قىتاي قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ ەلسٸز تۇستارىن ٸزدەستٸرٸپ, قولايلى تۇسىنان كٸرۋگە تىرىسۋدا. قازاقستاننىڭ قازٸرگٸ ەكونوميكالىق جاعدايى قىتايدىڭ 51 كەسٸپورنىنىڭ (زاۋدتارى) قازاق جەرٸنە جاساعالى وتىرعان شاڭدى جورىعى ولاردىڭ ەۋ باستان جوسپارلاعان ەكونوميكالىق ەكسپانسيياسىنا اسا قولايلى شارتتار تۋعىزىپ بەردٸ. سوڭعى جىلدار ٸشٸندە قىتاي قازاقستان ەكونوميكاسىنا بٸرنەشە ونداعان ميلليارد دوللار اقشا سالدى. قازاقستانعا ەنگەن قىتايلىقتار ەرتە مە كەش پە ٸشكٸ رەنتابەلدٸ, اياقتان تۇرىپ كەلە جاتقان جەرگٸلٸكتٸ كەسٸپورىنداردى بەسەكەلەستٸك تۇرعىسىنان بانكروتقا تٷسٸرەدٸ. بارا-بارا قازاقستاندىق اكتسييالاردى ساتىپ الۋ ارقىلى ەكونوميكامىزدىڭ ابسوليۋتتٸ بيلٸگٸنە, تەتٸگٸنە قول جەتكٸزەدٸ. مىسالعا قازٸردٸڭ ٶزٸندە گرەكييا, پورتۋگالييا, يتالييا سەكٸلدٸ ت.ب. ٶزگە دە ەۋروپالىق ەلدەردەگٸ قۇندى قاعازداردى جاپپاي ساتىپ الىپ جاتقانىن ايتۋعا بولادى.
قىتاي شيكٸزاتقا باي ەلدەردٸڭ بٸرٸ رەتٸندە جاڭا وتارشىلدىق ساياساتىن كٷشەيتٸپ قانا قويماي, سونىمەن بٸرگە باتىستىق ينۆەستيتسييا مەن تەحنولوگييا ەسەبٸنەن ٶز ٶنەركەسٸبٸن تەز ارادا تەحنيكالىق تۇرعىدان قايتا جابدىقتاۋ مەن كٷشەيتۋ ارقىلى دا ٶزگە ەلدەردٸ, سونىڭ ٸشٸندە قازاقستاندى ەكونوميكالىق تۇرعىدان ەكسپانسييالاۋعا مىقتاپ كٸرٸستٸ. ەلەمگە استا-تٶك بايلىعىمەن تانىلعان قازاقستاننىڭ تەۋەلسٸز ەل اتانعانىنا شيرەك عاسىر بولىپ قالدى. سودان بەرٸ نە ٶزگەردٸ, نە ۇتتىق? سوندا عانا, بٸزدٸڭ ەلدەگٸ ەدەتتەگٸدەي بيٸك تريبۋنالاردان قاقساپ ايتىلاتىن «قۇلپىرىپ جاتىرمىز», «گٷلدەنٸپ كەلەمٸز» دەگەن جەل سٶزدەردٸڭ بەرٸ بوس ۇراندار ەكەنٸن (كەرەك دەسەڭدەر, بوس ساندىراق ەكەنٸن) انىق تٷسٸنەسٸزدەر. سٶيتٸپ «قارا التىنعا» باي ەكٸ ەلدەگٸ, ەكٸ تٷرلٸ تٸرلٸك, بار شىندىقتى اجىراتىپ, اق پەن قارانى كٶزگە ۇرىپ تۇرىپ كٶرسەتەتٸنٸ انىق اقيقات. مۇنى اۋىل حالقى مەن قالا اراسىنداعى, باي مەن ورتا تاپ (قاراپايم حالىقتى قوسپاعاندا) اراسىنداعى جەر مەن كٶكتەي تۇرمىس, جالاقى ايىرماشىلىعىنان كٶرۋگە بولادى. قارسى ۋەج ايتاتىندارعا مەن دايىنمىن. سونىمەن ەلدٸ توناپ, جەر بايلىعىنىڭ نەسٸبەسٸن ٶزٸنە بۇيىرتپاۋ دەگەن قوعام الدىندا, حالىقتىڭ الدىندا, كەرەك دەسەڭدەر, تاريح الدىندا كەشٸرٸلمەيتٸن قىلمىس دەر ەدٸك. بۇل ساياسات: «قازاقستان مەن قىتاي ەلەۋەتٸ ٶزارا بٸرٸن-بٸرٸ تولىقتىرۋدا, ستراتەگييالىق سەرٸكتەستٸگٸمٸز جارقىن, كەلەشەگٸ نەتيجەلٸ جەنە شىنايى دوستىق, تٷسٸنٸستٸك رۋحىندا دامۋدا» - دەگەن ٷلكەن سٶزدەرمەن بٷركەمەلەنٸپ, ولار مۇنىڭ بارلىعىن قازاق ەكونوميكاسىن كٶتەرۋ ماقساتىندا اسىرىپ جاتىرعان يگٸ ٸستەرٸندەي كٶرسەتكٸسٸ كەلەدٸ. قازٸرگٸ بيلٸك باسىنداعى شەنەۋنٸكتەرگە كٶپ جاقىن جٷرسەڭ, كٶپ ۇزاماي سولاردىڭ سٶزٸن سٶيلەپ, ىقپالىندا كەتۋٸڭ دە ەبدەن مٷمكٸن ەكەنٸن ايتقانىم عوي.
