ادام مۇراتى – ازاتتىق! ۇلت مۇراتى – تەۋەلسٸزدٸك! تەۋەلسٸزدٸك مۇراتى – مەڭگٸلٸك ەل! وسىنداي ۇلى مۇرات ارقالاعان ادامنىڭ, ۇلتتىڭ, تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ بولاشاعى زور بولماق!
ۇلى مۇراتتاردىڭ بەرٸ تٷپتەپ كەلگەندە, تەك بٸلٸم ارقىلى عانا جٷزەگە اساتىنى جاسىرىن ەمەس. بٸلٸمسٸز ادام – ازات وتانىندا دا, ازات ٶمٸر سٷرە المايدى. نە جالشىلىقپەن كٷنٸ ٶتەدٸ, نە ناداندىقپەن قىلمىس ٶتكٸزٸپ, ٶمٸرٸن قور قىلادى. ال بٸلٸمسٸز ۇلت – ساناسىز توبىر! ول ازاتتىققا ۇمتىلماۋى دا مٷمكٸن, ۇمتىلعاننىڭ ٶزٸندە ستيحييالى قارسىلىقتاردان ەرٸ اسا المايدى. ال بٸلٸمسٸز ەلدٸڭ قولىنداعى تەۋەلسٸزدٸك – كٶرگەن تٷستەي بايانسىز, الدامشى تٸرلٸك نەمەسە مىلقاۋدىڭ قولىنداعى بومبا تەرٸزدٸ. سوندىقتان, ەكونوميكاڭىز, قورعانىسىڭىز, ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸگٸڭٸز, مەدەنيەتٸڭٸز, دەنساۋلىعىڭىز, ٸشكٸ-سىرتقى ساياساتىڭىز, دامىپ-گٷلدەنۋٸڭٸز, بەيبٸت, باي-باقۋاتتى تٸرلٸگٸڭٸزدٸڭ باياندىلىعى – بەرٸ-بەرٸ بٸلٸم-بٸلٸگٸڭٸزبەن تٸكەلەي بايلانىستى. بٷگٸنگٸ بٸزدەر «قاراڭعى زامان» ساناپ جٷرگەن سوناۋ باعى, تاعى دەۋٸرلەردٸڭ ٶزٸندە-اق اتا-بابالارىمىز «بٸلەكتٸ بٸردٸ, بٸلٸمدٸ مىڭدى جىعادى» دەپ ايتىپ كەتٸپتٸ. دەمەك, بٸلٸمنٸڭ رٶلٸ مەن قىزمەتٸ, قادٸرٸ مەن قىمباتى قاي زاماندا دا وسال بولماعان. ال «مەڭگٸلٸك ەل» بولام دەپ وتىرعان بٸز سەكٸلدٸ جاس مەملەكەت ٷشٸن بٸلٸم-عىلىمنىڭ ورنى تٸپتەن ەرەكشە. ەندەشە, ەلٸمٸزدٸڭ بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸنٸڭ قال-جاعدايى تۋرالى از-كەم تولعانۋدىڭ ەش ارتىقتىعى دا, ەبەستٸگٸ دە بولا قويماس.
چەن باوشەڭ, قىتايدىڭ بٸلٸم مينيسترٸ:
بٸزدٸڭ ەلدٸڭ بٸلٸم جٷيەسٸندە رەفورما كٶپ بولدى. تەۋەلسٸزدٸكتەن بەرگٸ بٸلٸم جٷيەسٸنە جاسالعان رەفورمانى ساناپ تاۋىسا المايسىز… بٸر قىزىعى, سول رەفورمالاردىڭ بٸر دە بٸرەۋٸندە, بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸندەگٸ شەشۋشٸ فيگۋرا, باستى فاكتور – ۇستازدىڭ ەلەۋمەتتٸك جاعدايى تۋرالى ايتىلعان ەمەس.
ال مىنا كٶرشٸ قىتايدا بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸ ەڭ كەمٸندە 30-40 جىلدا بٸر رەت جەتٸلدٸرٸلٸپ, جاڭعىرتىلىپ وتىرادى. مەسەلەن, قحر قۇرىلعان 1949 جىلى ماو مەملەكەتتٸك باسقارۋ ينستيتۋتتارىن تۇتاستاي كسرو-دان كٶشٸرٸپ الدى. سوعان بايلانىستى, باسقاسىن ايتپاعاندا, مەكتەپ 10 جىلدىق, ۋنيۆەرسيتەت 5 جىلدىق بولىپ بەلگٸلەندٸ. 1978 جىلى دەن سياوپين بيلٸككە كەلگەننەن كەيٸن, قىتايدىڭ بٸلٸم جٷيەسٸن قايتا قاراپ, مەكتەپ 12 جىلدىققا, ۋنيۆەرسيتەت 4 جىلدىققا ٶزگەرتٸلگەن بولاتىن. سونداي-اق وسى ەكٸ جولعى رەفورمادا دا «ۇرپاق تەربيەسٸنٸڭ جەلكەنٸ, «مەكتەپتٸڭ ۇيتقىسى – ۇستاز» ەكەندٸگٸ قاپەردەن شىعارىلماي, ەڭ ەۋەلگٸ كەزەكتە ۇستازدىڭ ەلەۋمەتتٸك جاعدايىنا باسا نازار اۋدارىلدى. سونىڭ نەتيجەسٸندە دارىندار مانساپقا ەمەس, ۋنيۆەرسيتەتكە, مەكتەپكە جٷگٸرەتٸن جاعداي قالىپتاستى.
