Qytai QAZAQSTAN ekonomikasynyń álsiz tustaryn izdestirip, qolaily tusynan kirýge tyrysýda. QAZAQSTANNYŃ qazirgi ekonomikalyq jaǵdaiy Qytaidyń 51 kásipornynyń (zaýdtary) QAZAQ JERINE jasaǵaly otyrǵan shańdy joryǵy olardyń áý bastan josparlaǵan ekonomikalyq ekspansiiasyna asa qolaily sharttar týǵyzyp berdi. Sońǵy jyldar ishinde Qytai QAZAQSTAN ekonomikasyna birneshe ondaǵan milliard dollar aqsha saldy. QAZAQSTANǴA engen qytailyqtar erte me kesh pe ishki rentabeldi, aiaqtan turyp kele jatqan jergilikti kásiporyndardy básekelestik turǵysynan bankrotqa túsiredi. Bara-bara Qazaqstandyq aktsiialardy satyp alý arqyly ekonomikamyzdyń absoliýtti biligine, tetigine qol jetkizedi. Mysalǵa qazirdiń ózinde Grekiia, Portýgaliia, Italiia sekildi t.b. ózge de eýropalyq elderdegi qundy qaǵazdardy jappai satyp alyp jatqanyn aitýǵa bolady.
Qytai shikizatqa bai elderdiń biri retinde jańa otarshyldyq saiasatyn kúsheitip qana qoimai, sonymen birge batystyq investitsiia men tehnologiia esebinen óz ónerkásibin tez arada tehnikalyq turǵydan qaita jabdyqtaý men kúsheitý arqyly da ózge elderdi, sonyń ishinde QAZAQSTANDY ekonomikalyq turǵydan ekspansiialaýǵa myqtap kiristi. Álemge asta-tók bailyǵymen tanylǵan Qazaqstannyń Táýelsiz el atanǵanyna shirek ǵasyr bolyp qaldy. Sodan beri ne ózgerdi, ne uttyq? Sonda ǵana, bizdiń eldegi ádettegidei biik tribýnalardan qaqsap aitylatyn «qulpyryp jatyrmyz», «gúldenip kelemiz» degen jel sózderdiń bári bos urandar ekenin (kerek deseńder, bos sandyraq ekenin) anyq túsinesizder. Sóitip «qara altynǵa» bai eki eldegi, eki túrli tirlik, bar shyndyqty ajyratyp, aq pen qarany kózge uryp turyp kórsetetini anyq aqiqat. Muny aýyl halqy men qala arasyndaǵy, bai men orta tap (qarapaim halyqty qospaǵanda) arasyndaǵy jer men kóktei turmys, jalaqy aiyrmashylyǵynan kórýge bolady. Qarsy ýáj aitatyndarǵa men daiynmyn. Sonymen eldi tonap, jer bailyǵynyń nesibesin ózine buiyrtpaý degen qoǵam aldynda, halyqtyń aldynda, kerek deseńder, tarih aldynda keshirilmeitin qylmys der edik. Bul saiasat: «Qazaqstan men Qytai áleýeti ózara birin-biri tolyqtyrýda, strategiialyq seriktestigimiz jarqyn, keleshegi nátijeli jáne shynaiy dostyq, túsinistik rýhynda damýda» - degen úlken sózdermen búrkemelenip, olar munyń barlyǵyn qazaq ekonomikasyn kóterý maqsatynda asyryp jatyrǵan igi isterindei kórsetkisi keledi. Qazirgi bilik basyndaǵy sheneýnikterge kóp jaqyn júrseń, kóp uzamai solardyń sózin sóilep, yqpalynda ketýiń de ábden múmkin ekenin aitqanym ǵoi.
Búgingi Qytai saiasaty da taza agressorlyq baǵytta júrýde. Tibetti, Sintszian-Uiǵyr memleketin, 1944 jyly Álihan tóreniń basshylyǵyndaǵy qazaqtardyń "Shyǵys Túrkistan" ókimetin soǵyspen alǵanyn umytpaiyq. "Shyǵys Túrkistan" shyn mánisinde ol memleket dárejesindegi, respýblika deńgeiindegi úlken úkimet bolyp qurylǵan edi. 1951 jylǵy sáýirdiń 29-ynda "Shyǵys Túrkistandaǵy" azattyq kóterilisiniń basshysy Ospan batyr Qytaidaǵy Úrimji túrmesinde atyldy. Irgeles jatqan ult respýblikalaryn kúshpen jaýlap alyp, halqyn assimiliatsiiaǵa ushyratýy qytaidyń ejelgi agressorlyq ustanymy. Agressiia tek soǵyspen ǵana júrmeidi, kei jaǵdaida jymysqy beibit jolmen de júzege asyp jatady.