بٷگٸنگٸ قىتاي ساياساتى دا تازا اگرەسسورلىق باعىتتا جٷرۋدە. تيبەتتٸ, سينتسزيان-ۇيعىر مەملەكەتٸن, 1944 جىلى ەليحان تٶرەنٸڭ باسشىلىعىنداعى قازاقتاردىڭ "شىعىس تٷركٸستان" ٶكٸمەتٸن سوعىسپەن العانىن ۇمىتپايىق. "شىعىس تٷركٸستان" شىن مەنٸسٸندە ول مەملەكەت دەرەجەسٸندەگٸ, رەسپۋبليكا دەڭگەيٸندەگٸ ٷلكەن ٷكٸمەت بولىپ قۇرىلعان ەدٸ. 1951 جىلعى سەۋٸردٸڭ 29-ىندا "شىعىس تٷركٸستانداعى" ازاتتىق كٶتەرٸلٸسٸنٸڭ باسشىسى وسپان باتىر قىتايداعى ٷرٸمجٸ تٷرمەسٸندە اتىلدى. ٸرگەلەس جاتقان ۇلت رەسپۋبليكالارىن كٷشپەن جاۋلاپ الىپ, حالقىن اسسيميلياتسيياعا ۇشىراتۋى قىتايدىڭ ەجەلگٸ اگرەسسورلىق ۇستانىمى. اگرەسسييا تەك سوعىسپەن عانا جٷرمەيدٸ, كەي جاعدايدا جىمىسقى بەيبٸت جولمەن دە جٷزەگە اسىپ جاتادى.
مەن بۇعان دەيٸن دە ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە ەرتە مە كەش پە مەملەكەت قىتاي تٸلٸن ەنگٸزۋ ٷشٸن "تٶرت تٸل تٶرت قۇبىلاڭ" ساياساتىن باستايدى دەپ. ايتقانىم ايداي كەلدٸ. ولار قازٸردٸڭ ٶزٸندە قازاق ەلٸنە ەنبەي جاتىپ بارلىق قىتاي كومپانييالارىندا قىتاي تٸلٸن ٷيرەتۋدٸ, قازاقستاننىڭ جو "كونفۋتسيي ٸلٸمٸ" دەگەن جەلەۋمەن قىتاي تٸلٸ فاكۋلتەتتەرٸن اشىپ, ستۋدەنتتەرگە (مەسەلەن اقتٶبەدە) قىتاي تٸلٸن مٸندەتتەپ وقىتۋدى جاپپاي قولعا الدى. سوڭعى كەزدە ورتا مەكتەپتەردە قىتاي تٸلٸن وقىتۋدى قولعا الا باستادى (مەسەلەن قالالىق №51 قازاق ورتا مەكتەبٸ).
