ازاتتىق تٸلشٸسٸنە قازاقستانعا كٶشٸپ كەلگەن قىتاي قازاقتارى سول ەلدە قالعان تانىس-تۋىستارىنىڭ جەنە قازاقستان ازاماتتىعىن الىپ قايتا بارعان ەتنيكالىق قازاقتاردىڭ "ساياسي تەربيە" ناۋقانىنان قىسىم كٶرٸپ, "قاماۋعا الىنىپ جاتقانىن" حابارلادى. ال قازاقستانعا كەلگەن قىتاي دەلەگاتسيياسى ٶكٸلٸ ول اقپاراتتى جوققا شىعارادى.
"ەش حابار جوق, قاماۋدا جاتىر"
قىتايدان قازاقستانعا 2005 جىلى قونىس اۋدارىپ, 2008 جىلى ازاماتتىق العان راۋشان ەسٸمدٸ ەيەل ازاتتىققا حابارلاسىپ, 46 جاستاعى كٷيەۋٸ, قازاقستان ازاماتتىعىن العان ٶمٸر بەكالىنىڭ "ەكٸ اي بۇرىن قىتايعا جۇمىس بابىمەن كەتٸپ, سول كٷيٸ ورالماعانىن, ٶزٸنە جەتكەن اقپاراتتارعا قاراپ, قىتاي بيلٸگٸ ۇستاپ الىپ قالدى دەپ بولجاپ وتىرعانىن" ايتتى.
- كٷيەۋٸم ٶمٸر 2017 جىلى ناۋرىز ايىنىڭ 23-ٸ كٷنٸ ٸسساپارمەن قىتايدىڭ ٷرٸمجٸ قالاسىنا ٷش كٷنگە بارعان. سول جەردەگٸ جيىنعا قاتىسىپ, ارى قاراي تۇرفاندا تۇراتىن شەشەسٸنە جولىعۋعا كەتكەن. شەشەسٸنە بارعان جەرٸندە جولداسىمدى قارامايعا (قىتايدىڭ شىڭجاڭ-ۇيعىر اۆتونومييالىق اۋدانىنداعى ەلدٸ مەكەن اتاۋى) الىپ كەتٸپتٸ. ەكٸ ايدان استى, ەش حابار جوق, قاماۋدا جاتىر, - دەيدٸ راۋشان.
راۋشان ٶمٸر بەكالىنىڭ "قامالعانىن" ونىڭ قىتايدا تۇراتىن شەشەسٸنەن ەستٸگەن. الايدا ازاتتىق تٸلشٸسٸنە بەكالى مىرزانىڭ شەشەسٸمەن حابارلاسۋ مٷمكٸن بولمادى. ال راۋشاننىڭ اقپاراتىنا قاراعاندا, كٷيەۋٸ قىتايعا الماتىداعى "اققۋ" تۋريستٸك فيرماسىنىڭ جۇمىستارىمەن بارعان. ازاتتىق تٸلشٸسٸ اتالعان فيرماعا حابارلاسقان ەدٸ. ٶزٸن "فاريزا" دەپ تانىستىرعان ەيەل ادام ٶمٸر ەسٸمدٸ قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ قىتايدان ورالماعانىن راستادى.
- يە, بۇرىن بٸزدە ٸستەگەن. قىتايعا بارعاندا قاماۋعا الىنعانى دا راس. قازٸر ەشقانداي حابارىمىز جوق, - دەدٸ ازاتتىققا فيرما قىزمەتكەرٸ.
راۋشاننىڭ ايتۋىنشا, قىتايعا جولداسىمەن بٸرگە بارعان فيرما قىزمەتكەرلەرٸ "ەشتەڭە بٸلمەيمٸز" دەپ, مەسەلەنٸڭ مەن-جايىنان حابارسىز ەكەندەرٸن ايتقان. راۋشان كٷيەۋٸنٸڭ تاعدىرىنا الاڭداۋلى, ەرلٸ-زايىپتىلاردىڭ كەمەلەت جاسقا تولماعان ٷش بالاسى بار.
