرٸنشە, مۇنداي لاگەرلەردە 500 مىڭنان بٸر ميلليون ادامعا دەيٸن "قايتا تەربيەلەۋدەن" ٶتكەن يا ٶتٸپ جاتىر. ولار لاگەرلەردەگٸ "وقىتۋدى" از ۇلت ٶكٸلدەرٸن جاپپاي بوستاندىقتان ايىرۋ وقيعاسى دەپ اتاعان.
"ادالدىقتى تارازىلايتىن جٷيە"
قىتايدىڭ مۇسىلماندار كٶپ شوعىرلانعان ايماعىندا مۇسىلمانداردى قۋدالاۋ ارنايى مەكەمەلەردە "قايتا تەربيلەۋمەن" عانا شەكتەلمەيدٸ. نەمٸستٸڭ Der SPIEGEL جۋرنالى تٸلشٸلەرٸنٸڭ مەلٸمدەۋٸنشە, قازٸر شىڭجان-ۇيعىر اۆتونومييالىق ايماعىندا جاپپاي باقىلاۋ جٷيەسٸن قۇرىپ جاتىر. جەرگٸلٸكتٸ حالىقتى باقىلاۋ ٷشٸن بيلٸك قازٸرگٸ زامان تەحنولوگييالارىن پايدالانادى. جۋرناليستەردٸڭ سٶزٸنشە, لاگەرلەردە قازٸردٸڭ ٶزٸندە ونداعان مىڭ ادام جوعالىپ كەتكەن. باسىلىم جۋرناليستەرٸ بۇعان كٶز جەتكٸزۋ ٷشٸن ايماققا بارىپ قايتقان. تٸلشٸلەر قاشعار قالاسىن سوعىستان كەيٸنگٸ باعدادقا ۇقساتادى.
جۋرناليستەر قاشعارداعى جاعدايدى "كٶشەلەردٸ ٷستٸنە قارۋ ورناتىلعان جٷك كٶلٸكتەرٸ باقىلايدى. ەۋەدە رەاكتيۆتٸ ۇشاقتار ۇشىپ جٷر, جان-جاقتان ازىناعان سيرەنا ٷنٸ ەستٸلەدٸ. قوناق ٷيلەردٸ بەتون دۋالدارمەن قورشاپ تاستاعان. جول قوزعالىسىن تەمٸر شلەم كيگەن پوليتسەيلەر رەتتەيدٸ" دەپ سيپاتتايدى.
گەرمانييالىق جۋرناليستەردٸڭ جازۋىنشا, شىڭجاڭدا ازانشى تۇرعىنداردى نامازعا شاقىرمايدى, بٷكٸل جەردە باقىلاۋ كامەرالارى ورناتىلعان. ۆوكزال, ەۋەجايلاردا, ٶتكٸزۋ بەكەتتەرٸندە ادامدى كٶزدٸڭ سىرتقى مٶلدٸر قابىعى بويىنشا اۋتەنتيفيكاتسييالاۋ قۇرىلعىلارى جاپپاي قولدانىلادى.
تٸلشٸلەردٸڭ حابارلاۋىنشا, رەسمي فورما يا بولماسا جاي كيٸم كيگەن قاۋٸپسٸزدٸك مەكەمەسٸ قىزمەتكەرلەرٸ قۇددى ادامداردىڭ ويىن وقۋعا تىرىسقانداي قاشعاردى سەزدٸرمەي باقىلايدى.
جۋرناليستەردٸڭ حابارلاۋىنشا, شىڭجان ايماعىنىڭ ەكٸمشٸلٸك ورتالىعى ٷرٸمجٸدە بيلٸك تۇرعىنداردى بٸر-بٸرٸنٸڭ ٷستٸنەن سٶز تاسۋعا يتەرمەلەيدٸ. ازاماتتاردى جاپپاي باقىلاۋ, قاجەت بولسا, كٷش قولدانۋ ٷشٸن جاعداي جاسالعان.
قاشعاردا باقىلاۋ ينفراقۇرىلىمى تەحنيكانىڭ سوڭعى ٷلگٸلەرٸمەن جابدىقتالعان. بٸراق ٷكٸمەت تۇرعىنداردى باقىلاۋدى بۇدان دا تيٸمدٸرەك ەتۋ جولدارىن قاراستىرىپ جاتىر. قىتاي بيلٸگٸ ەر ازاماتتىڭ "ادالدىعىن" تارازىلايتىن "ەلەۋمەتتٸك نەسيە جٷيەسٸن" ەنگٸزۋدٸ جوسپارلاپ وتىر. تۇرعىندار ادالدىعى ٷشٸن ماراپاتتالىپ, جامان مٸنەز-قۇلقى ٷشٸن جازالانادى. ال ۇيعىرلارعا مۇنداي جٷيە باياعىدان قولدانىلادى.
جۋرناليستەر دەرەككٶزدٸڭ سٶزٸنە سٸلتەمە جاساپ, "ەر وتباسىعا ەۋەلٸ 100 ۇپاي بەرٸلەدٸ. بٸراق شەتەلدە, ەسٸرەسە تٷركييا, ەگيپەت نەمەسە مالايزييا سيياقتى مۇسىلمان ەلدەرٸندە تۋىستارى يا تانىستارى تۇراتىندار بٸردەن ۇپاي جوعالتادى. شوتىندا 60-قا جەتپەيتٸن ۇپاي قالعان ادام باقىلاۋعا ٸلٸگەدٸ. ەلدەبٸر "قيسىق" سٶزٸ, دۇعا وقىعانى نەمەسە قوڭىراۋ شالعانى ٷشٸن ونى دەرەۋ "قايتا تەربيەلەۋدەن" ٶتۋگە جٸبەرەدٸ.
قىتايدا سەگٸز مىڭداي تاتار تۇرادى. ولاردىڭ كٶبٸ - 19 عاسىردىڭ اياعى مەن 20 عاسىردىڭ باسىندا ٷرٸمجٸ اۋدانىندا قونىس تەپكەن تاتار كەسٸپكەرلەرٸنٸڭ ۇرپاقتارى. كٶبٸ تاتار تٸلٸن جاقسى بٸلەدٸ. 2000 جىلدارى ونداعان تاتار ستۋدەنتٸ دٷنيەجٷزٸلٸك تاتارلار كونگرەسٸ كٶمەگٸمەن قازان جوعارى وقۋ ورىندارىنا تٷسكەن. وقۋدى بٸتٸرگەن سوڭ كٶبٸ تاتارستاندا قالۋعا تىرىسقان, بٸراق رەسەي ازاماتتىعىن كەيبٸرٸ عانا العان. اقىرى ولار قىتايعا ورالۋعا مەجبٷر بولعان.
(ازاتتىقتىڭ ورىس قىزمەتٸنٸڭ جوباسى Idel.رەاليي سايتى تٸلشٸسٸ رامازان الپاۋىتتىڭ ماقالاسى ورىسشادان اۋدارىلدى)
