قازاق قاشاننان دۋدا قىزاتىن حالىق. ال توي دەگەندە بارىن شاشاتىن قازاق «توپىراقتى ٶلٸمٸ مەن تورقالى تويىندا» قانداي دا ٶكپە-رەنٸشٸن ىسىرىپ تاستاپ, توي كٶرٸگٸن قىزدىرۋعا بارىن سالادى. بٸرەۋ مالىن, بٸرەۋ ٶزگە كەرەك-جاراعىن ەكەلٸپ, كٶپپەن بٸتەر دٷنيە عوي دەپ جاقىنىنىڭ تويىندا سونىڭ كەم-كەتٸگٸن تولتىرسام دەپ ايانىپ قالمايدى.
تورقالى توي دەمەكشٸ, تورقانىڭ زاتى ماتا بولسا, سول تورقا بٷگٸندە بٸزدٸڭ ەمەس, ٶزگەنٸڭ ەكونوميكاسىنا قىزمەت ەتۋدە. ساپاسى ەرتٷرلٸ تەڭ-تەڭ ماتا ەرەنقابىرعادان اسىپ ەلٸمٸزگە جەتكەندە, قازاقتىڭ پايداسىنا اسىپ, ٶزٸندە جوقتىڭ ورنىن تولتىرىپ, بٸر جىرتىقتى جاماسا جاقسى عوي. بٸراق كٶبٸندە سول ماتانىڭ ماقساتى 2 مەتر, 3 مەتر بولىپ جىرتىلىپ جيىن-توي, استاردا پاكەتتەرگە سالىنىپ, ودان كەيٸن قورجىن شوۋلاردا تالاسىپ-تارماسىپ الىپ, قايتادان پاكەتتەرگە سالىنىپ, اينالىمعا تٷسٸپ ارالاپ جٷرۋ. نە ول ماتالاردان تٸگٸلەتٸن كيٸم جوق, نە بٸر ٶزگەدەي پەلەندەي پايداعا دا اسپايدى. ياعني ماتالاردىڭ بٸتٸرەرٸ – اينالىمدا جٷرۋ.
ٶتكەندە قازاقتىڭ اقىن قىزى وڭايگٷل تۇرجان ەلەۋمەتتٸك جەلٸدەگٸ پاراقشاسىندا «كٸم جازعانىن بٸلمەيمٸن, كٸم دە بولسا ەڭ بٸر تاماشا يدەيانى قوزعاعان ەكەن, ياعني قىتايدى قارجىلاندىرۋدى قويۋ كەرەك دەگەن ەڭگٸمە, ەندٸگٸ جەردە وسىدان قورىتىندى شىعارسا, بٸزدٸڭ قازاق تالاي بيٸكتەردٸ باعىندىرارى سٶزسٸز. ەڭ باستىسى قالتاسىنداعى قارجىسىن ٷنەمدەر ەدٸ», دەپ قازاقستاندىقتارعا ارنالعان ورىس تٸلٸندە جازىلعان بٸر حاتتىڭ مەتٸنٸن بەرٸپتٸ. سول جازبادا الداعى جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ ماڭعىستاۋ وبلىسىندا قۇدالىق پەن تويلاردا كييۋگە كەلمەيتٸن ەرلەر جەيدەسٸن, قاجەتكە جارامايتىن تەڭ-تەڭ ماتا, ساماۋرىننان جاسالعان ەشەكەي, التىن مەن ارزىمايتىن نەبٸر نەرسەلەردەن سىي بەرۋ توقتاتىلادى. بٸزدٸڭ ەلٸمٸز ەلەمدٸك كەڭٸستٸكتە كٶشباسشى بولۋعا ۇمتىلادى. بٸر-بٸرٸمٸزدٸ قولدايىق, قىتاي مانۋفاكتۋراسىنىڭ تارالۋىنا جول بەرمەيٸك. مىرزالار, كٶزدەرٸڭٸزدٸ اشىپ, ويلارىڭىزدى وياتىڭىزدار, بٸز IT-تەحنولوگييالار جەتٸلگەن ٸلگەرٸ زاماندا ٶمٸر سٷرۋدەمٸز. بارلىق وبلىس بٸزگە قوسىلىپ, قولداۋ كٶرسەتٸڭٸزدەر. ەلگە زيياننان باسقا پايداسى جوق دەستٷرمەن مٷمكٸن وسىلاي قوشتاسارمىز. تٸپتٸ داراقىلىعىمىزدى بٸلٸپ العان قىتايلىقتار ساپاسىز تاۋارلارىن وسىنداي جيىندار ٷشٸن كٶپتەپ شىعارۋ ٷستٸندە. قازاقتاردىڭ قورابىنىڭ ٸشٸن اشىپ قاراماي-اق, ٶزگە بٸر تويعا اپاراتىنىن ەسەپتەپ, ارقاسى جوق, تەك تٷيمەلەرٸ سالىناتىن الدىڭعى جاعى عانا بار جارتى جەيدەلەر شىعارىپ, الداۋعا دەيٸن بارۋدا. ٶزگەنٸڭ ەكونوميكاسىنا قاراجات سالىپ, ٶز ەل-اۋقاتىمىزدى تٶمەندەتپەيٸكشٸ, ودان دا ول اقشانى جاس وتباسىنىڭ اياعىنان تۇرىپ كەتۋٸنە جۇمسايىق» دەگەن حاتتى بٶلٸسٸپتٸ.