ول ەرٸن قىتايعا ٶزٸ بارىپ ٸزدەستٸرۋگە قاۋٸپتەنەدٸ. وسى سەبەپتٸ كٷيەۋٸنٸڭ تاعدىرىن بٸلۋگە كٶمەكتەسۋدٸ سۇراپ, قازاقستان سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸنە حات جازعان. الايدا ول تاراپتان ەزٸرگە "جاۋاپ كەلمەگەن". ازاتتىق تٸلشٸسٸ دە قازاقستان سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸ باسپاسٶز قىزمەتٸ جەتەكشٸسٸ ەنۋار جايناقوۆقا حابارلاسىپ, ٶمٸر بەكالىعا قاتىستى قانداي دا بٸر مەلٸمەت الۋعا تىرىسقان ەدٸ. الايدا ەنۋار جايناقوۆ "ٶزٸندە ەزٸرگە ەشقانداي اقپاراتتىڭ جوق ەكەنٸن, جاقىن ۋاقىتتا ەرٸپتەستەرٸنەن بٸلٸپ بەرەتٸنٸن" عانا ايتتى. مۇنان سوڭ بٸرنەشە كٷن قاتارىنان حابارلاسقان تٸلشٸ سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸنەن جارتىمدى جاۋاپ الا المادى.
"كٶشٸ-قون تۋرالى ايتقاندار قامالىپ جاتىر"
ازاتتىق تٸلشٸسٸ قازاقستانعا كەلگەن باسقا قىتاي قازاقتارىمەن دە ەڭگٸمەلەسٸپ كٶردٸ. تولىق اتى-جٶنٸن ايتۋدان باس تارتقان, قازاقستانعا كەلگەنٸنە بٸرنەشە جىل بولعان استانانىڭ رامازان اتتى تۇرعىنى "قىتايدا قازاقتاردى قاماۋ وقيعالارى بار" ەكەنٸن ايتادى.
- قىتايعا تۋىسشىلاپ بارىپ ۇستالىپ جاتقان بٸر عانا ٶمٸر ەمەس. بٸزدٸڭ WeChat توبىمىزدا 40-تان استام ادام بار ەدٸك. ٶزارا تامىر-تانىستارىمىزعا قازاقستانعا كٶشۋ تۋرالى ٷگٸت ايتاتىنبىز. ەكٸ-ٷش اي ٸشٸندە سول توپتاعىلاردىڭ ٸشٸندە قامالعاندارى بار, - دەيدٸ ول.
رامازاننىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان ازاماتتىعىن الۋعا قۇجات ٶتكٸزٸپ قويعان وعان بٸر اي بۇرىن قىتايدان شاقىرۋ قاعازى كەلگەن.
- مەن قازٸر ىقتييارحاتپەن جٷرمٸن. قازاقستان ازاماتتىعىن الۋ تۋرالى ٶتٸنٸش بەرٸپ, قۇجاتتارىمدى ٶتكٸزٸپ قويعانمىن. سوعان قاراماستان ماعان قىتايدان شاقىرۋ كەلدٸ. مەن بارمايتىنىمدى, قازاقستاندا تٷبەگەيلٸ قالاتىنىمدى ايتىپ, جاۋاپ حات جٸبەردٸم. ەگەر بارسام, مەنٸ دە ۇستاپ قاماپ تاستاي ما دەپ قاۋٸپتەنەمٸن, - دەيدٸ رامازان.
ازاتتىق تٸلشٸسٸنە رامازان ايتقان اقپاراتتاردى راستاۋدىڭ سەتٸ تٷسپەدٸ, قىتايدىڭ جەرگٸلٸكتٸ رەسمي ورگاندارمەن سٶيلەسۋ مٷمكٸن بولمادى. ازاتتىق تٸلشٸسٸ "تەرگەۋگە ٸلٸندٸ" دەگەن قىتايداعى قازاقتاردىڭ تەلەفون نٶمٸرلەرٸنە دە جەنە تۋىستارىنا دا قوڭىراۋ سوققان ەدٸ, تەلەفون تۇتقاسىن كٶتەرگەن ادامدار حابارلاسىپ تۇرعان قازاقستاندىق جۋرناليست ەكەنٸن بٸلگەن بەتتە تۇتقانى تاستاي سالىپ وتىردى. رامازان قىتايداعى قازاقتاردىڭ بۇل ەرەكەتٸن "ولار قورقىپ قالعان" دەپ جوريدى.
