Qytaidaǵy qazaqtar nege qysym kórip jatyr?

Qytaidaǵy qazaqtar nege qysym kórip jatyr?

Azattyq tilshisine Qazaqstanǵa kóship kelgen Qytai qazaqtary sol elde qalǵan tanys-týystarynyń jáne Qazaqstan azamattyǵyn alyp qaita barǵan etnikalyq qazaqtardyń "saiasi tárbie" naýqanynan qysym kórip, "qamaýǵa alynyp jatqanyn" habarlady. Al Qazaqstanǵa kelgen Qytai delegatsiiasy ókili ol aqparatty joqqa shyǵarady.

"ESh HABAR JOQ, QAMAÝDA JATYR"

Qytaidan Qazaqstanǵa 2005 jyly qonys aýdaryp, 2008 jyly azamattyq alǵan Raýshan esimdi áiel Azattyqqa habarlasyp, 46 jastaǵy kúieýi, Qazaqstan azamattyǵyn alǵan Ómir Bekalynyń "eki ai buryn Qytaiǵa jumys babymen ketip, sol kúii oralmaǵanyn, ózine jetken aqparattarǵa qarap, Qytai biligi ustap alyp qaldy dep boljap otyrǵanyn" aitty.

- Kúieýim Ómir 2017 jyly naýryz aiynyń 23-i kúni issaparmen Qytaidyń Úrimji qalasyna úsh kúnge barǵan. Sol jerdegi jiynǵa qatysyp, ary qarai Turfanda turatyn sheshesine jolyǵýǵa ketken. Sheshesine barǵan jerinde joldasymdy Qaramaiǵa (Qytaidyń Shyńjań-uiǵyr avtonomiialyq aýdanyndaǵy eldi meken ataýy) alyp ketipti. Eki aidan asty, esh habar joq, qamaýda jatyr, - deidi Raýshan.

Raýshan Ómir Bekalynyń "qamalǵanyn" onyń Qytaida turatyn sheshesinen estigen. Alaida Azattyq tilshisine Bekaly myrzanyń sheshesimen habarlasý múmkin bolmady. Al Raýshannyń aqparatyna qaraǵanda, kúieýi Qytaiǵa Almatydaǵy "Aqqý" týristik firmasynyń jumystarymen barǵan. Azattyq tilshisi atalǵan firmaǵa habarlasqan edi. Ózin "Fariza" dep tanystyrǵan áiel adam Ómir esimdi qyzmetkerleriniń Qytaidan oralmaǵanyn rastady.

- Iá, buryn bizde istegen. Qytaiǵa barǵanda qamaýǵa alynǵany da ras. Qazir eshqandai habarymyz joq, - dedi Azattyqqa firma qyzmetkeri.

Қытай мемлекеттік туына құрмет көрсету шарасы. Көктоғай ауданы, Алтай аймағы, Қытай. (Көрнекі сурет.)
Қытай мемлекеттік туына құрмет көрсету шарасы. Көктоғай ауданы, Алтай аймағы, Қытай. (Көрнекі сурет.)
Qytai memlekettik týyna qurmet kórsetý sharasy. Kóktoǵai aýdany, Altai aimaǵy, Qytai. (Kórneki sýret.)

Raýshannyń aitýynsha, Qytaiǵa joldasymen birge barǵan firma qyzmetkerleri "eshteńe bilmeimiz" dep, máseleniń mán-jaiynan habarsyz ekenderin aitqan. Raýshan kúieýiniń taǵdyryna alańdaýly, erli-zaiyptylardyń kámelet jasqa tolmaǵan úsh balasy bar.

Ol erin Qytaiǵa ózi baryp izdestirýge qaýiptenedi. Osy sebepti kúieýiniń taǵdyryn bilýge kómektesýdi surap, Qazaqstan syrtqy ister ministrligine hat jazǵan. Alaida ol taraptan ázirge "jaýap kelmegen". Azattyq tilshisi de Qazaqstan syrtqy ister ministrligi baspasóz qyzmeti jetekshisi Ánýar Jainaqovqa habarlasyp, Ómir Bekalyǵa qatysty qandai da bir málimet alýǵa tyrysqan edi. Alaida Ánýar Jainaqov "ózinde ázirge eshqandai aqparattyń joq ekenin, jaqyn ýaqytta áriptesterinen bilip beretinin" ǵana aitty. Munan soń birneshe kún qatarynan habarlasqan tilshi syrtqy ister ministrliginen jartymdy jaýap ala almady.