Men buǵan deiin de áleýmettik jelilerde erte me kesh pe memleket qytai tilin engizý úshin "tórt til tórt qubylań" saiasatyn bastaidy dep. Aitqanym aidai keldi. Olar qazirdiń ózinde qazaq eline enbei jatyp barlyq qytai kompaniialarynda qytai tilin úiretýdi, Qazaqstannyń JO "Konfýtsii ilimi" degen jeleýmen qytai tili fakýltetterin ashyp, stýdentterge (máselen Aqtóbede) qytai tilin mindettep oqytýdy jappai qolǵa aldy. Sońǵy kezde orta mektepterde qytai tilin oqytýdy qolǵa ala bastady (máselen qalalyq №51 qazaq orta mektebi).
Endi mine qazaq jerine qytailyqtardyń adami ekspansiiasy bastaldy. Bul az bolǵandai quny 28 milliard dollar bolatyn 51 zavody kóshiriletin bolsa, ýaqyty kelgende olar ekonomikamyzda da absoliýtti bilikke ie bolady. Básekeles, jańadan tái-tái basyp kóterile bastaǵan qazaqstandyq óndiristerdi bankrotqa ushyratatynyna da eshkim kepildik bere almaidy. Sóitip, bankrotqa ushyraǵan árbir qazaqstandyq kásiporyndar birtindep qytai menshigine (aktsiialaryn satyp alý jolymen) óte bastaidy. Ekonomikamyzda ústemdik alsa, erte me kesh pe bilik te sonyń qolyna kóshedi degen sóz. Qazaq: "jaman aitpai jaqsy joq" deidi, sondyqtan qytai agressor emes dep, óz-ózimizdi jubatyp, qamsyz-muńsyz otyra bergenimiz de durys bolmas degim keledi.
"Qytaidyń soǵysynan emes, saýdasynan qorqý kerek. Olar saýda jasap júrip-aq qatyn-bala, úmek-shúmegimen sabannyń topanyndai aǵylyp kelip, seniń jerińe ataqonysyndai ornyǵyp alady. El alý, jer alý – Qytaiǵa túkirgennen de ońai. Ol kóptigimen alady. Qaýlaǵan órttei basyp qalady. Qytai ózimen qońsylas elderdi soǵysyp joiǵan joq, saýda jasap júrip-aq jutyp qoidy. Bul siiaqty jer alý, el alý ádisin dúnie jaralǵaly tarih júzi kórgen joq shyǵar..." dep Júsipbek Aimaýytov aitqandai endi mine 51 kásipornyn arqalap taǵy ishke suǵyna engeli jatyr. Onyń sońynan myń-myńdap, milliondap jumysshylary aǵylady.
Ol az bolǵandai aldaǵy EKSPO - aiasynda da qytailyqtardyń adami ekspantsiiasy jalǵasady. Qazirgi kezde bizde jemqorlyq pen sybailastyqtyń, jazylǵan zańdardan, jazylmaǵan zańdardyń ústemi júrip turǵan zamany emespe. Osyny jaqsy bilip alǵan olar EKSPO-ny Qytai qytailyqtardy Qazaqstanǵa milliondap kirgizýdiń, tramplinine paidalanýdyń "baqai esep", basty josparyna engizip qoiypty. Qazaqstanda turaqtap qalatyn árbir qytai azamatyn qarjylandyrýdyń joldaryn oilastyryp, milliardtaǵan iýanyn da ázirlep qoiǵan. EKSPO dan keiin Qazaqstanda qytailyqtardyń erkin júrip - turýyna, kirip - shyǵýyna, barlyq biznesine, Qazaqstanda turaqtap qalýyna da molynan jol ashylady. Babalarymyz: "qazaqqa zamanaqyr kelse ol qytai jaǵynan bolady" degeni kelip tur. Qytai jaǵynan memlekettigimizdiń, birligimizdiń, jerimizdiń tutastyǵynyń, táýelsizdigimizdiń tigisi sógile bastai ma degen qaýip bar. OIaN QAZAQ!!!
Nurlybai Qoshamanuly
Ult portaly