ال سودان 40 جىلداي ۋاقىت ٶتكەننەن كەيٸن, قىتايدىڭ جاقىندا عانا تاعايىندالعان بٸلٸم مينيسترٸ چەن باوشەڭ مىرزا قحر بٸلٸم بەرۋ سالاسىن ودان سايىن جەتٸلدٸرۋ تۋرالى بٸراز جاڭا ۇسىنىسىن مەلٸمدەدٸ. بۇل جاڭا مينيستردٸڭ جاڭا ۇسىنىسى قىتاي قوعامى تاراپىنان جاپپاي قولداۋ تابۋدا. سەبەبٸ ونىڭ ايتۋىنشا, بٷگٸنگٸ ۋاقىتتىڭ قارقىنى مەن دەۋٸردٸڭ تىنىسىنا, زاماننىڭ تالابىنا بايلانىستى قازٸرگٸ بالالار مەن جاستارعا بٸلٸم بەرۋدٸڭ ٶزٸندٸك تالابى مەن ەرەكشەلٸگٸ قالىپتاسىپ وتىرعانى جاسىرىن ەمەس. ول ۇسىنىستاردىڭ باستىسى مىنالار:
– ۇستازدا ابىروي بولماسا, ۇلتتا رۋح بولمايدى. ەلەۋمەتتٸك جاعدايىنىڭ ەلسٸزدٸگٸ ۇستازدىڭ ٶز جۇمىسىنا دەگەن سەنٸمٸ مەن قوعامدىق ورنىنا ەسەر ەتەدٸ. باسپاناسىنىڭ, ماشيناسىنىڭ كرەديتٸن جابا الماي جٷرگەن, كەڭٸردەگٸن اسىراي الماي جٷرگەن ۇستازدىڭ «بٸلٸمدٸ مىڭدى جىعادى…» دەگەن سٶزٸنە وقۋشىسى قايدان سەنسٸن?! ول ٷشٸن وقىتۋشىلاردىڭ جالاقىسى جەرگٸلٸكتٸ شەنەۋنٸكتٸڭ جالاقىسىنان 10 پايىزعا جوعارى بولۋ كەرەك. سونداي-اق سىنىپ جەتەكشٸلەرٸ كٷن دەمەي, تٷن دەمەي, سىنىبىنداعى وقۋشىلاردىڭ ارتىندا جٷرەدٸ, كەرەك بولسا وقۋشىلاردىڭ ٷيلەرٸنە بارىپ, اتا-انالارىمەن كەڭەس قۇرادى. سوندىقتان ۋچاسكەلٸك پوليتسەيلەرگە بەرٸلەتٸن ٷستەمە اقى سىنىپ جەتەكشٸلەرٸنە دە بەرٸلۋگە تيٸس.
– قازٸر ۇستازداردىڭ قالىپتى بٸلٸم بەرۋٸ, الاڭسىز ٶمٸر سٷرۋٸ قيىنداپ بارادى. ٶزگە ەمەس, بٸلٸمگە قۇلقى جوق, تەرتٸپسٸز وقۋشىلار ۇستازداردىڭ ار-نامىسىنا تيەدٸ, تٸل تيگٸزەدٸ, قورقىتىپ-ٷركٸتەدٸ, جابىلىپ ساباپ كەتەدٸ, تٸپتٸ ٶلتٸرٸپ كەتەتٸن جاعدايلار ورىن الىپ تۇرادى. وسىعان بايلانىستى «ۇستازداردىڭ قۇقىن قورعاۋ تۋرالى زاڭ» قابىلدانۋى كەرەك.
– مەكتەپتە سىنىپ جەتەكشٸسٸنٸڭ اتقارار رٶلٸ ەرەكشە. وسىعان بايلانىستى «سىنىپ جەتەكشٸسٸ» مٸندەتٸ – جارتى ستاۆكالىق جٷكتەمە رەتٸندە ەسەپتەلۋمەن بٸرگە, سىنىپ جەتەكشٸسٸنە مورالدىق تا, ماتەريالدىق تا ەرەكشە جاعداي جاسالۋى كەرەك. سونىمەن بٸرگە ارنايى سىنىپ جەتەكشٸلەرٸنە بەرٸلەتٸن كاتەگورييالار, اتاق-دەرەجە بولۋى تيٸس.