ەندٸ مٸنە قازاق جەرٸنە قىتايلىقتاردىڭ ادامي ەكسپانسيياسى باستالدى. بۇل از بولعانداي قۇنى 28 ميلليارد دوللار بولاتىن 51 زاۆودى كٶشٸرٸلەتٸن بولسا, ۋاقىتى كەلگەندە ولار ەكونوميكامىزدا دا ابسوليۋتتٸ بيلٸككە يە بولادى. بەسەكەلەس, جاڭادان تەي-تەي باسىپ كٶتەرٸلە باستاعان قازاقستاندىق ٶندٸرٸستەردٸ بانكروتقا ۇشىراتاتىنىنا دا ەشكٸم كەپٸلدٸك بەرە المايدى. سٶيتٸپ, بانكروتقا ۇشىراعان ەربٸر قازاقستاندىق كەسٸپورىندار بٸرتٸندەپ قىتاي مەنشٸگٸنە (اكتسييالارىن ساتىپ الۋ جولىمەن) ٶتە باستايدى. ەكونوميكامىزدا ٷستەمدٸك السا, ەرتە مە كەش پە بيلٸك تە سونىڭ قولىنا كٶشەدٸ دەگەن سٶز. قازاق: "جامان ايتپاي جاقسى جوق" دەيدٸ, سوندىقتان قىتاي اگرەسسور ەمەس دەپ, ٶز-ٶزٸمٸزدٸ جۇباتىپ, قامسىز-مۇڭسىز وتىرا بەرگەنٸمٸز دە دۇرىس بولماس دەگٸم كەلەدٸ.
"قىتايدىڭ سوعىسىنان ەمەس, ساۋداسىنان قورقۋ كەرەك. ولار ساۋدا جاساپ جٷرiپ-اق قاتىن-بالا, ٷمەك-شٷمەگiمەن ساباننىڭ توپانىنداي اعىلىپ كەلiپ, سەنiڭ جەرiڭە اتاقونىسىنداي ورنىعىپ الادى. ەل الۋ, جەر الۋ – قىتايعا تٷكiرگەننەن دە وڭاي. ول كٶپتiگiمەن الادى. قاۋلاعان ٶرتتەي باسىپ قالادى. قىتاي ٶزiمەن قوڭسىلاس ەلدەردi سوعىسىپ جويعان جوق, ساۋدا جاساپ جٷرiپ-اق جۇتىپ قويدى. بۇل سيياقتى جەر الۋ, ەل الۋ ەدiسiن دٷنيە جارالعالى تاريح جٷزi كٶرگەن جوق شىعار..." دەپ جٷسiپبەك ايماۋىتوۆ ايتقانداي ەندٸ مٸنە 51 كەسٸپورنىن ارقالاپ تاعى ٸشكە سۇعىنا ەنگەلٸ جاتىر. ونىڭ سوڭىنان مىڭ-مىڭداپ, ميلليونداپ جۇمىسشىلارى اعىلادى.
ول از بولعانداي الداعى ەكسپو - اياسىندا دا قىتايلىقتاردىڭ ادامي ەكسپانتسيياسى جالعاسادى. قازٸرگٸ كەزدە بٸزدە جەمقورلىق پەن سىبايلاستىقتىڭ, جازىلعان زاڭداردان, جازىلماعان زاڭداردىڭ ٷستەمٸ جٷرٸپ تۇرعان زامانى ەمەسپە. وسىنى جاقسى بٸلٸپ العان ولار ەكسپو-نى قىتاي قىتايلىقتاردى قازاقستانعا ميلليونداپ كٸرگٸزۋدٸڭ, ترامپلينٸنە پايدالانۋدىڭ "باقاي ەسەپ", باستى جوسپارىنا ەنگٸزٸپ قويىپتى. قازاقستاندا تۇراقتاپ قالاتىن ەربٸر قىتاي ازاماتىن قارجىلاندىرۋدىڭ جولدارىن ويلاستىرىپ, ميللياردتاعان يۋانىن دا ەزٸرلەپ قويعان. ەكسپو دان كەيٸن قازاقستاندا قىتايلىقتاردىڭ ەركٸن جٷرٸپ - تۇرۋىنا, كٸرٸپ - شىعۋىنا, بارلىق بيزنەسٸنە, قازاقستاندا تۇراقتاپ قالۋىنا دا مولىنان جول اشىلادى. بابالارىمىز: "قازاققا زاماناقىر كەلسە ول قىتاي جاعىنان بولادى" دەگەنٸ كەلٸپ تۇر. قىتاي جاعىنان مەملەكەتتٸگٸمٸزدٸڭ, بٸرلٸگٸمٸزدٸڭ, جەرٸمٸزدٸڭ تۇتاستىعىنىڭ, تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸڭ تٸگٸسٸ سٶگٸلە باستاي ما دەگەن قاۋٸپ بار. ويان قازاق!!!
نۇرلىباي قوشامانۇلى
ۇلت پورتالى
