Adam muraty – azattyq! Ult muraty – táýelsizdik! Táýelsizdik muraty – máńgilik el! Osyndai uly murat arqalaǵan adamnyń, ulttyń, táýelsiz Qazaqstannyń bolashaǵy zor bolmaq!
Uly murattardyń bári túptep kelgende, tek bilim arqyly ǵana júzege asatyny jasyryn emes. Bilimsiz adam – azat otanynda da, azat ómir súre almaidy. Ne jalshylyqpen kúni ótedi, ne nadandyqpen qylmys ótkizip, ómirin qor qylady. Al bilimsiz ult – sanasyz tobyr! Ol azattyqqa umtylmaýy da múmkin, umtylǵannyń ózinde stihiialy qarsylyqtardan ári asa almaidy. Al bilimsiz eldiń qolyndaǵy táýelsizdik – kórgen tústei baiansyz, aldamshy tirlik nemese mylqaýdyń qolyndaǵy bomba tárizdi. Sondyqtan, ekonomikańyz, qorǵanysyńyz, ulttyq qaýipsizdigińiz, mádenietińiz, densaýlyǵyńyz, ishki-syrtqy saiasatyńyz, damyp-gúldenýińiz, beibit, bai-baqýatty tirligińizdiń baiandylyǵy – bári-bári bilim-biligińizben tikelei bailanysty. Búgingi bizder «qarańǵy zaman» sanap júrgen sonaý baǵy, taǵy dáýirlerdiń ózinde-aq ata-babalarymyz «bilekti birdi, bilimdi myńdy jyǵady» dep aityp ketipti. Demek, bilimniń róli men qyzmeti, qadiri men qymbaty qai zamanda da osal bolmaǵan. Al «Máńgilik el» bolam dep otyrǵan biz sekildi jas memleket úshin bilim-ǵylymnyń orny tipten erekshe. Endeshe, elimizdiń bilim berý júiesiniń qal-jaǵdaiy týraly az-kem tolǵanýdyń esh artyqtyǵy da, ábestigi de bola qoimas.
Chen Baosheń, Qytaidyń bilim ministri:
Bizdiń eldiń bilim júiesinde reforma kóp boldy. Táýelsizdikten bergi bilim júiesine jasalǵan reformany sanap taýysa almaisyz… Bir qyzyǵy, sol reformalardyń bir de bireýinde, bilim berý júiesindegi sheshýshi figýra, basty faktor – ustazdyń áleýmettik jaǵdaiy týraly aitylǵan emes.
Al myna kórshi Qytaida bilim berý júiesi eń keminde 30-40 jylda bir ret jetildirilip, jańǵyrtylyp otyrady. Máselen, QHR qurylǵan 1949 jyly Mao memlekettik basqarý institýttaryn tutastai KSRO-dan kóshirip aldy. Soǵan bailanysty, basqasyn aitpaǵanda, mektep 10 jyldyq, ýniversitet 5 jyldyq bolyp belgilendi. 1978 jyly Den Siaopin bilikke kelgennen keiin, Qytaidyń bilim júiesin qaita qarap, mektep 12 jyldyqqa, ýniversitet 4 jyldyqqa ózgertilgen bolatyn. Sondai-aq osy eki jolǵy reformada da «urpaq tárbiesiniń jelkeni, «mekteptiń uitqysy – ustaz» ekendigi qaperden shyǵarylmai, eń áýelgi kezekte ustazdyń áleýmettik jaǵdaiyna basa nazar aýdaryldy. Sonyń nátijesinde daryndar mansapqa emes, ýniversitetke, mektepke júgiretin jaǵdai qalyptasty.
Al sodan 40 jyldai ýaqyt ótkennen keiin, Qytaidyń jaqynda ǵana taǵaiyndalǵan bilim ministri Chen Baosheń myrza QHR bilim berý salasyn odan saiyn jetildirý týraly biraz jańa usynysyn málimdedi. Bul jańa ministrdiń jańa usynysy qytai qoǵamy tarapynan jappai qoldaý tabýda. Sebebi onyń aitýynsha, búgingi ýaqyttyń qarqyny men dáýirdiń tynysyna, zamannyń talabyna bailanysty qazirgi balalar men jastarǵa bilim berýdiń ózindik talaby men ereksheligi qalyptasyp otyrǵany jasyryn emes. Ol usynystardyń bastysy mynalar:
– Ustazda abyroi bolmasa, ultta rýh bolmaidy. Áleýmettik jaǵdaiynyń álsizdigi ustazdyń óz jumysyna degen senimi men qoǵamdyq ornyna áser etedi. Baspanasynyń, mashinasynyń kreditin jaba almai júrgen, keńirdegin asyrai almai júrgen ustazdyń «Bilimdi myńdy jyǵady…» degen sózine oqýshysy qaidan sensin?! Ol úshin oqytýshylardyń jalaqysy jergilikti sheneýniktiń jalaqysynan 10 paiyzǵa joǵary bolý kerek. Sondai-aq synyp jetekshileri kún demei, tún demei, synybyndaǵy oqýshylardyń artynda júredi, kerek bolsa oqýshylardyń úilerine baryp, ata-analarymen keńes qurady. Sondyqtan ýchaskelik politseilerge beriletin ústeme aqy synyp jetekshilerine de berilýge tiis.
