Qazaq qashannan dýda qyzatyn halyq. Al toi degende baryn shashatyn qazaq «topyraqty ólimi men torqaly toiynda» qandai da ókpe-renishin ysyryp tastap, toi kórigin qyzdyrýǵa baryn salady. Bireý malyn, bireý ózge kerek-jaraǵyn ákelip, kóppen biter dúnie ǵoi dep jaqynynyń toiynda sonyń kem-ketigin toltyrsam dep aianyp qalmaidy.
Torqaly toi demekshi, torqanyń zaty mata bolsa, sol torqa búginde bizdiń emes, ózgeniń ekonomikasyna qyzmet etýde. Sapasy ártúrli teń-teń mata Erenqabyrǵadan asyp elimizge jetkende, qazaqtyń paidasyna asyp, ózinde joqtyń ornyn toltyryp, bir jyrtyqty jamasa jaqsy ǵoi. Biraq kóbinde sol matanyń maqsaty 2 metr, 3 metr bolyp jyrtylyp jiyn-toi, astarda paketterge salynyp, odan keiin qorjyn shoýlarda talasyp-tarmasyp alyp, qaitadan paketterge salynyp, ainalymǵa túsip aralap júrý. Ne ol matalardan tigiletin kiim joq, ne bir ózgedei pálendei paidaǵa da aspaidy. Iaǵni matalardyń bitireri – ainalymda júrý.
Ótkende qazaqtyń aqyn qyzy Ońaigúl Turjan áleýmettik jelidegi paraqshasynda «Kim jazǵanyn bilmeimin, kim de bolsa eń bir tamasha ideiany qozǵaǵan eken, iaǵni Qytaidy qarjylandyrýdy qoiý kerek degen áńgime, endigi jerde osydan qorytyndy shyǵarsa, bizdiń qazaq talai biikterdi baǵyndyrary sózsiz. Eń bastysy qaltasyndaǵy qarjysyn únemder edi», dep qazaqstandyqtarǵa arnalǵan orys tilinde jazylǵan bir hattyń mátinin beripti. Sol jazbada aldaǵy jyldyń 1 qańtarynan bastap Mańǵystaý oblysynda qudalyq pen toilarda kiiýge kelmeitin erler jeidesin, qajetke jaramaityn teń-teń mata, samaýrynnan jasalǵan áshekei, altyn men arzymaityn nebir nárselerden syi berý toqtatylady. Bizdiń elimiz álemdik keńistikte kóshbasshy bolýǵa umtylady. Bir-birimizdi qoldaiyq, qytai manýfaktýrasynyń taralýyna jol bermeiik. Myrzalar, kózderińizdi ashyp, oilaryńyzdy oiatyńyzdar, biz IT-tehnologiialar jetilgen ilgeri zamanda ómir súrýdemiz. Barlyq oblys bizge qosylyp, qoldaý kórsetińizder. Elge ziiannan basqa paidasy joq dástúrmen múmkin osylai qoshtasarmyz. Tipti daraqylyǵymyzdy bilip alǵan qytailyqtar sapasyz taýarlaryn osyndai jiyndar úshin kóptep shyǵarý ústinde. Qazaqtardyń qorabynyń ishin ashyp qaramai-aq, ózge bir toiǵa aparatynyn eseptep, arqasy joq, tek túimeleri salynatyn aldyńǵy jaǵy ǵana bar jarty jeideler shyǵaryp, aldaýǵa deiin barýda. Ózgeniń ekonomikasyna qarajat salyp, óz ál-aýqatymyzdy tómendetpeiikshi, odan da ol aqshany jas otbasynyń aiaǵynan turyp ketýine jumsaiyq» degen hatty bólisipti.
Bir ótirigi joq, yp-ras dúnie. Osy joldardy oqyp otyrǵan qyz-kelinshekter, aityńyzshy, úiińizde qansha metr mata jatyr, qansha jeideniń qorabyn ashyp, ishin qaradyńyz? Osy kezeńge deiin qansha metr matany ári aparyp, beri alyp kelip áýre-sarsańǵa túsip júrsiz? Meili, júrersiz-aý, biraq osynymyzdyń ózi ózge eldiń, basqa jurttardyń ekonomikasyna jumys isteitini týrasynda oilanyp kórdik pe?
Biyl jaz Túrkiiaǵa demalysqa barǵanda da qazaqtyń toilaryna kerekti deitin myń túrli, qyrqy jiylyp qyr aspaityn túrli usaq-túiektiń, qorjynnyń túr-túriniń tolyp turǵanyn kórdim. Satyp turǵan túrik meniń ainalyp qalǵanymdy kórip, «Abla, toi ótkizesiz be, mende qazaqtyń toiyna kerektiń bári bar», dep jylmań qaǵady. Jýrnalistik áýestigime basyp, «Sonda muny túrikter úshin emes, qazaqtar úshin ǵana satasyz ba?» deimin. «Iá, árine, qazaqtar úshin, túrikterdiń toi ótkizý dástúri basqa. Bizde sizderdegidei asta-tók dastarqan da jaiylmaidy, tekke keregi joq dúnieler de eshkimge syiǵa tartylmaidy, biz toilarda jinalyp, bilep kóńil kóterip qaitamyz», deidi.
Árine, ár halyqtyń óz dástúri, óz mádenieti bar, ol onyń ulttyq ereksheligi de, alaida dál sol jerde men ózimizdiń toi degende esimiz shyǵyp ketetin daraqy minezimizdi qorǵap shyǵa almadym. Tek qazaq dastarqandy toida ǵana emes, basqa ýaqytta da qonaǵyna jaiady. Bar dámdisin meimanyna saqtaidy, ol qazaq balasyna babadan miras bolǵan syilastyqty qadirlei bilýdiń, qonaqjailylyq, meimandostyqty saqtaýdyń úlgisi, sonyń joǵalmai kele jatqany. Burynǵy qazaq kóshken jurtynyń oshaǵynda qolamtasyna as kómip qaldyryp, kim ekeni belgisiz jolaýshynyń ózine dám tatyrǵan dep jaýap berdim. Qazaqy qalypqa tańdanǵan túrikke halqymyzdyń óte meimandos ekendigin aityp, basyn shaiqatyp ketsem de, qazaqqa kerek emes zat satyp, odan paida taýyp otyrǵan ózge jurttyń barlyǵyna sol joly janym aýyrǵan bolatyn.
Anar TÓLEÝHANQYZY, «Egemen Qazaqstan»