"KÓShI-QON TÝRALY AITQANDAR QAMALYP JATYR"

Azattyq tilshisi Qazaqstanǵa kelgen basqa Qytai qazaqtarymen de áńgimelesip kórdi. Tolyq aty-jónin aitýdan bas tartqan, Qazaqstanǵa kelgenine birneshe jyl bolǵan Astananyń Ramazan atty turǵyny "Qytaida qazaqtardy qamaý oqiǵalary bar" ekenin aitady.

- Qytaiǵa týysshylap baryp ustalyp jatqan bir ǵana Ómir emes. Bizdiń WeChat tobymyzda 40-tan astam adam bar edik. Ózara tamyr-tanystarymyzǵa Qazaqstanǵa kóshý týraly úgit aitatynbyz. Eki-úsh ai ishinde sol toptaǵylardyń ishinde qamalǵandary bar, - deidi ol.

Ramazannyń aitýynsha, Qazaqstan azamattyǵyn alýǵa qujat ótkizip qoiǵan oǵan bir ai buryn Qytaidan shaqyrý qaǵazy kelgen.

- Men qazir yqtiiarhatpen júrmin. Qazaqstan azamattyǵyn alý týraly ótinish berip, qujattarymdy ótkizip qoiǵanmyn. Soǵan qaramastan maǵan Qytaidan shaqyrý keldi. Men barmaitynymdy, Qazaqstanda túbegeili qalatynymdy aityp, jaýap hat jiberdim. Eger barsam, meni de ustap qamap tastai ma dep qaýiptenemin, - deidi Ramazan.

Azattyq tilshisine Ramazan aitqan aqparattardy rastaýdyń sáti túspedi, Qytaidyń jergilikti resmi organdarmen sóilesý múmkin bolmady. Azattyq tilshisi "tergeýge ilindi" degen Qytaidaǵy qazaqtardyń telefon nómirlerine de jáne týystaryna da qońyraý soqqan edi, telefon tutqasyn kótergen adamdar habarlasyp turǵan qazaqstandyq jýrnalist ekenin bilgen bette tutqany tastai salyp otyrdy. Ramazan Qytaidaǵy qazaqtardyń bul áreketin "olar qorqyp qalǵan" dep joridy.

"SAIaSI TÁRBIENIŃ EREKShE NAÝQANY"

Azattyq tilshisi sóilesken Qazaqstandaǵy Qytai qazaqtarynyń barlyǵy mundai "qamaýlardyń" bar ekenin rastaidy. Alaida olardyń aitqandarynan munyń aiyp taǵyp, sotqa tartý emes, erekshe qysym tásili ekeni ańǵarylady. Máselen, aty-jónin tolyq aitqysy kelmegen, Qytaidan kóship kelgenine 10 jyldan asqan Berik atty azamat óziniń Qytaidaǵy týystaryna jaqynda baryp-qaitqanyn baiandap:

- Qytaida bolymsyz kúdikti áreketi úshin ustaý áreketteri 2017 jyldyń qańtar aiynan bastalǵan eken, - deidi.

Onyń sózine qaraǵanda, Qytaidan shetelge shyǵyp kelgen nemese Qazaqstan jaily kóp aitqan azamattar tergeý-tekserýge iligedi. Beriktiń sózinshe, eki aiǵa deiingi merzimge qamalǵandardy "saiasi tárbie ortalyqtaryna" jiberedi.

Altai aimaǵynan júzdegen adamnyń "saiasi tárbie ortalyǵyna" jiberilgeni aitylyp jatyr. Olar negizinen úsh kúnnen eki aiǵa deiin "tárbielenip", "úirenip" qaitady.

- Resmi aqparat joq. Biraq el ishinde bir ǵana Altai aimaǵynan júzdegen adamnyń "saiasi tárbie ortalyǵyna" jiberilgeni aitylyp jatyr. Olar negizinen úsh kúnnen eki aiǵa deiin "tárbielenip", "úirenip" qaitady. Biraq eshqandai sot sheshimi shyqpaidy. Jergilikti politsiia qolyńyzǵa belgili merzimge joldama jazyp beredi. Bir ýaq sabaq oqisyz da, qalǵan ýaqytta túrli qara jumys (kóshe sypyrý, qurylys, t.b.) isteisiz. Men barǵanda Býryltoǵai aýdanyndaǵy ýaqytsha ustaý izoliatory adamǵa tolyp, qosymsha eki qonaq úidi jalǵa alypty. Qazir Qytaida osyndai erekshe naýqan júrip jatyr, - deidi Berik.