بٸر ٶتٸرٸگٸ جوق, ىپ-راس دٷنيە. وسى جولداردى وقىپ وتىرعان قىز-كەلٸنشەكتەر, ايتىڭىزشى, ٷيٸڭٸزدە قانشا مەتر ماتا جاتىر, قانشا جەيدەنٸڭ قورابىن اشىپ, ٸشٸن قارادىڭىز? وسى كەزەڭگە دەيٸن قانشا مەتر ماتانى ەرٸ اپارىپ, بەرٸ الىپ كەلٸپ ەۋرە-سارساڭعا تٷسٸپ جٷرسٸز? مەيلٸ, جٷرەرسٸز-اۋ, بٸراق وسىنىمىزدىڭ ٶزٸ ٶزگە ەلدٸڭ, باسقا جۇرتتاردىڭ ەكونوميكاسىنا جۇمىس ٸستەيتٸنٸ تۋراسىندا ويلانىپ كٶردٸك پە?
بيىل جاز تٷركيياعا دەمالىسقا بارعاندا دا قازاقتىڭ تويلارىنا كەرەكتٸ دەيتٸن مىڭ تٷرلٸ, قىرقى جيىلىپ قىر اسپايتىن تٷرلٸ ۇساق-تٷيەكتٸڭ, قورجىننىڭ تٷر-تٷرٸنٸڭ تولىپ تۇرعانىن كٶردٸم. ساتىپ تۇرعان تٷرٸك مەنٸڭ اينالىپ قالعانىمدى كٶرٸپ, «ابلا, توي ٶتكٸزەسٸز بە, مەندە قازاقتىڭ تويىنا كەرەكتٸڭ بەرٸ بار», دەپ جىلماڭ قاعادى. جۋرناليستٸك ەۋەستٸگٸمە باسىپ, «سوندا مۇنى تٷرٸكتەر ٷشٸن ەمەس, قازاقتار ٷشٸن عانا ساتاسىز با?» دەيمٸن. «يە, ەرينە, قازاقتار ٷشٸن, تٷرٸكتەردٸڭ توي ٶتكٸزۋ دەستٷرٸ باسقا. بٸزدە سٸزدەردەگٸدەي استا-تٶك داستارقان دا جايىلمايدى, تەككە كەرەگٸ جوق دٷنيەلەر دە ەشكٸمگە سىيعا تارتىلمايدى, بٸز تويلاردا جينالىپ, بيلەپ كٶڭٸل كٶتەرٸپ قايتامىز», دەيدٸ.
ەرينە, ەر حالىقتىڭ ٶز دەستٷرٸ, ٶز مەدەنيەتٸ بار, ول ونىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلٸگٸ دە, الايدا دەل سول جەردە مەن ٶزٸمٸزدٸڭ توي دەگەندە ەسٸمٸز شىعىپ كەتەتٸن داراقى مٸنەزٸمٸزدٸ قورعاپ شىعا المادىم. تەك قازاق داستارقاندى تويدا عانا ەمەس, باسقا ۋاقىتتا دا قوناعىنا جايادى. بار دەمدٸسٸن مەيمانىنا ساقتايدى, ول قازاق بالاسىنا بابادان ميراس بولعان سىيلاستىقتى قادٸرلەي بٸلۋدٸڭ, قوناقجايلىلىق, مەيماندوستىقتى ساقتاۋدىڭ ٷلگٸسٸ, سونىڭ جوعالماي كەلە جاتقانى. بۇرىنعى قازاق كٶشكەن جۇرتىنىڭ وشاعىندا قولامتاسىنا اس كٶمٸپ قالدىرىپ, كٸم ەكەنٸ بەلگٸسٸز جولاۋشىنىڭ ٶزٸنە دەم تاتىرعان دەپ جاۋاپ بەردٸم. قازاقى قالىپقا تاڭدانعان تٷرٸككە حالقىمىزدىڭ ٶتە مەيماندوس ەكەندٸگٸن ايتىپ, باسىن شايقاتىپ كەتسەم دە, قازاققا كەرەك ەمەس زات ساتىپ, ودان پايدا تاۋىپ وتىرعان ٶزگە جۇرتتىڭ بارلىعىنا سول جولى جانىم اۋىرعان بولاتىن.
انار تٶلەۋحانقىزى, «ەگەمەن قازاقستان»