– Qazir ustazdardyń qalypty bilim berýi, alańsyz ómir súrýi qiyndap barady. Ózge emes, bilimge qulqy joq, tártipsiz oqýshylar ustazdardyń ar-namysyna tiedi, til tigizedi, qorqytyp-úrkitedi, jabylyp sabap ketedi, tipti óltirip ketetin jaǵdailar oryn alyp turady. Osyǵan bailanysty «Ustazdardyń quqyn qorǵaý týraly zań» qabyldanýy kerek.
– Mektepte synyp jetekshisiniń atqarar róli erekshe. Osyǵan bailanysty «synyp jetekshisi» mindeti – jarty stavkalyq júkteme retinde eseptelýmen birge, synyp jetekshisine moraldyq ta, materialdyq ta erekshe jaǵdai jasalýy kerek. Sonymen birge arnaiy synyp jetekshilerine beriletin kategoriialar, ataq-dáreje bolýy tiis.
– 12 jyldyq bilim berýdi kúshinen qaldyryp, mektepti 10 jyldyq bilim berý júiesine kóshirý kerek. Óitkeni, qazirgi balalar ótken ǵasyrdaǵy balalarmen salystyrǵanda, erte eseiýde. Sondai-aq qazirgi mektep balalarynyń igergen aqparaty men bilimi de ótken ǵasyrdaǵy balalardan áldeqaida mol ekeni jasyryn emes. Sondyqtan aǵymdaǵy «Bastaýysh mektepti 6 jyl, Ortalaý mektepti 3 jyl, Tolyq orta mektepti 3 jyl oqý (barlyǵy 12 jyl) júiesi» – búgingi kúni bilim berý salasyndaǵy basy artyq shyǵyndy kóbeitý men jas urpaqtyń ýaqytyna qiianat jasaýdan basqa túk emes! Sondyqtan búgingi ýaqyttyń talaby men zaman dáýir tynysy burynǵy 10 jyldyq (bastaýysh 5 jyl, Ortalaý mektep 3 jyl, Tolyq orta 2 jyl) bilim berý júiesin qalpyna keltirýimiz kerek.
– Ásirese sońǵy jyldary jergilikti bilik qurylymdary mektepterge oqý úderisine qajetsiz (kezeńdik saiasi úgit-nasihat, sailaý t.s.s.) is-sharalardy tyqpalap, ustazdarǵa qysym jasap, olardyń alańsyz bilim berýine kedergi keltirýde. Mektepter men ýniversitetterdi jergilikti biliktiń qolshoqparyna ainaldyrmai, oqý oryndarynyń taza bilim berýmen ainalysýyn qamtamasyz etýimiz kerek.
Kórip otyrǵandaryńyzdai, QHR-dyń sý jańa bilim ministri kóterip otyrǵan túitkildiń bári de, bizdiń eldiń bilim berý júiesinde oryn alyp otyrǵan ózekti másele emes pe?!
Al biz osyndai soqtaly máselemen ainalysýdyń ornyna «12 jyldyqqa kóshýdiń daiyndyǵy», «Álippeniń» atyn ózgertý, «Qazaqstan tarihy pánin» alyp tastaý… degen sekildi «reformalarmen» álek bolyp júrmiz. HH ǵasyrdaǵy balalarmen salystyrǵanda, qazirgi balalardyń erte eseiip (fiziologiialyq, sana-sezim, aqyl-oi t.b. jaqtardan) jatqanyn ǵylymnyń ózi moiyndap otyr. Al aqparattyq-tehnologiia zamanynyń arqasynda qazirgi jasóspirim balalardyń igergen, jinaqtaǵan aqparaty ýniversitet professoryn shań qaptyryp ketedi…
QHR bilim ministriniń usynysyn bizdiń eldegi azamattar, ásirese bilim ministrligi qaperine alyp, aqylǵa salyp kórgeni jón bolar edi. Óitkeni, eksperimentti ekonomikaǵa, aýyl sharýashylyǵyna t.b. jasaýǵa bolar. Biraq eshqashan da bilim salasymen oilanbai oinaýǵa bolmaidy. Óitkeni, ol – bizdiń keleshegimiz, erteńimiz! Oilanbai oinaimyz dep, keleshegimizge balta shaýyp almaiyq, aǵaiyn!
Dúken MÁSIMHANULY,
filologiia ǵylymdarynyń doktory, professor
"Jas Qazaq" gazeti