Azattyq tilshisi Eýropa elderinde oqyp júrgen Qytai qazaqtary jastarynan da "saiasi tárbieniń erekshe naýqany" týraly suraǵan edi. Ondai naýqan júrip jatqanyn rastaǵan olar qosymsha suraqtarǵa jaýap berýden bas tartty.

QAZAQSTANǴA KELGEN QYTAI "SAQShYSYNYŃ" JAÝABY

Qytaidaǵy qazaqtarǵa qysym jáne olardy "saiasi táribeleý ortalyqtarynda" "oqytý" máselesine qatysty Qytaidyń Qazaqstandaǵy elshiligine arnaiy resmi hat joldaý da múmkin bolmai shyqty. Elshiliktiń resmi saitynda kórsetilgen telefon nomerleri faks qabyldamady ári tutqany eshkim kótermeidi. Al elshiliktiń elektrondyq pochta adresteri esh jerde jazylmaǵan. Baspasóz qyzmetine de qansha qońyraý shalǵanymyzben esh qairan bolmady.

Қытайдың Шыңжаң-ұйғыр ауданында түсірілген көшедегі әскери көлік. (Көрнекі сурет.)
Қытайдың Шыңжаң-ұйғыр ауданында түсірілген көшедегі әскери көлік. (Көрнекі сурет.)
Qytaidyń Shyńjań-uiǵyr aýdanynda túsirilgen kóshedegi áskeri kólik. (Kórneki sýret.)

Alaida mamyrdyń 30-y jáne 31-i kúnderi quramynda 14 adamy bar Qytai delagatsiiasy Astana men Almatyǵa arnaiy kelip, Qytaidan qonys aýdarǵan qazaqtarmen júzdesken edi. Azattyq tilshisine osy delegatsiiamen kelgen, ózin "Úrimji qalalyq ishki ister bóliminiń saqshysy Qasym" dep qana tanystyrǵan resmi ókilmen telefon arqyly tildesýdiń sáti tústi. Úrimjiniń ishki ister bóliminiń qyzmetkeri etnikalyq qazaqtarǵa jasalyp jatqan qysym jaily aqparattardy "ósek-aiańǵa" balaidy.

- Biz Qazaqstanǵa qonys aýdaryp, Qazaqstan azamattyǵyn alǵan burynǵy Qytai azamattarynyń máselelerimen tanysýǵa, olar qandai qiynshylyqtarǵa tap boldy, qandai vizalyq máseleler bolyp jatyr - sony bilýge keldik. Ol máseleler sheshiledi. Al Qytaidaǵy qazaqtar andai bolyp (qamalyp – red.) jatyr degen sózder - ósek-aiań. Oǵan senip ketpeńizder. Bireýler asyryp, bireýler bilmei aityp júr, - deidi ol.

Biraq ol Azattyq tilshisiniń shetelge shyǵyp kelgen adamdarǵa jasalatyn qysym týraly, sonyń ishinde Qazaqstanda yqtiiarhatpen júrgen Qytai azamattaryn keri shaqyrý týraly saýalyna:

- Biz óz azamattarymyzdyń syrtqa shyǵyp kelýine erkindik bergenbiz. Olar emin-erkin baryp kelýine bolady. Biraq memleket ishindegi keibir saiasattardy júrgizgen kezde olardyń ýaqytyna týra kelmese, ol "men pálen ýaqytta barǵanmyn, pálen ýaqytta qaityp kelemin" dep málimdeýi kerek. Ol - memleketimizdiń ishki saiasaty, - dep jaýap berdi.

Al Qytaidan keri shaqyrtý alyp otyrǵan Ramazan men Azattyqqa aqparat bergen Berik "Bul kisiler tek biz jaily aqparattar jinap júr. Sebebi, bizdiń qoiǵan saýaldarymyzǵa jaýap bermeidi, kerisinshe biz jaily, bizdiń Qytaidaǵy týystarymyz jaily surai beredi" deidi.

Qazaqtar Qytaidyń Shyńjań-uiǵyr avtonomiialyq aýdanynyń Ile-qazaq avtonomiialyq oblysyna qarasty aýdandary men qalalary, Altai, Tarbaǵatai aimaqtary, bulardan basqa birneshe óńirlerdegi qazaq avtonomiialyq aýdandarynda, Úrimji qalasynda kóbirek shoǵyrlanǵan. Qytaidyń 2000 jyly júrgizgen halyq sanaǵy málimetteri boiynsha, bul eldegi etnikalyq qazaqtar sany 1 million 250 myń bolǵan.

Nurtai Lahanuly