– 12 جىلدىق بٸلٸم بەرۋدٸ كٷشٸنەن قالدىرىپ, مەكتەپتٸ 10 جىلدىق بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸنە كٶشٸرۋ كەرەك. ٶيتكەنٸ, قازٸرگٸ بالالار ٶتكەن عاسىرداعى بالالارمەن سالىستىرعاندا, ەرتە ەسەيۋدە. سونداي-اق قازٸرگٸ مەكتەپ بالالارىنىڭ يگەرگەن اقپاراتى مەن بٸلٸمٸ دە ٶتكەن عاسىرداعى بالالاردان ەلدەقايدا مول ەكەنٸ جاسىرىن ەمەس. سوندىقتان اعىمداعى «باستاۋىش مەكتەپتٸ 6 جىل, ورتالاۋ مەكتەپتٸ 3 جىل, تولىق ورتا مەكتەپتٸ 3 جىل وقۋ (بارلىعى 12 جىل) جٷيەسٸ» – بٷگٸنگٸ كٷنٸ بٸلٸم بەرۋ سالاسىنداعى باسى ارتىق شىعىندى كٶبەيتۋ مەن جاس ۇرپاقتىڭ ۋاقىتىنا قييانات جاساۋدان باسقا تٷك ەمەس! سوندىقتان بٷگٸنگٸ ۋاقىتتىڭ تالابى مەن زامان دەۋٸر تىنىسى بۇرىنعى 10 جىلدىق (باستاۋىش 5 جىل, ورتالاۋ مەكتەپ 3 جىل, تولىق ورتا 2 جىل) بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸن قالپىنا كەلتٸرۋٸمٸز كەرەك.
– ەسٸرەسە سوڭعى جىلدارى جەرگٸلٸكتٸ بيلٸك قۇرىلىمدارى مەكتەپتەرگە وقۋ ٷدەرٸسٸنە قاجەتسٸز (كەزەڭدٸك ساياسي ٷگٸت-ناسيحات, سايلاۋ ت.س.س.) ٸس-شارالاردى تىقپالاپ, ۇستازدارعا قىسىم جاساپ, ولاردىڭ الاڭسىز بٸلٸم بەرۋٸنە كەدەرگٸ كەلتٸرۋدە. مەكتەپتەر مەن ۋنيۆەرسيتەتتەردٸ جەرگٸلٸكتٸ بيلٸكتٸڭ قولشوقپارىنا اينالدىرماي, وقۋ ورىندارىنىڭ تازا بٸلٸم بەرۋمەن اينالىسۋىن قامتاماسىز ەتۋٸمٸز كەرەك.
كٶرٸپ وتىرعاندارىڭىزداي, قحر-دىڭ سۋ جاڭا بٸلٸم مينيسترٸ كٶتەرٸپ وتىرعان تٷيتكٸلدٸڭ بەرٸ دە, بٸزدٸڭ ەلدٸڭ بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸندە ورىن الىپ وتىرعان ٶزەكتٸ مەسەلە ەمەس پە?!
ال بٸز وسىنداي سوقتالى مەسەلەمەن اينالىسۋدىڭ ورنىنا «12 جىلدىققا كٶشۋدٸڭ دايىندىعى», «ەلٸپپەنٸڭ» اتىن ٶزگەرتۋ, «قازاقستان تاريحى پەنٸن» الىپ تاستاۋ… دەگەن سەكٸلدٸ «رەفورمالارمەن» ەلەك بولىپ جٷرمٸز. حح عاسىرداعى بالالارمەن سالىستىرعاندا, قازٸرگٸ بالالاردىڭ ەرتە ەسەيٸپ (فيزيولوگييالىق, سانا-سەزٸم, اقىل-وي ت.ب. جاقتاردان) جاتقانىن عىلىمنىڭ ٶزٸ مويىنداپ وتىر. ال اقپاراتتىق-تەحنولوگييا زامانىنىڭ ارقاسىندا قازٸرگٸ جاسٶسپٸرٸم بالالاردىڭ يگەرگەن, جيناقتاعان اقپاراتى ۋنيۆەرسيتەت پروفەسسورىن شاڭ قاپتىرىپ كەتەدٸ…
قحر بٸلٸم مينيسترٸنٸڭ ۇسىنىسىن بٸزدٸڭ ەلدەگٸ ازاماتتار, ەسٸرەسە بٸلٸم مينيسترلٸگٸ قاپەرٸنە الىپ, اقىلعا سالىپ كٶرگەنٸ جٶن بولار ەدٸ. ٶيتكەنٸ, ەكسپەريمەنتتٸ ەكونوميكاعا, اۋىل شارۋاشىلىعىنا ت.ب. جاساۋعا بولار. بٸراق ەشقاشان دا بٸلٸم سالاسىمەن ويلانباي ويناۋعا بولمايدى. ٶيتكەنٸ, ول – بٸزدٸڭ كەلەشەگٸمٸز, ەرتەڭٸمٸز! ويلانباي وينايمىز دەپ, كەلەشەگٸمٸزگە بالتا شاۋىپ المايىق, اعايىن!
دٷكەن مەسٸمحانۇلى,
فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
"جاس قازاق" گازەتٸ