"ساياسي تەربيەنٸڭ ەرەكشە ناۋقانى"
ازاتتىق تٸلشٸسٸ سٶيلەسكەن قازاقستانداعى قىتاي قازاقتارىنىڭ بارلىعى مۇنداي "قاماۋلاردىڭ" بار ەكەنٸن راستايدى. الايدا ولاردىڭ ايتقاندارىنان مۇنىڭ ايىپ تاعىپ, سوتقا تارتۋ ەمەس, ەرەكشە قىسىم تەسٸلٸ ەكەنٸ اڭعارىلادى. مەسەلەن, اتى-جٶنٸن تولىق ايتقىسى كەلمەگەن, قىتايدان كٶشٸپ كەلگەنٸنە 10 جىلدان اسقان بەرٸك اتتى ازامات ٶزٸنٸڭ قىتايداعى تۋىستارىنا جاقىندا بارىپ-قايتقانىن بايانداپ:
- قىتايدا بولىمسىز كٷدٸكتٸ ەرەكەتٸ ٷشٸن ۇستاۋ ەرەكەتتەرٸ 2017 جىلدىڭ قاڭتار ايىنان باستالعان ەكەن, - دەيدٸ.
ونىڭ سٶزٸنە قاراعاندا, قىتايدان شەتەلگە شىعىپ كەلگەن نەمەسە قازاقستان جايلى كٶپ ايتقان ازاماتتار تەرگەۋ-تەكسەرۋگە ٸلٸگەدٸ. بەرٸكتٸڭ سٶزٸنشە, ەكٸ ايعا دەيٸنگٸ مەرزٸمگە قامالعانداردى "ساياسي تەربيە ورتالىقتارىنا" جٸبەرەدٸ.
التاي ايماعىنان جٷزدەگەن ادامنىڭ "ساياسي تەربيە ورتالىعىنا" جٸبەرٸلگەنٸ ايتىلىپ جاتىر. ولار نەگٸزٸنەن ٷش كٷننەن ەكٸ ايعا دەيٸن "تەربيەلەنٸپ", "ٷيرەنٸپ" قايتادى.
- رەسمي اقپارات جوق. بٸراق ەل ٸشٸندە بٸر عانا التاي ايماعىنان جٷزدەگەن ادامنىڭ "ساياسي تەربيە ورتالىعىنا" جٸبەرٸلگەنٸ ايتىلىپ جاتىر. ولار نەگٸزٸنەن ٷش كٷننەن ەكٸ ايعا دەيٸن "تەربيەلەنٸپ", "ٷيرەنٸپ" قايتادى. بٸراق ەشقانداي سوت شەشٸمٸ شىقپايدى. جەرگٸلٸكتٸ پوليتسييا قولىڭىزعا بەلگٸلٸ مەرزٸمگە جولداما جازىپ بەرەدٸ. بٸر ۋاق ساباق وقيسىز دا, قالعان ۋاقىتتا تٷرلٸ قارا جۇمىس (كٶشە سىپىرۋ, قۇرىلىس, ت.ب.) ٸستەيسٸز. مەن بارعاندا بۋرىلتوعاي اۋدانىنداعى ۋاقىتشا ۇستاۋ يزولياتورى ادامعا تولىپ, قوسىمشا ەكٸ قوناق ٷيدٸ جالعا الىپتى. قازٸر قىتايدا وسىنداي ەرەكشە ناۋقان جٷرٸپ جاتىر, - دەيدٸ بەرٸك.
ازاتتىق تٸلشٸسٸ ەۋروپا ەلدەرٸندە وقىپ جٷرگەن قىتاي قازاقتارى جاستارىنان دا "ساياسي تەربيەنٸڭ ەرەكشە ناۋقانى" تۋرالى سۇراعان ەدٸ. ونداي ناۋقان جٷرٸپ جاتقانىن راستاعان ولار قوسىمشا سۇراقتارعا جاۋاپ بەرۋدەن باس تارتتى.
قازاقستانعا كەلگەن قىتاي "ساقشىسىنىڭ" جاۋابى
قىتايداعى قازاقتارعا قىسىم جەنە ولاردى "ساياسي تەريبەلەۋ ورتالىقتارىندا" "وقىتۋ" مەسەلەسٸنە قاتىستى قىتايدىڭ قازاقستانداعى ەلشٸلٸگٸنە ارنايى رەسمي حات جولداۋ دا مٷمكٸن بولماي شىقتى. ەلشٸلٸكتٸڭ رەسمي سايتىندا كٶرسەتٸلگەن تەلەفون نومەرلەرٸ فاكس قابىلدامادى ەرٸ تۇتقانى ەشكٸم كٶتەرمەيدٸ. ال ەلشٸلٸكتٸڭ ەلەكتروندىق پوچتا ادرەستەرٸ ەش جەردە جازىلماعان. باسپاسٶز قىزمەتٸنە دە قانشا قوڭىراۋ شالعانىمىزبەن ەش قايران بولمادى.
الايدا مامىردىڭ 30-ى جەنە 31-ٸ كٷندەرٸ قۇرامىندا 14 ادامى بار قىتاي دەلاگاتسيياسى استانا مەن الماتىعا ارنايى كەلٸپ, قىتايدان قونىس اۋدارعان قازاقتارمەن جٷزدەسكەن ەدٸ. ازاتتىق تٸلشٸسٸنە وسى دەلەگاتسييامەن كەلگەن, ٶزٸن "ٷرٸمجٸ قالالىق ٸشكٸ ٸستەر بٶلٸمٸنٸڭ ساقشىسى قاسىم" دەپ قانا تانىستىرعان رەسمي ٶكٸلمەن تەلەفون ارقىلى تٸلدەسۋدٸڭ سەتٸ تٷستٸ. ٷرٸمجٸنٸڭ ٸشكٸ ٸستەر بٶلٸمٸنٸڭ قىزمەتكەرٸ ەتنيكالىق قازاقتارعا جاسالىپ جاتقان قىسىم جايلى اقپاراتتاردى "ٶسەك-اياڭعا" بالايدى.
- بٸز قازاقستانعا قونىس اۋدارىپ, قازاقستان ازاماتتىعىن العان بۇرىنعى قىتاي ازاماتتارىنىڭ مەسەلەلەرٸمەن تانىسۋعا, ولار قانداي قيىنشىلىقتارعا تاپ بولدى, قانداي ۆيزالىق مەسەلەلەر بولىپ جاتىر - سونى بٸلۋگە كەلدٸك. ول مەسەلەلەر شەشٸلەدٸ. ال قىتايداعى قازاقتار انداي بولىپ (قامالىپ – رەد.) جاتىر دەگەن سٶزدەر - ٶسەك-اياڭ. وعان سەنٸپ كەتپەڭٸزدەر. بٸرەۋلەر اسىرىپ, بٸرەۋلەر بٸلمەي ايتىپ جٷر, - دەيدٸ ول.
بٸراق ول ازاتتىق تٸلشٸسٸنٸڭ شەتەلگە شىعىپ كەلگەن ادامدارعا جاسالاتىن قىسىم تۋرالى, سونىڭ ٸشٸندە قازاقستاندا ىقتييارحاتپەن جٷرگەن قىتاي ازاماتتارىن كەرٸ شاقىرۋ تۋرالى ساۋالىنا:
- بٸز ٶز ازاماتتارىمىزدىڭ سىرتقا شىعىپ كەلۋٸنە ەركٸندٸك بەرگەنبٸز. ولار ەمٸن-ەركٸن بارىپ كەلۋٸنە بولادى. بٸراق مەملەكەت ٸشٸندەگٸ كەيبٸر ساياساتتاردى جٷرگٸزگەن كەزدە ولاردىڭ ۋاقىتىنا تۋرا كەلمەسە, ول "مەن پەلەن ۋاقىتتا بارعانمىن, پەلەن ۋاقىتتا قايتىپ كەلەمٸن" دەپ مەلٸمدەۋٸ كەرەك. ول - مەملەكەتٸمٸزدٸڭ ٸشكٸ ساياساتى, - دەپ جاۋاپ بەردٸ.
ال قىتايدان كەرٸ شاقىرتۋ الىپ وتىرعان رامازان مەن ازاتتىققا اقپارات بەرگەن بەرٸك "بۇل كٸسٸلەر تەك بٸز جايلى اقپاراتتار جيناپ جٷر. سەبەبٸ, بٸزدٸڭ قويعان ساۋالدارىمىزعا جاۋاپ بەرمەيدٸ, كەرٸسٸنشە بٸز جايلى, بٸزدٸڭ قىتايداعى تۋىستارىمىز جايلى سۇراي بەرەدٸ" دەيدٸ.
قازاقتار قىتايدىڭ شىڭجاڭ-ۇيعىر اۆتونومييالىق اۋدانىنىڭ ٸلە-قازاق اۆتونومييالىق وبلىسىنا قاراستى اۋداندارى مەن قالالارى, التاي, تارباعاتاي ايماقتارى, بۇلاردان باسقا بٸرنەشە ٶڭٸرلەردەگٸ قازاق اۆتونومييالىق اۋداندارىندا, ٷرٸمجٸ قالاسىندا كٶبٸرەك شوعىرلانعان. قىتايدىڭ 2000 جىلى جٷرگٸزگەن حالىق ساناعى مەلٸمەتتەرٸ بويىنشا, بۇل ەلدەگٸ ەتنيكالىق قازاقتار سانى 1 ميلليون 250 مىڭ بولعان.
نۇرتاي لاحانۇلى
